Adhyaya 101

Verse 1

भरतचरित्रकथनम्।। १ ।। तद्वंशकथनं च।। २ ।। वैशंपायन उवाच। दुष्यन्ताद्भरतो राज्यं यथान्यायमवाप सः। तस्य तत्प्रथितं कर्म प्रावर्तत महात्मनः।।

bharatacaritrakathanam|| 1 || tadvaṃśakathanaṃ ca|| 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| duṣyantādbharato rājyaṃ yathānyāyamavāpa saḥ| tasya tatprathitaṃ karma prāvartata mahātmanaḥ||

Verse 2

भास्वरं दिव्यमजितं लोकसंनादनं महत्। स विजित्य महीपालांश्चकार वशवर्तिनः।।

bhāsvaraṃ divyamajitaṃ lokasaṃnādanaṃ mahat| sa vijitya mahīpālāṃścakāra vaśavartinaḥ||

Verse 3

चचार च सतां धर्मं प्राप्य चानुत्तमं यशः। स राजा चक्रवर्त्यासीत्सार्वभौमः प्रतापवान्।।

cacāra ca satāṃ dharmaṃ prāpya cānuttamaṃ yaśaḥ| sa rājā cakravartyāsītsārvabhaumaḥ pratāpavān||

Verse 4

ईजे च बहुभिर्यज्ञैर्यथा शक्रो मरुत्पतिः। याजयामास तं कण्वो दक्षवद्भूरिदक्षिणम्।।

īje ca bahubhiryajñairyathā śakro marutpatiḥ| yājayāmāsa taṃ kaṇvo dakṣavadbhūridakṣiṇam||

Verse 5

श्रीमद्गोविततं नाम वाजिमेधमवाप सः। यस्मिन्सहस्रं पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ।।

śrīmadgovitataṃ nāma vājimedhamavāpa saḥ| yasminsahasraṃ padmānāṃ kaṇvāya bharato dadau||

Verse 6

सोऽश्वमेधशतैरीजे यमुनामनु तीरगः। त्रिशतैश्च सरस्वत्यां गङ्गामनु चतुःशतैः।।

so'śvamedhaśatairīje yamunāmanu tīragaḥ| triśataiśca sarasvatyāṃ gaṅgāmanu catuḥśataiḥ||

Verse 7

दौष्यन्तिर्भरतो यज्ञैरीजे शाकुन्तलो नृपः। तस्माद्भरतवंशस्य विप्रतस्थे महद्यशः।।

dauṣyantirbharato yajñairīje śākuntalo nṛpaḥ| tasmādbharatavaṃśasya vipratasthe mahadyaśaḥ||

Verse 8

भरतस्य वरस्त्रीषु पुत्राः संजज्ञिरे पृथक्। नाभ्यनन्दत्तदा राजा नानुरूपा ममेति तान्।।

bharatasya varastrīṣu putrāḥ saṃjajñire pṛthak| nābhyanandattadā rājā nānurūpā mameti tān||

Verse 9

ततस्तान्मातरः क्रुद्धाः पुत्रान्निन्युर्यमक्षयम्। ततस्तस्य नरेन्द्रस्य वितथं पुत्रजन्म तत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि एकोत्तरशततमोऽध्यायः।। 101 ।।

tatastānmātaraḥ kruddhāḥ putrānninyuryamakṣayam| tatastasya narendrasya vitathaṃ putrajanma tat|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi ekottaraśatatamo'dhyāyaḥ|| 101 ||

Verse 10

ततो महद्भिः क्रतुभिरीजानो भरतस्तदा। लेभे पुत्रं भरद्पाजाद्भुमन्युं नाम भारत।।

tato mahadbhiḥ kratubhirījāno bharatastadā| lebhe putraṃ bharadpājādbhumanyuṃ nāma bhārata||

Verse 11

ततः पुत्रिणमात्मानं ज्ञात्वा पौरवनन्दनः। भुमन्युं भरतश्रेष्ठ यौवराज्येऽभ्यषेचयत्।।

tataḥ putriṇamātmānaṃ jñātvā pauravanandanaḥ| bhumanyuṃ bharataśreṣṭha yauvarājye'bhyaṣecayat||

Verse 12

ततो दिविरथो नाम भुमन्योरभवत्सुतः। सुहोत्रश्च सुहोता च सुहविः सुयजुस्तथा।।

tato diviratho nāma bhumanyorabhavatsutaḥ| suhotraśca suhotā ca suhaviḥ suyajustathā||

Verse 13

पुष्करिण्यामृचीकश्च भुमन्योरभवन्सुताः। तेषां ज्येष्ठः सुहोत्रस्तु राज्यमाप महीक्षिताम्।।

puṣkariṇyāmṛcīkaśca bhumanyorabhavansutāḥ| teṣāṃ jyeṣṭhaḥ suhotrastu rājyamāpa mahīkṣitām||

Verse 14

राजसूयाश्वमेधाद्यैः सोऽयजद्बहुभिः सवैः। सुहोत्रः पृथिवीं कृत्स्नां बुभुजे सागराम्बराम्।।

rājasūyāśvamedhādyaiḥ so'yajadbahubhiḥ savaiḥ| suhotraḥ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ bubhuje sāgarāmbarām||

Verse 15

पूर्णां हस्तिगवाश्वैश्च बहुरत्नसमाकुलाम्। ममज्जेव मही तस्य भूरिभारावपीडिता।।

pūrṇāṃ hastigavāśvaiśca bahuratnasamākulām| mamajjeva mahī tasya bhūribhārāvapīḍitā||

Verse 16

हस्त्यश्वरथसंपूर्णा मनुष्यकलिला भृशम्। सुहोत्रे राजनि तदा धर्मतः शासति प्रजाः।।

hastyaśvarathasaṃpūrṇā manuṣyakalilā bhṛśam| suhotre rājani tadā dharmataḥ śāsati prajāḥ||

Verse 17

चैत्ययूपाङ्किता चासीद्भूमिः शतसहस्रशः। प्रवृद्धजनसस्या च सर्वदैव व्यरोचत।।

caityayūpāṅkitā cāsīdbhūmiḥ śatasahasraśaḥ| pravṛddhajanasasyā ca sarvadaiva vyarocata||

Verse 18

ऐक्ष्वाकी जनयामास सुहोत्रात्पृथिवीपतेः। अजमीढं सुमीढं च पुरुमीढं च भारत।।

aikṣvākī janayāmāsa suhotrātpṛthivīpateḥ| ajamīḍhaṃ sumīḍhaṃ ca purumīḍhaṃ ca bhārata||

Verse 19

अजमीढो वरस्तेषां तस्मिन्वंशः प्रतिष्ठितः। षट् पुत्रान्सोप्यजनयत्तिसृषु स्त्रीषु भारत।।

ajamīḍho varasteṣāṃ tasminvaṃśaḥ pratiṣṭhitaḥ| ṣaṭ putrānsopyajanayattisṛṣu strīṣu bhārata||

Verse 20

ऋक्षं धूमिन्यथो नीली दुष्यन्तपरमेष्ठइनौ। केशिन्यजनयज्जह्नुं सुतौ च जनरूषिणौ।।

ṛkṣaṃ dhūminyatho nīlī duṣyantaparameṣṭhainau| keśinyajanayajjahnuṃ sutau ca janarūṣiṇau||

Verse 21

विदुः संवरणं वीरमृक्षाद्राथन्तरीसुतम्। तथेमे सर्वपञ्चाला दुष्यन्तपरमेष्ठिनोः। अन्वयाः कुशिका राजञ्जन्होरमिततेजसः।।

viduḥ saṃvaraṇaṃ vīramṛkṣādrāthantarīsutam| tatheme sarvapañcālā duṣyantaparameṣṭhinoḥ| anvayāḥ kuśikā rājañjanhoramitatejasaḥ||

Verse 22

जनरूषणयोर्ज्येष्ठमृक्षमाहुर्जनाधिपम्। ऋक्षात्संवरणो जज्ञे राजन्वंशकरस्तव।।

janarūṣaṇayorjyeṣṭhamṛkṣamāhurjanādhipam| ṛkṣātsaṃvaraṇo jajñe rājanvaṃśakarastava||

Verse 23

आर्क्षे संवरणे राजन्प्रशासति वसुन्धराम्। संक्षयः सुमहानासीत्प्रजानामिति नः श्रुतम्।। वितथं विगतस्तथाभावो जनकसादृश्यं यत्र तत्तादृशं पुत्रजन्म।।

ārkṣe saṃvaraṇe rājanpraśāsati vasundharām| saṃkṣayaḥ sumahānāsītprajānāmiti naḥ śrutam|| vitathaṃ vigatastathābhāvo janakasādṛśyaṃ yatra tattādṛśaṃ putrajanma||

Verse 24

व्यशीर्यत ततो राष्ट्रं क्षयैर्नानाविधैस्तदा। क्षुन्मृत्युभ्यामनावृष्ट्या व्याधिभिश्च समाहतम्।। आर्क्षे ऋक्षपुत्रे।।

vyaśīryata tato rāṣṭraṃ kṣayairnānāvidhaistadā| kṣunmṛtyubhyāmanāvṛṣṭyā vyādhibhiśca samāhatam|| ārkṣe ṛkṣaputre||

Verse 25

अभ्यघ्नन्भारतांश्चैव सपत्नानां बलानि च। चालयन्वसुधां चेमां बलेन चतुरङ्गिणा।।

abhyaghnanbhāratāṃścaiva sapatnānāṃ balāni ca| cālayanvasudhāṃ cemāṃ balena caturaṅgiṇā||

Verse 26

अभ्ययात्तं च पाञ्चल्यो विजित्य तरसा महीम्। अक्षौहिणीभिर्दशभिः स एनं समरेऽजयत्।। क्षयैर्नाशहेतुभिः क्षुत्प्रभृतिभिः।।

abhyayāttaṃ ca pāñcalyo vijitya tarasā mahīm| akṣauhiṇībhirdaśabhiḥ sa enaṃ samare'jayat|| kṣayairnāśahetubhiḥ kṣutprabhṛtibhiḥ||

Verse 27

ततः सदारः सामात्यः सपुत्रः ससुहृज्जनः। राजा संवरणस्तस्मात्पलायत महाभयात्।।

tataḥ sadāraḥ sāmātyaḥ saputraḥ sasuhṛjjanaḥ| rājā saṃvaraṇastasmātpalāyata mahābhayāt||

Verse 28

ते प्रतीचीं पराभूताः प्रपन्ना भारता दिशम्। सिन्धोर्नदस्य महतो निकुञ्जे न्यवसंस्तदा। नदीविपयपर्यन्ते पर्वतस्य समीपतः।।

te pratīcīṃ parābhūtāḥ prapannā bhāratā diśam| sindhornadasya mahato nikuñje nyavasaṃstadā| nadīvipayaparyante parvatasya samīpataḥ||

Verse 29

तत्रावसन्बहून्कालान्भारता दुर्गमाश्रिताः। तेषां निवसतां तत्र सहस्रं परिवत्सरान्।।

tatrāvasanbahūnkālānbhāratā durgamāśritāḥ| teṣāṃ nivasatāṃ tatra sahasraṃ parivatsarān||

Verse 30

अथाभ्यगच्छद्भरतान्वसिष्ठो भगवानृषिः। तमागतं प्रयत्नेन प्रत्युद्गम्याभिवाद्य च।।

athābhyagacchadbharatānvasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ| tamāgataṃ prayatnena pratyudgamyābhivādya ca||

Verse 31

अर्घ्यमभ्याहरंस्तस्मै ते सर्वे भारतास्तदा। निवेद्य सर्वमृषये सत्कारेण सुवर्चसे।।

arghyamabhyāharaṃstasmai te sarve bhāratāstadā| nivedya sarvamṛṣaye satkāreṇa suvarcase||

Verse 32

तमासने चोपविष्टं राजा वव्रे स्वयं तदा। पुरोहितो भवान्नोऽस्तु राज्याय प्रयतेमहि।।

tamāsane copaviṣṭaṃ rājā vavre svayaṃ tadā| purohito bhavānno'stu rājyāya prayatemahi||

Verse 33

ओमित्येवं वसिष्ठोऽपि भारतान्प्रत्यपद्यत। अथाभ्यषिञ्चत्साम्राज्ये सर्वक्षत्रस्य पौरवम्।।

omityevaṃ vasiṣṭho'pi bhāratānpratyapadyata| athābhyaṣiñcatsāmrājye sarvakṣatrasya pauravam||

Verse 34

विषाणभूतं सर्वस्यां पृथिव्यामिति नः श्रुतम्। भरताध्युषितं पूर्वं सोऽध्यतिष्ठत्पुरोतोतमम्।।

viṣāṇabhūtaṃ sarvasyāṃ pṛthivyāmiti naḥ śrutam| bharatādhyuṣitaṃ pūrvaṃ so'dhyatiṣṭhatpurototamam||

Verse 35

पुनर्बलिभृतश्चैव चक्रे सर्वमहीक्षितः। ततः स पृथिवीं प्राप्य पुनरीजे महाबलः।। अभ्ययात्तं संवरणम्। एनं संवरणमेव।।

punarbalibhṛtaścaiva cakre sarvamahīkṣitaḥ| tataḥ sa pṛthivīṃ prāpya punarīje mahābalaḥ|| abhyayāttaṃ saṃvaraṇam| enaṃ saṃvaraṇameva||

Verse 36

आजमीढो महायज्ञैर्बहुभिर्भूरिदक्षिणैः। ततः संवरणात्सौरी तपती सुषुवे कुरुम्।। बलिभृतः करदान्।।

ājamīḍho mahāyajñairbahubhirbhūridakṣiṇaiḥ| tataḥ saṃvaraṇātsaurī tapatī suṣuve kurum|| balibhṛtaḥ karadān||

Verse 37

राजत्वे तं प्रजाः सर्वा धर्मज्ञ इति वव्रिरे। महिम्ना तस्य कुरवो लेभिरे प्रत्ययं भृशम्। तस्य नाम्नाऽभिविख्यातं पृथिव्यां कुरुजाङ्गलं।।

rājatve taṃ prajāḥ sarvā dharmajña iti vavrire| mahimnā tasya kuravo lebhire pratyayaṃ bhṛśam| tasya nāmnā'bhivikhyātaṃ pṛthivyāṃ kurujāṅgalaṃ||

Verse 38

कुरुक्षेत्रं स तपसा पुण्यं चक्रे महातपाः। अश्ववन्तमभिष्यन्तं तथा चैत्ररथं मुनिम्।।

kurukṣetraṃ sa tapasā puṇyaṃ cakre mahātapāḥ| aśvavantamabhiṣyantaṃ tathā caitrarathaṃ munim||

Verse 39

जनमेजयं च विख्यातं पुत्रांश्चास्यानुशुश्रुम। पञ्चैतान्वाहिनी पुत्रान्व्यजायत मनस्विनी।।

janamejayaṃ ca vikhyātaṃ putrāṃścāsyānuśuśruma| pañcaitānvāhinī putrānvyajāyata manasvinī||

Verse 40

अविक्षितः परिक्षित्तु शबलाश्वस्तु वीर्यवान्। आदिराजो विराजश्च शाल्मलिश्च महाबलः।। सौरी सूर्यकन्या।।

avikṣitaḥ parikṣittu śabalāśvastu vīryavān| ādirājo virājaśca śālmaliśca mahābalaḥ|| saurī sūryakanyā||

Verse 41

उच्चैःश्रवा भङ्गकारो जितारिश्चाष्टमः स्मृतः। एतेषामन्ववाये तु ख्यातास्ते कर्मजैर्गुणैः। जनमेजयादयः सप्त तथैवान्ये महारथाः।।

uccaiḥśravā bhaṅgakāro jitāriścāṣṭamaḥ smṛtaḥ| eteṣāmanvavāye tu khyātāste karmajairguṇaiḥ| janamejayādayaḥ sapta tathaivānye mahārathāḥ||

Verse 42

परीक्षितोऽभवन्पुत्राः सर्वे धर्मार्थकोविदाः। कक्षसेनोग्रसेनौ तु चित्रसेनश्च वीर्यवान्।।

parīkṣito'bhavanputrāḥ sarve dharmārthakovidāḥ| kakṣasenograsenau tu citrasenaśca vīryavān||

Verse 43

इन्द्रसेनः सुषेणश्च भीमसेनश्च नामतः। जनमेजयस्य तनया भुवि ख्याता महाबलाः।।

indrasenaḥ suṣeṇaśca bhīmasenaśca nāmataḥ| janamejayasya tanayā bhuvi khyātā mahābalāḥ||

Verse 44

धृतराष्ट्रः प्रथमजः पाण्डुर्बाह्लीक एव च। निषधश्च महातेजास्तथा जाम्बूनदो बली।।

dhṛtarāṣṭraḥ prathamajaḥ pāṇḍurbāhlīka eva ca| niṣadhaśca mahātejāstathā jāmbūnado balī||

Verse 45

कुण्डोदरः पदातिश्च वसातिश्चाष्टमः स्मृतः। सर्वे धर्मार्थकुशलाः सर्वभूतहिते रताः।।

kuṇḍodaraḥ padātiśca vasātiścāṣṭamaḥ smṛtaḥ| sarve dharmārthakuśalāḥ sarvabhūtahite ratāḥ||

Verse 46

धृतराष्ट्रोऽथ राजासीत्तस्य पुत्रोऽथ कुण्डिकः। हस्ती वितर्कः क्राथश्च कुण्डिनश्चापि पञ्चमः।।

dhṛtarāṣṭro'tha rājāsīttasya putro'tha kuṇḍikaḥ| hastī vitarkaḥ krāthaśca kuṇḍinaścāpi pañcamaḥ||

Verse 47

हविश्रवास्तथेन्द्राभो भुमन्युश्चापराजितः। धृतराष्ट्रसुतानां तु त्रीनेतान्प्रथितान्भुवि।।

haviśravāstathendrābho bhumanyuścāparājitaḥ| dhṛtarāṣṭrasutānāṃ tu trīnetānprathitānbhuvi||

Verse 48

प्रतीपं धर्मनेत्रं च सुनेत्रं चापि भारत। प्रतीपः प्रथितस्तेषां बभूवाप्रतिमो भुवि।।

pratīpaṃ dharmanetraṃ ca sunetraṃ cāpi bhārata| pratīpaḥ prathitasteṣāṃ babhūvāpratimo bhuvi||

Verse 49

प्रतीपस्य त्रयः पुत्रा जज्ञिरे भरतर्षभ। देवापिः शन्तनुश्चैव बाह्लीकश्च महारथः।।

pratīpasya trayaḥ putrā jajñire bharatarṣabha| devāpiḥ śantanuścaiva bāhlīkaśca mahārathaḥ||

Verse 50

देवापिस्तु प्रवव्राज तेषां धर्महितेप्सया। शन्तनुश्च महीं लेभे बाह्लीकश्च महारथः।।

devāpistu pravavrāja teṣāṃ dharmahitepsayā| śantanuśca mahīṃ lebhe bāhlīkaśca mahārathaḥ||

Verse 51

भरतस्यान्वयास्त्वेते देवकल्पा महारथाः। बभूवुर्ब्रह्मकल्पाश्च बहवो राजसत्तमाः।।

bharatasyānvayāstvete devakalpā mahārathāḥ| babhūvurbrahmakalpāśca bahavo rājasattamāḥ||

Verse 52

एवंविधा महाभागा देवरूपाः प्रहारिणः। अन्ववाये महाराज ऐलवंशविवर्धनाः।।

evaṃvidhā mahābhāgā devarūpāḥ prahāriṇaḥ| anvavāye mahārāja ailavaṃśavivardhanāḥ||

Verse 53

गङ्गातीरं समागम्य दीक्षितो जनमेजय। अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च।।

gaṅgātīraṃ samāgamya dīkṣito janamejaya| aśvamedhasahasrāṇi vājapeyaśatāni ca||

Verse 54

पुनरीजे महायज्ञैः समाप्तवरदक्षिणैः। अग्निष्टोमातिरात्राणामुक्थानां सोमवत्पुनः।।

punarīje mahāyajñaiḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ| agniṣṭomātirātrāṇāmukthānāṃ somavatpunaḥ||

Verse 55

वाजपेयेष्टिसत्राणां सहस्रैश्च सुसंभृतैः। दृष्ट्वा शाकुन्तलो राजा तर्पयित्वा द्विजान्धनैः।।

vājapeyeṣṭisatrāṇāṃ sahasraiśca susaṃbhṛtaiḥ| dṛṣṭvā śākuntalo rājā tarpayitvā dvijāndhanaiḥ||

Verse 56

पुनः सहस्रं पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ। जम्बूनदस्य शुद्धस्य कनकस्य महायशाः।।

punaḥ sahasraṃ padmānāṃ kaṇvāya bharato dadau| jambūnadasya śuddhasya kanakasya mahāyaśāḥ||

Verse 57

यस्य यूपाः शतव्यामाः परिणाहेऽथ काञ्चनाः। सहस्रव्याममुद्वृद्धाः सेन्द्रैर्देवैः समुच्छ्रिताः।।

yasya yūpāḥ śatavyāmāḥ pariṇāhe'tha kāñcanāḥ| sahasravyāmamudvṛddhāḥ sendrairdevaiḥ samucchritāḥ||

Verse 58

स्वलङ्कृता भ्राजमानाः सर्वरत्नैर्मनोरमैः। हिरण्यं द्विरदानश्वान्महिषोष्ट्रगजाविकम्।।

svalaṅkṛtā bhrājamānāḥ sarvaratnairmanoramaiḥ| hiraṇyaṃ dviradānaśvānmahiṣoṣṭragajāvikam||

Verse 59

दासीदासं धनं धान्यं गाः सुशीलाः सवत्सकाः। भूमिं यूपसहस्राङ्कां कण्वाय बहुदक्षिणाम्।।

dāsīdāsaṃ dhanaṃ dhānyaṃ gāḥ suśīlāḥ savatsakāḥ| bhūmiṃ yūpasahasrāṅkāṃ kaṇvāya bahudakṣiṇām||

Verse 60

बहूनां ब्रह्मकल्पानां धनं दत्त्वा क्रतून्बहून्। ग्रामान्गृहाणि शुभ्राणि कोटिशोथाददत्तदा।।

bahūnāṃ brahmakalpānāṃ dhanaṃ dattvā kratūnbahūn| grāmāngṛhāṇi śubhrāṇi koṭiśothādadattadā||

Verse 61

भरताद्भारती कीर्तिर्येनेदं भारतं कुलम्। भरतस्यान्वये जाता देवकल्पा महारथाः।।

bharatādbhāratī kīrtiryenedaṃ bhārataṃ kulam| bharatasyānvaye jātā devakalpā mahārathāḥ||

Verse 62

बहवो ब्रह्मकल्पाश्च बभूवुः क्षत्रसत्तमाः। तेषामपरिमेयानि नामधेयानि सन्त्युत।।

bahavo brahmakalpāśca babhūvuḥ kṣatrasattamāḥ| teṣāmaparimeyāni nāmadheyāni santyuta||

Verse 63

तेषां कुले यथा मुख्यान्कीर्तयिष्यामि भारत। महाभागान्देवकल्पान्सत्यार्जवपरायणान्।।

teṣāṃ kule yathā mukhyānkīrtayiṣyāmi bhārata| mahābhāgāndevakalpānsatyārjavaparāyaṇān||