Adhyaya 148

Verse 1

गुरुदक्षिणात्वेन जीवतो द्रुपदस्य ग्रहणे द्रोणेनाज्ञापिते तदर्थं तेन सह सर्वशिष्याणां पाञ्चालपुरगमनम्।। 1 ।। द्रुपदग्रहणाय पाण्डववर्जं गतानां कौरवाणां तेन पराजयः।। 2 ।। तदनन्तरं गतेषु पाण्डवेषु अर्जुनेन द्रुपदग्रहणम्।। 3 ।। जीवग्राहं गृहीत्वा भीमार्जुनाभ्यां समर्पितेन द्रुपदेन द्रोणस्य संवादः।। 4 ।। द्रोणेनार्धराज्यापहारेण मुक्तस्य द्रुपदस्य पुत्रोत्पादनार्थं प्रयत्नः।। 5 ।। वैशंपायन उवाच। पाण्डवान्धार्तराष्ट्रांश्च कृतास्त्रान्प्रसमीक्ष्य सः। गुर्वर्थं दक्षिणां काले प्राप्तेऽमन्यत वै गुरुः।।

gurudakṣiṇātvena jīvato drupadasya grahaṇe droṇenājñāpite tadarthaṃ tena saha sarvaśiṣyāṇāṃ pāñcālapuragamanam|| 1 || drupadagrahaṇāya pāṇḍavavarjaṃ gatānāṃ kauravāṇāṃ tena parājayaḥ|| 2 || tadanantaraṃ gateṣu pāṇḍaveṣu arjunena drupadagrahaṇam|| 3 || jīvagrāhaṃ gṛhītvā bhīmārjunābhyāṃ samarpitena drupadena droṇasya saṃvādaḥ|| 4 || droṇenārdharājyāpahāreṇa muktasya drupadasya putrotpādanārthaṃ prayatnaḥ|| 5 || vaiśaṃpāyana uvāca| pāṇḍavāndhārtarāṣṭrāṃśca kṛtāstrānprasamīkṣya saḥ| gurvarthaṃ dakṣiṇāṃ kāle prāpte'manyata vai guruḥ||

Verse 2

अस्त्रशिक्षामनुज्ञातान्रङ्गद्वारमुपागतान्। भारद्वाजस्ततस्तांस्तु सर्वानेवाभ्यभाषत।।

astraśikṣāmanujñātānraṅgadvāramupāgatān| bhāradvājastatastāṃstu sarvānevābhyabhāṣata||

Verse 3

इच्छामि दत्तां सहितां मह्यं परमदक्षिणाम्। एवमुक्तास्ततः सर्वे शिष्या द्रोणमथाब्रुवन्। भगवन्किं प्रयच्छाम आज्ञापयतु नो गुरुः।।

icchāmi dattāṃ sahitāṃ mahyaṃ paramadakṣiṇām| evamuktāstataḥ sarve śiṣyā droṇamathābruvan| bhagavankiṃ prayacchāma ājñāpayatu no guruḥ||

Verse 4

ततः शिष्यान्समाहूय आचार्योऽर्थमचोदयत्। द्रोणः सर्वानशेषेण दक्षिणार्थं महीपते।।

tataḥ śiṣyānsamāhūya ācāryo'rthamacodayat| droṇaḥ sarvānaśeṣeṇa dakṣiṇārthaṃ mahīpate||

Verse 5

पञ्चालराजं द्रुपदं गृहित्वा रणमूर्धनि। पर्यानयत भद्रं वः सा स्यात्परमदक्षिणा।।

pañcālarājaṃ drupadaṃ gṛhitvā raṇamūrdhani| paryānayata bhadraṃ vaḥ sā syātparamadakṣiṇā||

Verse 6

तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे रथैस्तूर्णं प्रहारिणः। आचार्यधनदानार्थं द्रोणेन सहिता ययुः।।

tathetyuktvā tu te sarve rathaistūrṇaṃ prahāriṇaḥ| ācāryadhanadānārthaṃ droṇena sahitā yayuḥ||

Verse 7

ततोऽभिजग्मुः पञ्चालान्निघ्नन्तस्ते नरर्षभाः। ममृदुस्तस्य नगरं द्रुपदस्य महौजसः।।

tato'bhijagmuḥ pañcālānnighnantaste nararṣabhāḥ| mamṛdustasya nagaraṃ drupadasya mahaujasaḥ||

Verse 8

दुर्योधनश्च कर्णश्च युयुत्सुश्च महाबलः। दुःशासनो विकर्णश्च जलसन्धः सुलोचनः।।

duryodhanaśca karṇaśca yuyutsuśca mahābalaḥ| duḥśāsano vikarṇaśca jalasandhaḥ sulocanaḥ||

Verse 9

एते चान्ये च बहवः कुमारा बहुविक्रमाः। अहं पूर्वमहं पूर्वमित्येवं क्षत्रियर्षभाः।।

ete cānye ca bahavaḥ kumārā bahuvikramāḥ| ahaṃ pūrvamahaṃ pūrvamityevaṃ kṣatriyarṣabhāḥ||

Verse 10

ततो वरराथारूढाः कुमाराः सादिभिः सह। प्रविश्य नगरं सर्वे राजमार्गमुपाययुः।।

tato vararāthārūḍhāḥ kumārāḥ sādibhiḥ saha| praviśya nagaraṃ sarve rājamārgamupāyayuḥ||

Verse 11

तस्मिन्काले तु पाञ्चालः श्रुत्वा दृष्ट्वा महद्बलम्। भ्रातृभिः सहितो राजंस्त्वरया निर्ययौ गृहात्।।

tasminkāle tu pāñcālaḥ śrutvā dṛṣṭvā mahadbalam| bhrātṛbhiḥ sahito rājaṃstvarayā niryayau gṛhāt||

Verse 12

ततस्तु कृतसन्नाहा यज्ञसेनसहोदराः। शरवर्षाणि मुञ्चन्तः प्रणेदुः सर्व एव ते।।

tatastu kṛtasannāhā yajñasenasahodarāḥ| śaravarṣāṇi muñcantaḥ praṇeduḥ sarva eva te||

Verse 13

ततो रथेन शुभ्रेण समासाद्य तु कौरवान्। यज्ञसेनः शरान्घोरान्ववर्ष युधि दुर्जयः।।

tato rathena śubhreṇa samāsādya tu kauravān| yajñasenaḥ śarānghorānvavarṣa yudhi durjayaḥ||

Verse 14

पूर्वमेव तु संमन्त्र्य पार्थो द्रोणमथाऽब्रवीत्। दर्पोद्रेकात्कुमाराणामाचार्यं द्विजसत्तमम्।।

pūrvameva tu saṃmantrya pārtho droṇamathā'bravīt| darpodrekātkumārāṇāmācāryaṃ dvijasattamam||

Verse 15

एषां पराक्रमस्यान्ते वयं कुर्याम साहसम्। एतैरशक्यः पाञ्चालो ग्रहीतुं रणमूर्धनि।।

eṣāṃ parākramasyānte vayaṃ kuryāma sāhasam| etairaśakyaḥ pāñcālo grahītuṃ raṇamūrdhani||

Verse 16

एवमुक्त्वा तु कौन्तेयो भ्रातृभिः सहितोऽनघः। अर्धक्रोशे तु नगरादतिष्ठद्बहिरेव सः।।

evamuktvā tu kaunteyo bhrātṛbhiḥ sahito'naghaḥ| ardhakrośe tu nagarādatiṣṭhadbahireva saḥ||

Verse 17

द्रुपदः कौरवान्दृष्ट्वा प्राधावत समन्ततः। शरजालेन महता मोहयन्कौरवीं चमूम्।।

drupadaḥ kauravāndṛṣṭvā prādhāvata samantataḥ| śarajālena mahatā mohayankauravīṃ camūm||

Verse 18

तमुद्यतं रथेनैकमाशुकारिणमाहवे। अनेकमिव सन्त्रासान्मेनिरे तत्र कौरवाः।।

tamudyataṃ rathenaikamāśukāriṇamāhave| anekamiva santrāsānmenire tatra kauravāḥ||

Verse 19

द्रुपदस्य शरा घोरा विचेरुः सर्वतोदिशम्। ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च मृदङ्गाश्च सहस्रशः।।

drupadasya śarā ghorā viceruḥ sarvatodiśam| tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca mṛdaṅgāśca sahasraśaḥ||

Verse 20

प्रावाद्यन्त महाराज पञ्चालानां निवेशने। सिंहनादश्च संजज्ञे पञ्चालानां महात्मनाम्।।

prāvādyanta mahārāja pañcālānāṃ niveśane| siṃhanādaśca saṃjajñe pañcālānāṃ mahātmanām||

Verse 21

धनुर्ज्यातलशब्दश्च संस्पृश्य गगनं महान्। दुर्योधनो विकर्णश्च सुबाहुर्दीर्घलोचनः।।

dhanurjyātalaśabdaśca saṃspṛśya gaganaṃ mahān| duryodhano vikarṇaśca subāhurdīrghalocanaḥ||

Verse 22

दुःशाशनश्च संक्रुद्धः शरवर्षैरवाकिरन्। सोऽतिविद्धो महेष्वासः पार्षतो युधि दुर्जयः।।

duḥśāśanaśca saṃkruddhaḥ śaravarṣairavākiran| so'tividdho maheṣvāsaḥ pārṣato yudhi durjayaḥ||

Verse 23

व्यधमत्तान्यनीकानि तत्क्षणादेव भारत। दुर्योधनं विकर्णं च कर्णं चापि महाबलम्।।

vyadhamattānyanīkāni tatkṣaṇādeva bhārata| duryodhanaṃ vikarṇaṃ ca karṇaṃ cāpi mahābalam||

Verse 24

नानानृपसुतान्वीरान्सैन्यानि विविधानि च। अलातचक्रवत्सर्वं चरन्बाणैरतर्पयत्।।

nānānṛpasutānvīrānsainyāni vividhāni ca| alātacakravatsarvaṃ caranbāṇairatarpayat||

Verse 25

ततस्तु नागराः सर्वे मुसलैर्यष्टिभिस्तदा। अभ्यवर्षन्त कौरव्यान्वर्षमाणा घा इव।।

tatastu nāgarāḥ sarve musalairyaṣṭibhistadā| abhyavarṣanta kauravyānvarṣamāṇā ghā iva||

Verse 26

सबालवृद्धाः काम्पिल्याः कौरवानभ्ययुस्तदा। श्रुत्वा सुतुमुलं युद्धं कौरवानेव भारत।।

sabālavṛddhāḥ kāmpilyāḥ kauravānabhyayustadā| śrutvā sutumulaṃ yuddhaṃ kauravāneva bhārata||

Verse 27

द्रवन्तिस्म नदन्तिस्म क्रोशन्तः पाण्डवान्प्रति। पाडवास्तु स्वनं श्रुत्वा आर्तानां रोमहर्षणम्।।

dravantisma nadantisma krośantaḥ pāṇḍavānprati| pāḍavāstu svanaṃ śrutvā ārtānāṃ romaharṣaṇam||

Verse 28

अभिवाद्य ततो द्रोणं रथानारुरुहुस्तदा। युधिष्ठिरं निवार्याशु मा युध्यस्वेति पाण्डवम्।।

abhivādya tato droṇaṃ rathānāruruhustadā| yudhiṣṭhiraṃ nivāryāśu mā yudhyasveti pāṇḍavam||

Verse 29

माद्रेयौ चक्ररक्षौ तु फाल्गुनश्च तदाऽकरोत्। सेनाग्रगो भीमसेनस्तदाभूद्गदया सह।।

mādreyau cakrarakṣau tu phālgunaśca tadā'karot| senāgrago bhīmasenastadābhūdgadayā saha||

Verse 30

तदा शत्रुस्वनं श्रुत्वा भ्रातृभिः सहितोऽनघः। आयाज्जवेन कौन्तेयो रथेनानादयन्दिशः।।

tadā śatrusvanaṃ śrutvā bhrātṛbhiḥ sahito'naghaḥ| āyājjavena kaunteyo rathenānādayandiśaḥ||

Verse 31

पञ्चालानां ततः सेनामुद्धूतार्णवनिःस्वनाम्। भीमसेनो महाबाहुर्दण्डपाणिरिवान्तकः।।

pañcālānāṃ tataḥ senāmuddhūtārṇavaniḥsvanām| bhīmaseno mahābāhurdaṇḍapāṇirivāntakaḥ||

Verse 32

प्रविवेश महासेनां मकरः सागरं यथा। चतुरङ्गबलाकीर्णे ततस्तस्मिन्रणोत्सवे।।

praviveśa mahāsenāṃ makaraḥ sāgaraṃ yathā| caturaṅgabalākīrṇe tatastasminraṇotsave||

Verse 33

स्वयमभ्यद्रवद्भीमो नागानीकं गदाधरः।।

svayamabhyadravadbhīmo nāgānīkaṃ gadādharaḥ||

Verse 34

स युद्धकुशलः पार्थो बाहुवीर्येण चातुलः। अहनत्कुञ्जरानीकं गदया कालरूपधृक्।।

sa yuddhakuśalaḥ pārtho bāhuvīryeṇa cātulaḥ| ahanatkuñjarānīkaṃ gadayā kālarūpadhṛk||

Verse 35

ते गजा गिरिसङ्काशाः क्षरन्तो रुधिरं बहु। भीमसेनस्य गदया भिन्नमस्तकपिण्डकाः।।

te gajā girisaṅkāśāḥ kṣaranto rudhiraṃ bahu| bhīmasenasya gadayā bhinnamastakapiṇḍakāḥ||

Verse 36

पतन्ति द्विरदा भूमौ वज्रघातादिवाचलाः। गजानश्वान्रथांश्चैव पातयामास पाण्डवः।।

patanti dviradā bhūmau vajraghātādivācalāḥ| gajānaśvānrathāṃścaiva pātayāmāsa pāṇḍavaḥ||

Verse 37

पदातींश्च रथांश्चैव न्यवधीदर्जुनाग्रजः। गोपाल इव दण्डेन यथा पशुगणान्वने।।

padātīṃśca rathāṃścaiva nyavadhīdarjunāgrajaḥ| gopāla iva daṇḍena yathā paśugaṇānvane||

Verse 38

चालयन्रथनागांश्च संचचाल वृकोदरः। भारद्वाजप्रियं कर्तुमुद्यतः फाल्गुनस्तदा।।

cālayanrathanāgāṃśca saṃcacāla vṛkodaraḥ| bhāradvājapriyaṃ kartumudyataḥ phālgunastadā||

Verse 39

पार्षतं शरजालेन क्षिपन्नागात्स पाण्डवः। हयौघांश्च रथौघांश्च गजौघांश्च समन्ततः।।

pārṣataṃ śarajālena kṣipannāgātsa pāṇḍavaḥ| hayaughāṃśca rathaughāṃśca gajaughāṃśca samantataḥ||

Verse 40

पातयन्समरे राजन्युगान्ताग्रिरिव ज्वलन्। ततस्ते हन्यमाना वै पञ्चालाः सृञ्जयास्तथा।।

pātayansamare rājanyugāntāgririva jvalan| tataste hanyamānā vai pañcālāḥ sṛñjayāstathā||

Verse 41

शरैर्नानाविधैस्तूर्णं पार्थं संछाद्य सर्वशः। सिंहनादं मुखैः कृत्वा समयुध्वन्त पाण्डवम्।।

śarairnānāvidhaistūrṇaṃ pārthaṃ saṃchādya sarvaśaḥ| siṃhanādaṃ mukhaiḥ kṛtvā samayudhvanta pāṇḍavam||

Verse 42

तद्युद्धमभवद्धोरं समुहाद्भुतदर्शनम्। सिंहनादस्वनं श्रुत्वा नामृष्यत्पाकशासनिः।।

tadyuddhamabhavaddhoraṃ samuhādbhutadarśanam| siṃhanādasvanaṃ śrutvā nāmṛṣyatpākaśāsaniḥ||

Verse 43

ततः किरीटी सहसा पञ्चालान्समरेऽद्रवत्। छादयन्निषुजालेन महता मोहयन्निव।।

tataḥ kirīṭī sahasā pañcālānsamare'dravat| chādayanniṣujālena mahatā mohayanniva||

Verse 44

शीघ्रमभ्यस्यतो बाणान्संदधानस्य चानिशम्। नान्तरं ददृशे किंचित्कौन्तेयस्य यशस्विनः।।

śīghramabhyasyato bāṇānsaṃdadhānasya cāniśam| nāntaraṃ dadṛśe kiṃcitkaunteyasya yaśasvinaḥ||

Verse 45

न दिशो नान्तरिक्षं च तदा नैव च मेदिनी। अदृश्यत महाराज तत्र किंचिन्न सङ्गरे।।

na diśo nāntarikṣaṃ ca tadā naiva ca medinī| adṛśyata mahārāja tatra kiṃcinna saṅgare||

Verse 46

पाञ्चालानां कुरूणां च साधुसाध्विति निस्वनः। तत्र तूर्यनिनादश्च शङ्खानां च महास्वनः।।

pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca sādhusādhviti nisvanaḥ| tatra tūryaninādaśca śaṅkhānāṃ ca mahāsvanaḥ||

Verse 47

सिंहनादश्च संजज्ञे साधुशब्देन मिश्रितः। ततः पाञ्चालराजस्तु तथा सत्यजिता सह।।

siṃhanādaśca saṃjajñe sādhuśabdena miśritaḥ| tataḥ pāñcālarājastu tathā satyajitā saha||

Verse 48

त्वरमाणोऽभिदुद्राव महेन्द्रं शम्बरो यथा। महता शरवर्षेण पार्थः पाञ्चालमावृणोत्।।

tvaramāṇo'bhidudrāva mahendraṃ śambaro yathā| mahatā śaravarṣeṇa pārthaḥ pāñcālamāvṛṇot||

Verse 49

ततो हलहलाशब्द आसीत्पाञ्चालके बले। जिवृक्षति महासिंहे गजानामिव यूथपम्।।

tato halahalāśabda āsītpāñcālake bale| jivṛkṣati mahāsiṃhe gajānāmiva yūthapam||

Verse 50

दृष्ट्वा पार्थं तदायान्तं सत्यजित्सत्यविक्रमः। पाञ्चालं वै परिप्रेप्सुर्धनञ्जयमदुद्रुवत्।।

dṛṣṭvā pārthaṃ tadāyāntaṃ satyajitsatyavikramaḥ| pāñcālaṃ vai pariprepsurdhanañjayamadudruvat||

Verse 51

ततस्त्वर्जुनपाञ्चालौ युद्धाय समुपागतौ। व्यक्षोभयेतां तौ सैन्यमिन्द्रवैरोचनाविव।।

tatastvarjunapāñcālau yuddhāya samupāgatau| vyakṣobhayetāṃ tau sainyamindravairocanāviva||

Verse 52

ततः सत्यजितं पार्थो दशभिर्मर्मभेदिभिः। विव्याध बवलद्गाढं तदद्भुतमिवाभवत्।।

tataḥ satyajitaṃ pārtho daśabhirmarmabhedibhiḥ| vivyādha bavaladgāḍhaṃ tadadbhutamivābhavat||

Verse 53

ततः शरशतैः पार्थं पाञ्चालः शीघ्रमार्दयत्। पार्थस्तु शरवर्षेण च्छाद्यमानो महारथः।।

tataḥ śaraśataiḥ pārthaṃ pāñcālaḥ śīghramārdayat| pārthastu śaravarṣeṇa cchādyamāno mahārathaḥ||

Verse 54

वेगं चक्रे महावेगो धनुर्ज्यामवमृज्य च। ततः सत्यजितश्चापं छित्वा राजानमभ्ययात्।।

vegaṃ cakre mahāvego dhanurjyāmavamṛjya ca| tataḥ satyajitaścāpaṃ chitvā rājānamabhyayāt||

Verse 55

अथान्यद्धनुरादाय सत्यजिद्वेगवत्तरम्। साश्वं ससूतं सरथं पार्थं विव्याध सत्वरः।।

athānyaddhanurādāya satyajidvegavattaram| sāśvaṃ sasūtaṃ sarathaṃ pārthaṃ vivyādha satvaraḥ||

Verse 56

स तं न ममृषे पार्थः पाञ्चालेनार्दितो युधि। ततस्तस्य विनाशार्थं सत्वरं व्यसृजच्छरान्।।

sa taṃ na mamṛṣe pārthaḥ pāñcālenārdito yudhi| tatastasya vināśārthaṃ satvaraṃ vyasṛjaccharān||

Verse 57

हयान्ध्वजं धनुर्मुष्टिमुभौ तौ पार्ष्णिसारथी। स तथा भिद्यमानेषु कार्मुकेषु पुनः पुनः।।

hayāndhvajaṃ dhanurmuṣṭimubhau tau pārṣṇisārathī| sa tathā bhidyamāneṣu kārmukeṣu punaḥ punaḥ||

Verse 58

हयेषु विनिकृत्तेषु विमुखोऽभवदाहवे। स सत्यजितमालेक्य तथा विमुखमाहवे।।

hayeṣu vinikṛtteṣu vimukho'bhavadāhave| sa satyajitamālekya tathā vimukhamāhave||

Verse 59

वेगेन महता राजन्नभ्यधावत पार्षतम्। तदा चक्रे महद्युद्धमर्जुनो जयतां वरः।।

vegena mahatā rājannabhyadhāvata pārṣatam| tadā cakre mahadyuddhamarjuno jayatāṃ varaḥ||

Verse 60

तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा ध्वजं चोर्व्यामपातयत्। पञ्चभिस्तस्य विव्याध हयान्सूतं च सायकैः।।

tasya pārtho dhanuśchittvā dhvajaṃ corvyāmapātayat| pañcabhistasya vivyādha hayānsūtaṃ ca sāyakaiḥ||

Verse 61

तत उत्सृज्य तच्चापमाददानः शरावरम्। खड्गमुद्धृत्य कौन्तेयः सिंहनादमथाकरोत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि अष्टचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 148 ।।

tata utsṛjya taccāpamādadānaḥ śarāvaram| khaḍgamuddhṛtya kaunteyaḥ siṃhanādamathākarot|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi aṣṭacatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 148 ||

Verse 62

पाञ्चालस्य रथस्येषामाप्लुत्य सहसाऽपतत्। पाञ्चालरथमास्थाय अवित्रस्तो धनञ्जयः।। शरावरं चर्म।।

pāñcālasya rathasyeṣāmāplutya sahasā'patat| pāñcālarathamāsthāya avitrasto dhanañjayaḥ|| śarāvaraṃ carma||

Verse 63

विक्षोभ्याम्भोनिधिंतार्क्ष्यस्तंनागमिव सोऽग्रहीत्। ततस्तु सर्वपाञ्चाला विद्रवन्ति दिशो दश।।

vikṣobhyāmbhonidhiṃtārkṣyastaṃnāgamiva so'grahīt| tatastu sarvapāñcālā vidravanti diśo daśa||

Verse 64

दर्शयन्सर्वसैन्यानां स बाह्वोर्बलमात्मनः। सिंहनादस्वनं कृत्वा निर्जगाम धनञ्जयः।।

darśayansarvasainyānāṃ sa bāhvorbalamātmanaḥ| siṃhanādasvanaṃ kṛtvā nirjagāma dhanañjayaḥ||

Verse 65

आयान्तमर्जुनं दृष्ट्वा कुमाराः सहितास्तदा। ममृदुस्तस्य नगरं द्रुपदस्य महात्मनः।।

āyāntamarjunaṃ dṛṣṭvā kumārāḥ sahitāstadā| mamṛdustasya nagaraṃ drupadasya mahātmanaḥ||

Verse 66

अर्जुन उवाच। संबन्धी कुरुवीराणां द्रुपदो राजसत्तमः। मा वधीस्तद्बलं भीम गुरुदानं प्रदीयताम्।।

arjuna uvāca| saṃbandhī kuruvīrāṇāṃ drupado rājasattamaḥ| mā vadhīstadbalaṃ bhīma gurudānaṃ pradīyatām||

Verse 67

वैशंपायन उवाच। भीमसेनस्तदा राजन्नर्जुनेन निवारितः। अतृप्तो युद्धधर्मेषु न्यवर्तत महाबलः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| bhīmasenastadā rājannarjunena nivāritaḥ| atṛpto yuddhadharmeṣu nyavartata mahābalaḥ||

Verse 68

ते यज्ञसेनं द्रुपदं गृहीत्वा रणमूर्धनि। उपाजग्मुः सहामात्यं द्रोणाय भरतर्षभ।।

te yajñasenaṃ drupadaṃ gṛhītvā raṇamūrdhani| upājagmuḥ sahāmātyaṃ droṇāya bharatarṣabha||

Verse 69

भग्नदर्पं हृतधनं तं तथा वशमागतम्। स वैरं मनसा ध्यात्वा द्रोणो द्रुपदमब्रवीत्।।

bhagnadarpaṃ hṛtadhanaṃ taṃ tathā vaśamāgatam| sa vairaṃ manasā dhyātvā droṇo drupadamabravīt||

Verse 70

विमृज्य तरसा राष्ट्रं पुरं ते मृदितं मया। प्राप्य जीवन्रिपुवशं सखिपूर्वं किमिष्यते।। ईषा रथस्य युगचक्रसंलग्नं महादारु।।

vimṛjya tarasā rāṣṭraṃ puraṃ te mṛditaṃ mayā| prāpya jīvanripuvaśaṃ sakhipūrvaṃ kimiṣyate|| īṣā rathasya yugacakrasaṃlagnaṃ mahādāru||

Verse 71

एवमुक्त्वा प्रहस्यैनं किंचित्स पुनरब्रवीत्। मा भैः प्राणभयाद्वीर क्षमिणो ब्राह्मणा वयम्।।

evamuktvā prahasyainaṃ kiṃcitsa punarabravīt| mā bhaiḥ prāṇabhayādvīra kṣamiṇo brāhmaṇā vayam||

Verse 72

आश्रमे क्रीडितं यत्तु त्वया बाल्ये मया सह। तेन संवर्धितः स्नेहः प्रीतिश्च क्षत्रियर्षभ।।

āśrame krīḍitaṃ yattu tvayā bālye mayā saha| tena saṃvardhitaḥ snehaḥ prītiśca kṣatriyarṣabha||

Verse 73

प्रार्थयेयं त्वया सख्यं पुनरेव जनाधिप। वरं ददामि ते राजन्राज्यस्यार्धमवाप्नुहि।।

prārthayeyaṃ tvayā sakhyaṃ punareva janādhipa| varaṃ dadāmi te rājanrājyasyārdhamavāpnuhi||

Verse 74

अराजा किल नो राज्ञः सखा भवितुमर्हति। अतः प्रयतितं राज्ये यज्ञसेन मया तव।।

arājā kila no rājñaḥ sakhā bhavitumarhati| ataḥ prayatitaṃ rājye yajñasena mayā tava||

Verse 75

राजासि दक्षिणे कूले भागीरथ्याहमुत्तरे। सखायं मां विजानीहि पाञ्चाल यदि मन्यसे।।

rājāsi dakṣiṇe kūle bhāgīrathyāhamuttare| sakhāyaṃ māṃ vijānīhi pāñcāla yadi manyase||

Verse 76

द्रुपद उवाच। अनाश्चर्यमिदं ब्रह्मन्विक्रान्तेषु महात्मसु। प्रीये त्वयाऽहं त्वत्तश्च प्रीतिमिच्छामि शाश्वतीम्।।

drupada uvāca| anāścaryamidaṃ brahmanvikrānteṣu mahātmasu| prīye tvayā'haṃ tvattaśca prītimicchāmi śāśvatīm||

Verse 77

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तः स तं द्रोणो मोक्षयामास भारत। सत्कृत्य चैनं प्रीतात्मा राज्यार्धं प्रत्यपादयत्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktaḥ sa taṃ droṇo mokṣayāmāsa bhārata| satkṛtya cainaṃ prītātmā rājyārdhaṃ pratyapādayat||

Verse 78

माकन्दीमथ गङ्गायास्तीरे जनपदायुताम्। सोऽध्यावसद्दीनमनाः काम्पिल्यं च पुरोत्तमम्।।

mākandīmatha gaṅgāyāstīre janapadāyutām| so'dhyāvasaddīnamanāḥ kāmpilyaṃ ca purottamam||

Verse 79

दक्षिणांश्चापि पञ्चालान्यावच्चर्मण्वती नदी। द्रोणेन चैवं द्रुपदः परिभूयाथ पालितः।।

dakṣiṇāṃścāpi pañcālānyāvaccarmaṇvatī nadī| droṇena caivaṃ drupadaḥ paribhūyātha pālitaḥ||

Verse 80

क्षात्रेण च बलेनास्य नापश्यत्स पराजयम्। हीनं विदित्वा चात्मानं ब्राह्मेण स बलेनतु।।

kṣātreṇa ca balenāsya nāpaśyatsa parājayam| hīnaṃ viditvā cātmānaṃ brāhmeṇa sa balenatu||

Verse 81

पुत्रजन्म परीप्सन्वै पृथिवीमन्वसंचरत्। अहिच्छत्रं च विषयं द्रोणः समभिपद्यत।।

putrajanma parīpsanvai pṛthivīmanvasaṃcarat| ahicchatraṃ ca viṣayaṃ droṇaḥ samabhipadyata||

Verse 82

एवं राजन्नहिच्छत्रा पुरीजनपदायुता। युधि निर्जित्य पार्थेन द्रोणाय प्रतिपादिता।।

evaṃ rājannahicchatrā purījanapadāyutā| yudhi nirjitya pārthena droṇāya pratipāditā||