Adhyaya 107

Verse 1

शान्तनुभीष्मयोश्चरितम्।। 1 ।। शान्तनोः पुनर्गङ्गादर्शनं तया सह संवादश्च।। 2 ।। गङ्गादत्तेन भीष्मेण सह शान्तनोः स्वपुरप्रवेशः।। 3 ।। भीष्मस्य यौवराज्येभिषेकः।। 4 ।। शान्तनुभावं ज्ञात्वा दाशाशयानुसारेण प्रतिज्ञापूर्वकं भीष्मेण दाशकन्यानयनम्।। 5 ।। तुष्टेन शान्तनुना भीष्माय स्वच्छन्दमरणवरदानम्।। 6 ।। स राजा शान्तनुर्धीमान्देवराजर्षिसत्कृतः। धर्मात्मा सर्वलोकेषु सत्यवागिति विश्रुतः।।

śāntanubhīṣmayoścaritam|| 1 || śāntanoḥ punargaṅgādarśanaṃ tayā saha saṃvādaśca|| 2 || gaṅgādattena bhīṣmeṇa saha śāntanoḥ svapurapraveśaḥ|| 3 || bhīṣmasya yauvarājyebhiṣekaḥ|| 4 || śāntanubhāvaṃ jñātvā dāśāśayānusāreṇa pratijñāpūrvakaṃ bhīṣmeṇa dāśakanyānayanam|| 5 || tuṣṭena śāntanunā bhīṣmāya svacchandamaraṇavaradānam|| 6 || sa rājā śāntanurdhīmāndevarājarṣisatkṛtaḥ| dharmātmā sarvalokeṣu satyavāgiti viśrutaḥ||

Verse 2

शान्तनोः कीर्तयिष्यामि सर्वानेव गुणानहम्। दमो दानं क्षमा बुद्धिर्ह्रीर्धृतिस्तेज उत्तमम्। नित्यान्यासन्महासत्वे शान्तनौ पुरुषर्षभे।।

śāntanoḥ kīrtayiṣyāmi sarvāneva guṇānaham| damo dānaṃ kṣamā buddhirhrīrdhṛtisteja uttamam| nityānyāsanmahāsatve śāntanau puruṣarṣabhe||

Verse 3

एवं स गुणसंपन्नो धर्मार्थकुशलो नृपः। आसीद्भरतवंशस्य गोप्ता सर्वजनस्य च।।

evaṃ sa guṇasaṃpanno dharmārthakuśalo nṛpaḥ| āsīdbharatavaṃśasya goptā sarvajanasya ca||

Verse 4

कम्बुग्रीवः पृथुव्यंसो मत्तवारणविक्रमः। अन्वितः परिपूर्णार्थैः सर्वैर्नृपतिलक्षणैः।।

kambugrīvaḥ pṛthuvyaṃso mattavāraṇavikramaḥ| anvitaḥ paripūrṇārthaiḥ sarvairnṛpatilakṣaṇaiḥ||

Verse 5

तस्य कीर्तिमतो वृत्तमवेक्ष्य सततं नराः। धर्म एव परः कामादर्थाच्चेति व्यवस्थितः।।

tasya kīrtimato vṛttamavekṣya satataṃ narāḥ| dharma eva paraḥ kāmādarthācceti vyavasthitaḥ||

Verse 6

एवमासीन्महासत्वः शान्तनुर्भरतर्षभ। न चास्य सदृशः कश्चिद्धर्मतः पार्थिवोऽभवत्।।

evamāsīnmahāsatvaḥ śāntanurbharatarṣabha| na cāsya sadṛśaḥ kaściddharmataḥ pārthivo'bhavat||

Verse 7

वर्तमानं हि धर्मेषु सर्वधर्मभृतां वरम्। तं महीपा महीपालं राजराज्येऽभ्यषेचयन्।।

vartamānaṃ hi dharmeṣu sarvadharmabhṛtāṃ varam| taṃ mahīpā mahīpālaṃ rājarājye'bhyaṣecayan||

Verse 8

वीतशोकभयाबाधाः सुखस्वप्ननिबोधनाः। पतिं भारतगोप्तारं समपद्यन्त भूमिपाः।।

vītaśokabhayābādhāḥ sukhasvapnanibodhanāḥ| patiṃ bhāratagoptāraṃ samapadyanta bhūmipāḥ||

Verse 9

तेन कीर्तिमता शिष्टाः शक्रप्रतिमतेजसा। यज्ञदानक्रियाशीलाः समपद्यन्त भूमिपाः।।

tena kīrtimatā śiṣṭāḥ śakrapratimatejasā| yajñadānakriyāśīlāḥ samapadyanta bhūmipāḥ||

Verse 10

शान्तनुप्रमुखैर्गुप्ते लोके नृपतिभिस्तदा। नियमात्सर्ववर्णानां धर्मोत्तरमवर्तत।।

śāntanupramukhairgupte loke nṛpatibhistadā| niyamātsarvavarṇānāṃ dharmottaramavartata||

Verse 11

ब्रह्म पर्यचरत्क्षत्रं विशः क्षत्रमनुव्रताः। ब्रह्मक्षत्रानुरक्ताश्च शूद्राः पर्यचरन्विशः।।

brahma paryacaratkṣatraṃ viśaḥ kṣatramanuvratāḥ| brahmakṣatrānuraktāśca śūdrāḥ paryacaranviśaḥ||

Verse 12

स हास्तिनपुरे रम्ये कुरूणां पुटभेदने। वसन्सागरपर्यन्तामन्वशासद्वसुन्धराम्।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि सप्ताधिकशततमोऽध्यायः।। 107 ।।

sa hāstinapure ramye kurūṇāṃ puṭabhedane| vasansāgaraparyantāmanvaśāsadvasundharām|| iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi saptādhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 107 ||

Verse 13

स देवराजसदृशो धर्मज्ञः सत्यवागृजुः। दानधर्मतपोयोगाच्छ्रिया परमया युतः।।

sa devarājasadṛśo dharmajñaḥ satyavāgṛjuḥ| dānadharmatapoyogācchriyā paramayā yutaḥ||

Verse 14

अरागद्वेषसंयुक्तः सोमवत्प्रियदर्शनः।। तेजसा सूर्यकल्पोऽभूद्वायुवेगसमो जवे। अन्तकप्रतिमः कोपे क्षमया पृथिवीसमः।।

arāgadveṣasaṃyuktaḥ somavatpriyadarśanaḥ|| tejasā sūryakalpo'bhūdvāyuvegasamo jave| antakapratimaḥ kope kṣamayā pṛthivīsamaḥ||

Verse 15

वधः पशुवराहाणां तथैव मृगपक्षिणाम्। शान्तनौ पृथिवीपाले नावर्तत तथा नृप।।

vadhaḥ paśuvarāhāṇāṃ tathaiva mṛgapakṣiṇām| śāntanau pṛthivīpāle nāvartata tathā nṛpa||

Verse 16

ब्रह्मधर्मोत्तरे राज्ये शान्तनुर्विनयात्मवान्। समं शशास भूतानि कामरागविवर्जितः।। पुटभेदने पत्तने।।

brahmadharmottare rājye śāntanurvinayātmavān| samaṃ śaśāsa bhūtāni kāmarāgavivarjitaḥ|| puṭabhedane pattane||

Verse 17

चकोरनेत्रस्ताम्रास्यः सिंहर्षभगतिर्युवा। गुणैरनुपमैर्युक्तः समस्तैराभिगामिकैः। गम्भीरः सत्वसंपन्नः पूर्णचन्द्रनिभाननः।।

cakoranetrastāmrāsyaḥ siṃharṣabhagatiryuvā| guṇairanupamairyuktaḥ samastairābhigāmikaiḥ| gambhīraḥ satvasaṃpannaḥ pūrṇacandranibhānanaḥ||

Verse 18

देवर्षिपितृयज्ञार्थमारभ्यन्त तदा क्रियाः। न चाधर्मेण केषांचित्प्राणिनामभवद्वधः।।

devarṣipitṛyajñārthamārabhyanta tadā kriyāḥ| na cādharmeṇa keṣāṃcitprāṇināmabhavadvadhaḥ||

Verse 19

असुखानामनाथानां तिर्यग्योनिषु वर्तताम्। स एव राजा सर्वेषां भूतानामभवत्पिता।।

asukhānāmanāthānāṃ tiryagyoniṣu vartatām| sa eva rājā sarveṣāṃ bhūtānāmabhavatpitā||

Verse 20

तस्मिन्कुरुपतिश्रेष्ठे राजराजेश्वरे सति। श्रिता वागभवत्सत्यं दानधर्माश्रितं मनः।। ब्रह्मधर्मोत्तरे अहिंसाधर्मप्रधाने।।

tasminkurupatiśreṣṭhe rājarājeśvare sati| śritā vāgabhavatsatyaṃ dānadharmāśritaṃ manaḥ|| brahmadharmottare ahiṃsādharmapradhāne||

Verse 21

यज्ञार्थं पशवः सृष्टाः संतानार्थं च मैथुनम्। स समाः षोडशाष्टौ च चतस्रोऽष्टौ तथाऽपराः। रतिमप्राप्नुवन्स्त्रीषु बभूव वनगोचरः।।

yajñārthaṃ paśavaḥ sṛṣṭāḥ saṃtānārthaṃ ca maithunam| sa samāḥ ṣoḍaśāṣṭau ca catasro'ṣṭau tathā'parāḥ| ratimaprāpnuvanstrīṣu babhūva vanagocaraḥ||

Verse 22

तथारूपस्तथाचारस्तथावृत्तस्तथाश्रुतः। गाङ्गेयस्तस्य पुत्रोऽभून्नाम्ना देवव्रतो वसुः।।

tathārūpastathācārastathāvṛttastathāśrutaḥ| gāṅgeyastasya putro'bhūnnāmnā devavrato vasuḥ||

Verse 23

सर्वास्त्रेषु स निष्णातः पार्थिवेष्वितरेषु च। महाबलो महासत्वो महावीर्यो महारथः।।

sarvāstreṣu sa niṣṇātaḥ pārthiveṣvitareṣu ca| mahābalo mahāsatvo mahāvīryo mahārathaḥ||

Verse 24

स कदाचिन्मृगं विद्ध्वा गङ्गामनुसरन्नदीम्। भागीरथीमल्पजलां शान्तनुर्दृष्टवान्नृपः।।

sa kadācinmṛgaṃ viddhvā gaṅgāmanusarannadīm| bhāgīrathīmalpajalāṃ śāntanurdṛṣṭavānnṛpaḥ||

Verse 25

तां दृष्ट्वा चिन्तयामास शान्तनुः पुरुषर्षभः। स्यन्दते किं न्वियं नाद्य सरिच्छ्रेष्ठा यथा पुरा।।

tāṃ dṛṣṭvā cintayāmāsa śāntanuḥ puruṣarṣabhaḥ| syandate kiṃ nviyaṃ nādya saricchreṣṭhā yathā purā||

Verse 26

ततो निमित्तमन्विच्छन्ददर्श स महामनाः। कुमारं रूपसंपन्नं बृहन्तं चारुदर्शनम्।।

tato nimittamanvicchandadarśa sa mahāmanāḥ| kumāraṃ rūpasaṃpannaṃ bṛhantaṃ cārudarśanam||

Verse 27

दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणं यथा देवं पुरन्दरम्। कृत्स्नां गङ्गां समावृत्य शरैस्तीक्ष्णैरवस्थितम्।।

divyamastraṃ vikurvāṇaṃ yathā devaṃ purandaram| kṛtsnāṃ gaṅgāṃ samāvṛtya śaraistīkṣṇairavasthitam||

Verse 28

तां शरैराचितां दृष्ट्वा नदीं गङ्गां तदन्तिके। अभवद्विस्मितो राजा दृष्ट्वा कर्मातिमानुषम्।।

tāṃ śarairācitāṃ dṛṣṭvā nadīṃ gaṅgāṃ tadantike| abhavadvismito rājā dṛṣṭvā karmātimānuṣam||

Verse 29

जातमात्रं पुरा दृष्टं तं पुत्रं शान्तनुस्तदा। नोपलेभे स्मृतिं धीमानभिज्ञातुं तमात्मजम्।।

jātamātraṃ purā dṛṣṭaṃ taṃ putraṃ śāntanustadā| nopalebhe smṛtiṃ dhīmānabhijñātuṃ tamātmajam||

Verse 30

स तु तं पितरं दृष्ट्वा मोहयामास मायया। संमोह्य तु ततः क्षिप्रं तत्रैवान्तरधीयत।।

sa tu taṃ pitaraṃ dṛṣṭvā mohayāmāsa māyayā| saṃmohya tu tataḥ kṣipraṃ tatraivāntaradhīyata||

Verse 31

तदद्बुतं ततो दृष्ट्वा तत्र राजा स शान्तनुः। सङ्कमानः सुतं गङ्गामब्रवीद्दर्शयेति ह।।

tadadbutaṃ tato dṛṣṭvā tatra rājā sa śāntanuḥ| saṅkamānaḥ sutaṃ gaṅgāmabravīddarśayeti ha||

Verse 32

दर्शयामास तं गङ्गा बिभ्रती रूपमुत्तमम्। गृहीत्वा दक्षिणे पाणौ तं कुमारमलङ्कृतम्।।

darśayāmāsa taṃ gaṅgā bibhratī rūpamuttamam| gṛhītvā dakṣiṇe pāṇau taṃ kumāramalaṅkṛtam||

Verse 33

अलङ्कृतामाभरणैर्विरजोम्बरधारिणीम्। दृष्टपूर्वामपि स तां नाभ्यजानात्स शान्तनुः।।

alaṅkṛtāmābharaṇairvirajombaradhāriṇīm| dṛṣṭapūrvāmapi sa tāṃ nābhyajānātsa śāntanuḥ||

Verse 34

गङ्गोवाच। यं पुत्रमष्टमं राजंस्त्वं पुरा मय्यविन्दथाः। स चायं पुरुषव्याघ्र सर्वास्त्रविदनुत्तमः।।

gaṅgovāca| yaṃ putramaṣṭamaṃ rājaṃstvaṃ purā mayyavindathāḥ| sa cāyaṃ puruṣavyāghra sarvāstravidanuttamaḥ||

Verse 35

गृहाणेमं महाराज मया संवर्धितं सुतम्। आदाय पुरुषव्याघ्र नयस्वैनं गृहं विभो।।

gṛhāṇemaṃ mahārāja mayā saṃvardhitaṃ sutam| ādāya puruṣavyāghra nayasvainaṃ gṛhaṃ vibho||

Verse 36

वेदानधिजगे साङ्गान्वसिष्ठादेष वीर्यवान्। कृतास्त्रः परमेष्वासो देवराजसमो युधि।। वाक् सत्यं श्रिताभवत्।।

vedānadhijage sāṅgānvasiṣṭhādeṣa vīryavān| kṛtāstraḥ parameṣvāso devarājasamo yudhi|| vāk satyaṃ śritābhavat||

Verse 37

सुराणां संमतो नित्यमसुराणां च भारत। उशा वेद यच्छास्त्रमयं तद्वेद सर्वशः।।

surāṇāṃ saṃmato nityamasurāṇāṃ ca bhārata| uśā veda yacchāstramayaṃ tadveda sarvaśaḥ||

Verse 38

तथैवाङ्गिरसः पुत्रः सुरसुरनमस्कृतः। यद्वेद शास्त्रं तच्चापि कृत्स्नमस्मिन्प्रतिष्ठितम्।।

tathaivāṅgirasaḥ putraḥ surasuranamaskṛtaḥ| yadveda śāstraṃ taccāpi kṛtsnamasminpratiṣṭhitam||

Verse 39

तव पुत्रे महाबाहौ साङ्गोपाङ्गं महात्मनि। ऋषिः परैरनाधृष्यो जामदग्न्यः प्रतापवान्।।

tava putre mahābāhau sāṅgopāṅgaṃ mahātmani| ṛṣiḥ parairanādhṛṣyo jāmadagnyaḥ pratāpavān||

Verse 40

यदस्त्रं वेद राभश्च तदेतस्मिन्प्रतिष्ठितम्। महेष्वासमिमं राजन्राजधर्मार्थकोविदम्।।

yadastraṃ veda rābhaśca tadetasminpratiṣṭhitam| maheṣvāsamimaṃ rājanrājadharmārthakovidam||

Verse 41

मया दत्तं निजं पुत्रं वीरं वीर गृहं नय। वैशंपायन उवाच। इत्युक्त्वा सा महाभागा तत्रैवान्तरधीयत। तयैवं समनुज्ञातः पुत्रमादाय शान्तनुः।।

mayā dattaṃ nijaṃ putraṃ vīraṃ vīra gṛhaṃ naya| vaiśaṃpāyana uvāca| ityuktvā sā mahābhāgā tatraivāntaradhīyata| tayaivaṃ samanujñātaḥ putramādāya śāntanuḥ||

Verse 42

भ्राजमानं यथाऽदित्यमाययौ स्वपुरं प्रति। पौरवस्तु पुरीं गत्वा पुरन्दरपुरोपमाम्।।

bhrājamānaṃ yathā'dityamāyayau svapuraṃ prati| pauravastu purīṃ gatvā purandarapuropamām||

Verse 43

सर्वकामसमृद्धार्थं मेने सोत्मानमात्मना। पौरवेषु ततः पुत्रं राज्यार्थमभयप्रदम्।।

sarvakāmasamṛddhārthaṃ mene sotmānamātmanā| pauraveṣu tataḥ putraṃ rājyārthamabhayapradam||

Verse 44

गुणवन्तं महात्मानं यौवराज्येऽभ्यषेचयत्। पौरवाञ्शान्तनोः पुत्रः पितरं च महायशाः।।

guṇavantaṃ mahātmānaṃ yauvarājye'bhyaṣecayat| pauravāñśāntanoḥ putraḥ pitaraṃ ca mahāyaśāḥ||

Verse 45

राष्ट्रं च रञ्जयामास वृत्तेन भरतर्षभ। स तथा सह पुत्रेण रममाणो महीपतिः।।

rāṣṭraṃ ca rañjayāmāsa vṛttena bharatarṣabha| sa tathā saha putreṇa ramamāṇo mahīpatiḥ||

Verse 46

वर्तयामास वर्षाणि चत्वार्यमितविक्रमः। स कदाचिद्वनं यातो यमुनामभितो नदीम्।।

vartayāmāsa varṣāṇi catvāryamitavikramaḥ| sa kadācidvanaṃ yāto yamunāmabhito nadīm||

Verse 47

महीपतिरनिर्देश्यमाजिघ्रद्गन्धमुत्तमम्। तस्य प्रभवमन्विच्छन्विचचार समन्ततः।।

mahīpatiranirdeśyamājighradgandhamuttamam| tasya prabhavamanvicchanvicacāra samantataḥ||

Verse 48

स ददर्श तदा कन्यां दाशानां देवरूपिणीम्। तामपृच्छत्स दृष्ट्वैव कन्यामसितलोचनाम्।।

sa dadarśa tadā kanyāṃ dāśānāṃ devarūpiṇīm| tāmapṛcchatsa dṛṣṭvaiva kanyāmasitalocanām||

Verse 49

कस्य त्वमसि का चासि किं च भीरु चिकीर्षसि। साऽब्रवीद्दाशकन्याऽस्मि धर्मार्थं वाहये तरिम्।। अधिजगे अधीतवान्।।

kasya tvamasi kā cāsi kiṃ ca bhīru cikīrṣasi| sā'bravīddāśakanyā'smi dharmārthaṃ vāhaye tarim|| adhijage adhītavān||

Verse 50

पितुर्नियोगाद्भद्रं ते दाशराज्ञो महात्मनः। रूपमाधुर्यगन्धैस्तां संयुक्तां देवरूपिणीम्।।

piturniyogādbhadraṃ te dāśarājño mahātmanaḥ| rūpamādhuryagandhaistāṃ saṃyuktāṃ devarūpiṇīm||

Verse 51

समीक्ष्य राजा दाशेयीं कामयामास शान्तनुः। स गत्वा पितरं तस्या वरयामास तां तदा।।

samīkṣya rājā dāśeyīṃ kāmayāmāsa śāntanuḥ| sa gatvā pitaraṃ tasyā varayāmāsa tāṃ tadā||

Verse 52

पर्यपृच्छत्ततस्तस्याः पितरं सोत्मकारणात्। स च तं प्रत्युवाचेदं दाशराजो महीपतिम्।।

paryapṛcchattatastasyāḥ pitaraṃ sotmakāraṇāt| sa ca taṃ pratyuvācedaṃ dāśarājo mahīpatim||

Verse 53

जातमात्रैव मे देया वराय वरवर्णिनी। हृदि कामस्तु मे कश्चित्तं निबोध जनेश्वर।।

jātamātraiva me deyā varāya varavarṇinī| hṛdi kāmastu me kaścittaṃ nibodha janeśvara||

Verse 54

यदीमां धर्मपत्नीं त्वं मत्तः प्रार्थयसेऽनघ। सत्यवागसि सत्येन समयं कुरु मे ततः।।

yadīmāṃ dharmapatnīṃ tvaṃ mattaḥ prārthayase'nagha| satyavāgasi satyena samayaṃ kuru me tataḥ||

Verse 55

समयेन प्रदद्यां ते कन्यामहमिमां नृप। न हि मे त्वत्समः कश्चिद्वरो जातु भविष्यति।।

samayena pradadyāṃ te kanyāmahamimāṃ nṛpa| na hi me tvatsamaḥ kaścidvaro jātu bhaviṣyati||

Verse 56

शान्तनुरुवाच। श्रुत्वा तव वरं दाश व्यवस्येयमहं तव। दातव्यं चेत्प्रदास्यामि न त्वदेयं कथंचन।। तरिं नावम्।।

śāntanuruvāca| śrutvā tava varaṃ dāśa vyavasyeyamahaṃ tava| dātavyaṃ cetpradāsyāmi na tvadeyaṃ kathaṃcana|| tariṃ nāvam||

Verse 57

दाश उवाच। अस्यां जायेत यः पुत्रः स राजा पृथिवीपते। त्वदूर्ध्वमभिषेक्तव्यो नान्यः कश्चन पार्थिव।।

dāśa uvāca| asyāṃ jāyeta yaḥ putraḥ sa rājā pṛthivīpate| tvadūrdhvamabhiṣektavyo nānyaḥ kaścana pārthiva||

Verse 58

वैशंपायन उवाच। नाकामयत तं दातुं वरं दाशाय शान्तनुः। शरीरजेन तीव्रेण दह्यमानोऽपि भारत।। व्यवस्येयं विनिश्चिनुयम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| nākāmayata taṃ dātuṃ varaṃ dāśāya śāntanuḥ| śarīrajena tīvreṇa dahyamāno'pi bhārata|| vyavasyeyaṃ viniścinuyam||

Verse 59

स चिन्तयन्नेव तदा दाशकन्यां महीपतिः। प्रत्ययाद्धास्तिनपुरं कामोपहतचेतनः।।

sa cintayanneva tadā dāśakanyāṃ mahīpatiḥ| pratyayāddhāstinapuraṃ kāmopahatacetanaḥ||

Verse 60

ततः कदाचिच्छोचन्तं शान्तनुं ध्यानमास्थितम्। पुत्रो देवव्रतोऽभ्येत्य पितरं वाक्यमब्रवीत्।।

tataḥ kadācicchocantaṃ śāntanuṃ dhyānamāsthitam| putro devavrato'bhyetya pitaraṃ vākyamabravīt||

Verse 61

सर्वतो भवतः क्षेमं विधेयाः सर्वपार्थिवाः। तत्किमर्थमिहाभीक्ष्णं परिशोचसि दुःखितः।।

sarvato bhavataḥ kṣemaṃ vidheyāḥ sarvapārthivāḥ| tatkimarthamihābhīkṣṇaṃ pariśocasi duḥkhitaḥ||

Verse 62

ध्यायन्निव च मां राजन्नाभिभाषसि किंचन। न चाश्वेन विनिर्यासि विवर्णो हरिणः कृशः।। शरीरजेन कामेन।।

dhyāyanniva ca māṃ rājannābhibhāṣasi kiṃcana| na cāśvena viniryāsi vivarṇo hariṇaḥ kṛśaḥ|| śarīrajena kāmena||

Verse 63

व्याधिमिच्छामि ते ज्ञातुं प्रतिकुर्यां हि तत्र वै। वैशंपायन उवाच। स तं काममवाच्यं वै दाशकन्यां प्रतीदृशम्।।

vyādhimicchāmi te jñātuṃ pratikuryāṃ hi tatra vai| vaiśaṃpāyana uvāca| sa taṃ kāmamavācyaṃ vai dāśakanyāṃ pratīdṛśam||

Verse 64

विवर्तुं नाशकत्तस्मै पिता पुत्रस्य शान्तनुः। एवमुक्तः स पुत्रेण शान्तनुः प्रत्यभाषत।।

vivartuṃ nāśakattasmai pitā putrasya śāntanuḥ| evamuktaḥ sa putreṇa śāntanuḥ pratyabhāṣata||

Verse 65

असंशयं ध्यानपरो यथा वत्स तथा शृणु। अपत्यं नस्त्वमेवैकः कुले महति भारत।।

asaṃśayaṃ dhyānaparo yathā vatsa tathā śṛṇu| apatyaṃ nastvamevaikaḥ kule mahati bhārata||

Verse 66

शस्त्रनित्यश्च सततं पौरुषे पर्यवस्थितः। अनित्यतां च लोकानामनुशोचामि पुत्रक।।

śastranityaśca satataṃ pauruṣe paryavasthitaḥ| anityatāṃ ca lokānāmanuśocāmi putraka||

Verse 67

कथंचित्तव गाङ्गेय विपत्तौ नास्ति नः कुलम्। असंशयं त्वमेवैकः शतादपि वरः सुतः।।

kathaṃcittava gāṅgeya vipattau nāsti naḥ kulam| asaṃśayaṃ tvamevaikaḥ śatādapi varaḥ sutaḥ||

Verse 68

न चाप्यहं वृथा भूयो दारान्कर्तुमिहोत्सहे। संतानस्याविनाशाय कामये भद्रमस्तु ते।।

na cāpyahaṃ vṛthā bhūyo dārānkartumihotsahe| saṃtānasyāvināśāya kāmaye bhadramastu te||

Verse 69

अनपत्यतैकपुत्रत्वमित्याहुर्धर्मवादिनः। चक्षुरेकं च पुत्रश्च अस्ति नास्ति च भारत। चक्षुर्नाशे तनोर्नाशः पुत्रनाशे कुलक्षयः।।

anapatyataikaputratvamityāhurdharmavādinaḥ| cakṣurekaṃ ca putraśca asti nāsti ca bhārata| cakṣurnāśe tanornāśaḥ putranāśe kulakṣayaḥ||

Verse 70

अग्निहोत्रं त्रयी विद्या यज्ञाश्च सहदक्षिणाः। सर्वाण्येतान्यपत्यस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्।।

agnihotraṃ trayī vidyā yajñāśca sahadakṣiṇāḥ| sarvāṇyetānyapatyasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm||

Verse 71

एवमेतन्मनुष्येषु तच्च सर्वं प्रजास्विति। यदपत्यं महाप्राज्ञ तत्र मे नास्ति संशयः।।

evametanmanuṣyeṣu tacca sarvaṃ prajāsviti| yadapatyaṃ mahāprājña tatra me nāsti saṃśayaḥ||

Verse 72

अपत्येनानृणो लोके पितॄणां नास्ति संशयः। एषा त्रयी पुराणानां देवतानां च शाश्वती।। हरिणः पाण्डुगात्रः।।

apatyenānṛṇo loke pitṝṇāṃ nāsti saṃśayaḥ| eṣā trayī purāṇānāṃ devatānāṃ ca śāśvatī|| hariṇaḥ pāṇḍugātraḥ||

Verse 73

अपत्यं कर्म विद्या च त्रीणि ज्योतींषि भारत।।

apatyaṃ karma vidyā ca trīṇi jyotīṃṣi bhārata||

Verse 74

त्वं च शूरः सदाऽमर्षी शस्त्रनित्यश्च भारत। नान्यत्र युद्धात्तस्मात्ते निधनं विद्यते क्वचित्।।

tvaṃ ca śūraḥ sadā'marṣī śastranityaśca bhārata| nānyatra yuddhāttasmātte nidhanaṃ vidyate kvacit||

Verse 75

सोऽस्मि संशयमापन्नस्त्वयि शान्ते कथं भवेत्। इति ते कारणं तात दुःखस्योक्तमशेषतः।।

so'smi saṃśayamāpannastvayi śānte kathaṃ bhavet| iti te kāraṇaṃ tāta duḥkhasyoktamaśeṣataḥ||

Verse 76

वैशंपायन उवाच। ततस्तत्कारणं राज्ञो ज्ञात्वा सर्वमशेषतः। देवव्रतो महाबुद्धिः प्रज्ञया चान्वचिन्तयत्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tatastatkāraṇaṃ rājño jñātvā sarvamaśeṣataḥ| devavrato mahābuddhiḥ prajñayā cānvacintayat||

Verse 77

अपत्यफलसंयुक्तमेतच्छ्रुत्वा पितुर्वचः। सूतं भूयोऽपि संतप्त आह्वयामास वै पितुः।।

apatyaphalasaṃyuktametacchrutvā piturvacaḥ| sūtaṃ bhūyo'pi saṃtapta āhvayāmāsa vai pituḥ||

Verse 78

सूतस्तु कुरुमुख्यस्य उपयातस्तदाज्ञया। तमुवाच महाप्राज्ञो भीष्मो वै सारथिं पितुः।।

sūtastu kurumukhyasya upayātastadājñayā| tamuvāca mahāprājño bhīṣmo vai sārathiṃ pituḥ||

Verse 79

त्वं सारथे पितुर्मह्यं सखासि रथधूर्गतः। अपि जानासि यदि वै कस्यां भावो नृपस्य तु।।

tvaṃ sārathe piturmahyaṃ sakhāsi rathadhūrgataḥ| api jānāsi yadi vai kasyāṃ bhāvo nṛpasya tu||

Verse 80

तदाचक्ष्व भवान्पृष्टः करिष्ये न तदन्यथा। सूत उवाच। दाशकन्या कुरुश्रेष्ठ तत्र भावः पितुर्गतः।।

tadācakṣva bhavānpṛṣṭaḥ kariṣye na tadanyathā| sūta uvāca| dāśakanyā kuruśreṣṭha tatra bhāvaḥ piturgataḥ||

Verse 81

वृतः स नरदेवेन तदा वचनमब्रवीत्। योऽस्यां पुमान्भवेज्जातः स राजा त्वदनन्तरम्।।

vṛtaḥ sa naradevena tadā vacanamabravīt| yo'syāṃ pumānbhavejjātaḥ sa rājā tvadanantaram||

Verse 82

नाकामयत तं दातुं पिता तव वरं तदा। स चापि निश्चयस्तस्य न च दद्यां ततोऽन्यथा।।

nākāmayata taṃ dātuṃ pitā tava varaṃ tadā| sa cāpi niścayastasya na ca dadyāṃ tato'nyathā||

Verse 83

एतत्ते कथितं वीर कुरुष्व यदनन्तरम्। वैशंपायन उवाच। ततः स पितुराज्ञाय मतं सम्यगवेक्ष्य च। ज्ञात्वा च मानसं पुत्रः प्रययौ यमुनां प्रति।।

etatte kathitaṃ vīra kuruṣva yadanantaram| vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ sa piturājñāya mataṃ samyagavekṣya ca| jñātvā ca mānasaṃ putraḥ prayayau yamunāṃ prati||

Verse 84

क्षत्रियैः सह धर्मात्मा पुराणैर्धर्मचारिभिः। उच्चैश्श्रवसमागम्य कन्यां वव्रे पितुः स्वयम्।।

kṣatriyaiḥ saha dharmātmā purāṇairdharmacāribhiḥ| uccaiśśravasamāgamya kanyāṃ vavre pituḥ svayam||

Verse 85

तं दाशः प्रतिजग्राह विधिवत्प्रतिपूज्य च। अब्रवीच्चैनमासीनं राजसंसदि भारत।।

taṃ dāśaḥ pratijagrāha vidhivatpratipūjya ca| abravīccainamāsīnaṃ rājasaṃsadi bhārata||

Verse 86

राज्यशुल्का प्रदातव्या कन्येयं याचतां वर। अपत्यं यद्भवेदस्याः स राजाऽस्तु पितुः परम्।।

rājyaśulkā pradātavyā kanyeyaṃ yācatāṃ vara| apatyaṃ yadbhavedasyāḥ sa rājā'stu pituḥ param||

Verse 87

त्वमेवात्र महाबाहो शान्तनोर्वंशवर्धनः। पुत्रः शस्त्रभृतां श्रेष्ठः किं नु वक्ष्यामि ते वचः।।

tvamevātra mahābāho śāntanorvaṃśavardhanaḥ| putraḥ śastrabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ kiṃ nu vakṣyāmi te vacaḥ||

Verse 88

कुमारिकायाः शुल्कार्थं किंचिद्वक्ष्यामि भारत। कोहि संबन्धखं श्लाघ्यमीप्सितं यौनमीदृशम्। अतिक्रामन्न तप्येत साक्षादपि शतक्रतुः।।

kumārikāyāḥ śulkārthaṃ kiṃcidvakṣyāmi bhārata| kohi saṃbandhakhaṃ ślāghyamīpsitaṃ yaunamīdṛśam| atikrāmanna tapyeta sākṣādapi śatakratuḥ||

Verse 89

अपत्यं चैतदार्यस्य यो युष्माकं समो गुणैः। यस्य शुक्रात्सत्यवती संभूता वरवर्णिनी।।

apatyaṃ caitadāryasya yo yuṣmākaṃ samo guṇaiḥ| yasya śukrātsatyavatī saṃbhūtā varavarṇinī||

Verse 90

तेन मे बहुशस्तात पिता ते परिकीर्तितः। अर्हः सत्यवतीं वोढुं धर्मज्ञः स नराधिपः।।

tena me bahuśastāta pitā te parikīrtitaḥ| arhaḥ satyavatīṃ voḍhuṃ dharmajñaḥ sa narādhipaḥ||

Verse 91

इयं सत्यवती देवी पितरं तेऽब्रवीत्तथा। अर्थितश्चापिराजर्षिः प्रत्याख्यातः पुरा मया।।

iyaṃ satyavatī devī pitaraṃ te'bravīttathā| arthitaścāpirājarṣiḥ pratyākhyātaḥ purā mayā||

Verse 92

कन्यापितृत्वात्किंचित्तु वक्ष्यामि त्वां नराधिप। बलवत्सपत्नतामत्र दोषं पश्यामि केवलम्।।

kanyāpitṛtvātkiṃcittu vakṣyāmi tvāṃ narādhipa| balavatsapatnatāmatra doṣaṃ paśyāmi kevalam||

Verse 93

भूयांसं त्वयि पश्यामि तद्दोषमपराजित। यस्य हि त्वं सपत्नः स्या गन्धर्वस्यासुरस्य वा।।

bhūyāṃsaṃ tvayi paśyāmi taddoṣamaparājita| yasya hi tvaṃ sapatnaḥ syā gandharvasyāsurasya vā||

Verse 94

न स जातु चिरं जीवेत्त्वयि क्रुद्धे परन्तप। एतावानत्र दोषो हि नान्यः कश्चन पार्थिव।।

na sa jātu ciraṃ jīvettvayi kruddhe parantapa| etāvānatra doṣo hi nānyaḥ kaścana pārthiva||

Verse 95

एतज्जानीहि भद्रं ते दानादाने परन्तप।। पुराणानां पुरातनानाम्।।

etajjānīhi bhadraṃ te dānādāne parantapa|| purāṇānāṃ purātanānām||

Verse 96

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तस्तु गाङ्गेयस्तद्युक्तं प्रत्यभाषत। शृण्वतां भूमिपालानां पितुरर्थाय भारत।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktastu gāṅgeyastadyuktaṃ pratyabhāṣata| śṛṇvatāṃ bhūmipālānāṃ piturarthāya bhārata||

Verse 97

इदं वचनमाधत्स्व नास्ति वक्तास्य मत्समः। अन्यो जातो न जनिता न च कश्चन संप्रति।।

idaṃ vacanamādhatsva nāsti vaktāsya matsamaḥ| anyo jāto na janitā na ca kaścana saṃprati||

Verse 98

एवमेतत्करिष्यामि यथा त्वमनुभाषसे। योऽस्यां जनिष्यते पुत्रः स नो राजा भविष्यति।।

evametatkariṣyāmi yathā tvamanubhāṣase| yo'syāṃ janiṣyate putraḥ sa no rājā bhaviṣyati||

Verse 99

इत्युक्तः पुनरेव स्म तं दाशः प्रत्यभाषत। चिकीर्षुर्दुष्करं कर्म राज्यार्थे भरतर्षभ।।

ityuktaḥ punareva sma taṃ dāśaḥ pratyabhāṣata| cikīrṣurduṣkaraṃ karma rājyārthe bharatarṣabha||

Verse 100

त्वमेव नाथः संप्राप्तः शान्तनोरमितद्युते। कन्यायाश्चैव धर्मात्मन्प्रभुर्दानाय चेश्वरः।।

tvameva nāthaḥ saṃprāptaḥ śāntanoramitadyute| kanyāyāścaiva dharmātmanprabhurdānāya ceśvaraḥ||

Verse 101

इदं तु वचनं सौम्य कार्यं चैव निबोध मे। कौमारिकाणां शीलेन वक्ष्याम्यहमरिन्दम।।

idaṃ tu vacanaṃ saumya kāryaṃ caiva nibodha me| kaumārikāṇāṃ śīlena vakṣyāmyahamarindama||

Verse 102

यत्त्वया सत्यवत्यर्थे सत्यधर्मपरायण। राजमध्ये प्रतिज्ञातमनुरूपं तवैव तत्।।

yattvayā satyavatyarthe satyadharmaparāyaṇa| rājamadhye pratijñātamanurūpaṃ tavaiva tat||

Verse 103

नान्यथा तन्महाबाहो संशयोऽत्र न कश्चन। तवापत्यं भवेद्यत्तु तत्र नः संशयो महान्।।

nānyathā tanmahābāho saṃśayo'tra na kaścana| tavāpatyaṃ bhavedyattu tatra naḥ saṃśayo mahān||

Verse 104

वैशंपायन उवाच। तस्यैतन्मतमाज्ञाय सत्यधर्मपरायणः। प्रत्यजानात्तदा राजन्पितुः प्रियचिकीर्षया।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tasyaitanmatamājñāya satyadharmaparāyaṇaḥ| pratyajānāttadā rājanpituḥ priyacikīrṣayā||

Verse 105

गाङ्गेय उवाच। उच्चैश्श्रवः समाधत्स्व प्रतिज्ञां जनसंसदि। ऋषयो वाथ वा देवा भूतान्यन्तर्हितानि च।।

gāṅgeya uvāca| uccaiśśravaḥ samādhatsva pratijñāṃ janasaṃsadi| ṛṣayo vātha vā devā bhūtānyantarhitāni ca||

Verse 106

यानि यानीह शृण्वन्तु नास्ति वक्तास्य मत्समः। दाशराज निबोधेदं वचनं मे नृपोत्तम।।

yāni yānīha śṛṇvantu nāsti vaktāsya matsamaḥ| dāśarāja nibodhedaṃ vacanaṃ me nṛpottama||

Verse 107

शृण्वतां भूमिपालानां यद्ब्रवीमि पितुः कृते। राज्यं तावत्पूर्वमेव मया त्यक्तं नराधिपाः।।

śṛṇvatāṃ bhūmipālānāṃ yadbravīmi pituḥ kṛte| rājyaṃ tāvatpūrvameva mayā tyaktaṃ narādhipāḥ||

Verse 108

अपत्यहेतोरपि च करिष्येऽद्य विनिश्चयम्। अद्यप्रभृति मे दाश ब्रह्मचर्यं भविष्यति।।

apatyahetorapi ca kariṣye'dya viniścayam| adyaprabhṛti me dāśa brahmacaryaṃ bhaviṣyati||

Verse 109

अपुत्रस्यापि मे लोका भविष्यन्त्यक्षया दिवि। न हि जन्मप्रभृत्युक्तं मया किंचिदिहानृतम्।।

aputrasyāpi me lokā bhaviṣyantyakṣayā divi| na hi janmaprabhṛtyuktaṃ mayā kiṃcidihānṛtam||

Verse 110

यावत्प्राणा ध्रियन्ते वै मम देहं समाश्रिताः। तावन्न जनयिष्यामि पित्रे कन्यां प्रयच्छ मे।।

yāvatprāṇā dhriyante vai mama dehaṃ samāśritāḥ| tāvanna janayiṣyāmi pitre kanyāṃ prayaccha me||

Verse 111

परित्यजाम्यहं राज्यं मैथुनं चापि सर्वशः। ऊर्ध्वरेता भविष्यामि दाश सत्यं ब्रवीमि ते।।

parityajāmyahaṃ rājyaṃ maithunaṃ cāpi sarvaśaḥ| ūrdhvaretā bhaviṣyāmi dāśa satyaṃ bravīmi te||

Verse 112

वैशंपायन उवाच। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संप्रहृष्टतनूरुहः। ददानीत्येव तं दाशो धर्मात्मा प्रत्यभाषत।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tasya tadvacanaṃ śrutvā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ| dadānītyeva taṃ dāśo dharmātmā pratyabhāṣata||

Verse 113

ततोन्तरिक्षेऽप्सरसो देवाः सर्षिगणास्तदा। तद्दृष्टा दुष्करं कर्म प्रशशंसुश्च पार्थिवाः।।

tatontarikṣe'psaraso devāḥ sarṣigaṇāstadā| taddṛṣṭā duṣkaraṃ karma praśaśaṃsuśca pārthivāḥ||

Verse 114

अभ्यवर्षन्त कुसुमैर्भीष्मोऽयमिति चाब्रुवन्। ततः स पितुरर्थाय तामुवाच यशस्विनीम्।।

abhyavarṣanta kusumairbhīṣmo'yamiti cābruvan| tataḥ sa piturarthāya tāmuvāca yaśasvinīm||

Verse 115

अधिरोह रथं मातर्गच्छावः स्वगृहानिति। एवमुक्त्वा तु भीष्मस्तां रथमारोप्य भामिनीं।।

adhiroha rathaṃ mātargacchāvaḥ svagṛhāniti| evamuktvā tu bhīṣmastāṃ rathamāropya bhāminīṃ||

Verse 116

आगम्य हास्तिनपुरं शान्तनोः संन्यवेदयत्। तस्य तद्दुष्करं कर्म प्रशशंसुर्नाराधिपाः।।

āgamya hāstinapuraṃ śāntanoḥ saṃnyavedayat| tasya tadduṣkaraṃ karma praśaśaṃsurnārādhipāḥ||

Verse 117

समेताश्च पृथक्चैव भीष्मोयमिति चाब्रुवन्। तच्छ्रुत्वा दुष्करं कर्म कृतं भीष्मेण शान्तनुः।।

sametāśca pṛthakcaiva bhīṣmoyamiti cābruvan| tacchrutvā duṣkaraṃ karma kṛtaṃ bhīṣmeṇa śāntanuḥ||

Verse 118

बभूव दुःखितो राजा चिररात्राय भारत। स तेन कर्मणा सूनोः प्रीतस्तस्मै वरं ददौ।।

babhūva duḥkhito rājā cirarātrāya bhārata| sa tena karmaṇā sūnoḥ prītastasmai varaṃ dadau||

Verse 119

स्वच्छन्दमरणं तुष्टो ददौ तस्मै महात्मने। न ते मृत्युः प्रभविता यावज्जीवितुमिच्छसि।।

svacchandamaraṇaṃ tuṣṭo dadau tasmai mahātmane| na te mṛtyuḥ prabhavitā yāvajjīvitumicchasi||

Verse 120

त्वत्तो ह्यनुज्ञां संप्राप्य मृत्युः प्रभविताऽनघ।।

tvatto hyanujñāṃ saṃprāpya mṛtyuḥ prabhavitā'nagha||