Chapter 4
ज्ञानकर्मसंन्यासयोग
42 verses
42 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
श्री भगवानुवाच इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम्। विवस्वान् मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत्।।4.1।।
śhrī bhagavān uvācha imaṁ vivasvate yogaṁ proktavān aham avyayam vivasvān manave prāha manur ikṣhvākave ’bravīt
The Blessed Lord said: I taught this imperishable Yoga to Vivasvan; Vivasvan taught it to Manu, and Manu taught it to Ikshvaku.
श्रीभगवान् ने कहा — इस अविनाशी योग को मैंने विवस्वान् (सूर्य) से कहा था; विवस्वान् ने मनु से और मनु ने इक्ष्वाकु से कहा।
Verse 2
एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः। स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप।।4.2।।
evaṁ paramparā-prāptam imaṁ rājarṣhayo viduḥ sa kāleneha mahatā yogo naṣhṭaḥ parantapa
Thus handed down in succession, the royal sages knew it. But over the long course of time, O scorcher of foes, this Yoga was lost.
इस प्रकार परम्परा से प्राप्त इस योग को राजर्षियों ने जाना; परन्तु हे परन्तप! बहुत काल बीत जाने से वह योग इस लोक में लुप्तप्राय हो गया।
Verse 3
स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः। भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम्।।4.3।।
sa evāyaṁ mayā te ’dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ bhakto ’si me sakhā cheti rahasyaṁ hyetad uttamam
It is this same ancient Yoga that I have taught you today, for you are My devotee and My friend; this is the supreme secret.
वही यह पुरातन योग आज मैंने तुझसे कहा है, क्योंकि तू मेरा भक्त और सखा है; यह योग अत्यन्त उत्तम रहस्य है।
Verse 4
अर्जुन उवाच अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः। कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति।।4.4।।
arjuna uvācha aparaṁ bhavato janma paraṁ janma vivasvataḥ katham etad vijānīyāṁ tvam ādau proktavān iti
Arjuna said: Your birth was later, while the birth of Vivasvan was earlier. How then am I to understand that you taught this at the beginning?
अर्जुन ने कहा — आपका जन्म तो अभी का है और विवस्वान् का जन्म बहुत पहले हुआ था; फिर मैं यह कैसे समझूँ कि आपने ही इसे आरम्भ में कहा था?
Verse 5
श्री भगवानुवाच बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन। तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप।।4.5।।
śhrī bhagavān uvācha bahūni me vyatītāni janmāni tava chārjuna tānyahaṁ veda sarvāṇi na tvaṁ vettha parantapa
The Blessed Lord said: Many births have passed for both you and Me, O Arjuna. I know them all, but you do not, O scorcher of foes.
श्रीभगवान् ने कहा — हे अर्जुन! मेरे और तेरे बहुत-से जन्म बीत चुके हैं; उन सबको मैं जानता हूँ, परन्तु हे परन्तप! तू नहीं जानता।
Verse 6
अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन्। प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया।।4.6।।
ajo ’pi sannavyayātmā bhūtānām īśhvaro ’pi san prakṛitiṁ svām adhiṣhṭhāya sambhavāmyātma-māyayā
Though I am unborn and of imperishable nature, and though I am the Lord of all beings, I take birth through My own power, governing My own nature.
मैं अजन्मा और अविनाशी स्वरूपवाला होते हुए तथा समस्त प्राणियों का ईश्वर होते हुए भी, अपनी प्रकृति को अधीन करके अपनी योगमाया से प्रकट होता हूँ।
Verse 7
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम्।।4.7।।
yadā yadā hi dharmasya glānir bhavati bhārata abhyutthānam adharmasya tadātmānaṁ sṛijāmyaham
Whenever righteousness declines and unrighteousness rises, O descendant of Bharata, then I bring Myself forth.
हे भारत! जब-जब धर्म की हानि और अधर्म की वृद्धि होती है, तब-तब मैं अपने-आप को रचता (प्रकट करता) हूँ।
Verse 8
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्। धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे।।4.8।।
paritrāṇāya sādhūnāṁ vināśhāya cha duṣhkṛitām dharma-sansthāpanārthāya sambhavāmi yuge yuge
To protect the good, to destroy the wicked, and to firmly establish righteousness, I come into being in age after age.
साधुओं की रक्षा के लिए, दुष्कर्म करनेवालों के विनाश के लिए और धर्म की स्थापना के लिए मैं युग-युग में प्रकट होता हूँ।
Verse 9
जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः। त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन।।4.9।।
janma karma cha me divyam evaṁ yo vetti tattvataḥ tyaktvā dehaṁ punar janma naiti mām eti so ’rjuna
One who thus truly knows My divine birth and action does not take birth again on leaving the body, but comes to Me, O Arjuna.
हे अर्जुन! मेरे जन्म और कर्म दिव्य हैं — इसे जो इस प्रकार तत्त्व से जान लेता है, वह शरीर त्यागकर फिर जन्म को प्राप्त नहीं होता, बल्कि मुझे ही प्राप्त होता है।
Verse 10
वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः। बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः।।4.10।।
vīta-rāga-bhaya-krodhā man-mayā mām upāśhritāḥ bahavo jñāna-tapasā pūtā mad-bhāvam āgatāḥ
Freed from attachment, fear, and anger, absorbed in Me and taking refuge in Me, many have been purified by the fire of knowledge and have attained My state of being.
राग, भय और क्रोध से रहित, मुझमें तन्मय और मेरे आश्रित हुए बहुत-से भक्त ज्ञानरूपी तप से पवित्र होकर मेरे स्वरूप को प्राप्त हुए हैं।
Verse 11
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्। मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः।।4.11।।
ye yathā māṁ prapadyante tāns tathaiva bhajāmyaham mama vartmānuvartante manuṣhyāḥ pārtha sarvaśhaḥ
In whatever way people approach Me, I receive them accordingly; people follow My path in all respects, O Partha.
जो लोग जिस प्रकार मेरी शरण लेते हैं, मैं उन्हें उसी प्रकार आश्रय देता हूँ; हे पार्थ! सब मनुष्य सब प्रकार से मेरे ही मार्ग का अनुसरण करते हैं।
Verse 12
काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः। क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा।।4.12।।
kāṅkṣhantaḥ karmaṇāṁ siddhiṁ yajanta iha devatāḥ kṣhipraṁ hi mānuṣhe loke siddhir bhavati karmajā
Those who desire success in their actions worship the gods here, for in the human world success born of action comes quickly.
कर्मों की सिद्धि चाहनेवाले लोग इस लोक में देवताओं की पूजा करते हैं; क्योंकि मनुष्य-लोक में कर्म से उत्पन्न सिद्धि शीघ्र मिल जाती है।
Verse 13
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः। तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम्।।4.13।।
chātur-varṇyaṁ mayā sṛiṣhṭaṁ guṇa-karma-vibhāgaśhaḥ tasya kartāram api māṁ viddhyakartāram avyayam
The fourfold order of society was created by Me, according to the divisions of quality and action. Though I am its creator, know Me to be the non-doer and changeless.
गुण और कर्म के विभाग के अनुसार चारों वर्ण मैंने रचे हैं; उनका कर्ता होते हुए भी तू मुझे अकर्ता और अविनाशी जान।
Verse 14
न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा। इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते।।4.14।।
na māṁ karmāṇi limpanti na me karma-phale spṛihā iti māṁ yo ’bhijānāti karmabhir na sa badhyate
Actions do not taint Me, for I have no longing for the fruits of action. One who knows Me in this way is not bound by actions.
मुझे कर्म लिप्त नहीं करते और न कर्मफल में मेरी स्पृहा है। इस प्रकार जो मुझे जानता है, वह कर्मों से नहीं बँधता।
Verse 15
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः। कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्।।4.15।।
evaṁ jñātvā kṛitaṁ karma pūrvair api mumukṣhubhiḥ kuru karmaiva tasmāttvaṁ pūrvaiḥ pūrvataraṁ kṛitam
Knowing this, those who sought liberation in ancient times also performed action. Therefore you too should perform action, as the ancients did in earlier times.
इस तत्त्व को जानकर प्राचीन काल के मोक्ष चाहने वाले साधकों ने भी कर्म किया था। इसलिए तू भी पूर्वजों द्वारा प्राचीन काल में किए गए कर्म को ही कर।
Verse 16
किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः। तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्।।4.16।।
kiṁ karma kim akarmeti kavayo ’pyatra mohitāḥ tat te karma pravakṣhyāmi yaj jñātvā mokṣhyase ’śhubhāt
What is action and what is inaction? Even the wise are confused about this. So I shall explain action to you, knowing which you will be freed from evil.
कर्म क्या है और अकर्म क्या है — इसमें विद्वान् भी मोहित हो जाते हैं। मैं तुझे वह कर्म बताऊँगा, जिसे जानकर तू अशुभ से मुक्त हो जाएगा।
Verse 17
कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः। अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः।।4.17।।
karmaṇo hyapi boddhavyaṁ boddhavyaṁ cha vikarmaṇaḥ akarmaṇaśh cha boddhavyaṁ gahanā karmaṇo gatiḥ
One must understand the nature of action, of wrong action, and of inaction; the way of action is deep and hard to grasp.
कर्म का स्वरूप भी जानना चाहिए, विकर्म (निषिद्ध कर्म) का भी, और अकर्म का भी; क्योंकि कर्म की गति गहन है।
Verse 18
कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः। स बुद्धिमान् मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्।।4.18।।
karmaṇyakarma yaḥ paśhyed akarmaṇi cha karma yaḥ sa buddhimān manuṣhyeṣhu sa yuktaḥ kṛitsna-karma-kṛit
One who sees inaction in action and action in inaction is wise among people; such a one is disciplined and performs all actions.
जो कर्म में अकर्म को देखता है और अकर्म में कर्म को, वह मनुष्यों में बुद्धिमान् है; वही योगी है और समस्त कर्मों को करने वाला है।
Verse 19
यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः। ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः।।4.19।।
yasya sarve samārambhāḥ kāma-saṅkalpa-varjitāḥ jñānāgni-dagdha-karmāṇaṁ tam āhuḥ paṇḍitaṁ budhāḥ
One whose every undertaking is free from desire and selfish intent, whose actions are burned up in the fire of knowledge, is called wise by those who know.
जिसके समस्त कर्म-आरम्भ कामना और संकल्प से रहित हैं, तथा जिसके कर्म ज्ञानरूपी अग्नि में भस्म हो चुके हैं, उसे ज्ञानीजन पण्डित कहते हैं।
Verse 20
त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः। कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः।।4.20।।
tyaktvā karma-phalāsaṅgaṁ nitya-tṛipto nirāśhrayaḥ karmaṇyabhipravṛitto ’pi naiva kiñchit karoti saḥ
Having given up attachment to the fruits of action, ever content and dependent on nothing, such a person does nothing at all, even though engaged in action.
कर्मफल की आसक्ति त्यागकर, नित्य तृप्त और किसी आश्रय से रहित होकर, वह कर्म में भली-भाँति लगा रहने पर भी कुछ नहीं करता।
Verse 21
निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः। शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्।।4.21।।
nirāśhīr yata-chittātmā tyakta-sarva-parigrahaḥ śhārīraṁ kevalaṁ karma kurvan nāpnoti kilbiṣham
Free from longing, with mind and self controlled, having renounced all possessions, performing action by the body alone, he incurs no sin.
कामना से रहित, मन और चित्त को वश में किए हुए, समस्त परिग्रह का त्याग कर, केवल शरीर से कर्म करता हुआ वह पाप को नहीं प्राप्त होता।
Verse 22
यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः। समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते।।4.22।।
yadṛichchhā-lābha-santuṣhṭo dvandvātīto vimatsaraḥ samaḥ siddhāvasiddhau cha kṛitvāpi na nibadhyate
Content with whatever comes unsought, free from the pairs of opposites and from envy, even-minded in success and failure, he is not bound even though he acts.
बिना इच्छा के जो कुछ मिल जाए उसी में सन्तुष्ट, द्वन्द्वों से परे, ईर्ष्या से रहित, तथा सिद्धि और असिद्धि में समान रहने वाला पुरुष कर्म करके भी नहीं बँधता।
Verse 23
गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः। यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते।।4.23।।
gata-saṅgasya muktasya jñānāvasthita-chetasaḥ yajñāyācharataḥ karma samagraṁ pravilīyate
For one who is free from attachment and liberated, whose mind is established in knowledge, who acts only for sacrifice, all action dissolves away.
आसक्ति से रहित, मुक्त, ज्ञान में स्थित चित्त वाले, तथा यज्ञ के लिए कर्म करने वाले पुरुष के समस्त कर्म पूर्णतः विलीन हो जाते हैं।
Verse 24
ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम्। ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना।।4.24।।
brahmārpaṇaṁ brahma havir brahmāgnau brahmaṇā hutam brahmaiva tena gantavyaṁ brahma-karma-samādhinā
The act of offering is Brahman; the oblation is Brahman; it is offered by Brahman into the fire of Brahman. Brahman alone is reached by one who is absorbed in action as Brahman.
This verse is widely read as a meditative formula identifying every element of the offering with Brahman; some traditions take it as describing the realized sacrificer's vision rather than a ritual prescription.
अर्पण ब्रह्म है, हवि ब्रह्म है, ब्रह्मरूपी अग्नि में ब्रह्म के द्वारा हवन किया गया है; ब्रह्मरूप कर्म में समाधिस्थ पुरुष को ब्रह्म ही प्राप्त होता है।
Verse 25
दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते। ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति।।4.25।।
daivam evāpare yajñaṁ yoginaḥ paryupāsate brahmāgnāvapare yajñaṁ yajñenaivopajuhvati
Some yogis perform sacrifice to the gods alone, while others offer the self as sacrifice into the fire of Brahman.
कुछ योगी देवताओं के उद्देश्य से किए जाने वाले यज्ञ का ही अनुष्ठान करते हैं, और दूसरे ब्रह्मरूपी अग्नि में यज्ञ के द्वारा ही यज्ञ का हवन करते हैं।
Verse 26
श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति। शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति।।4.26।।
śhrotrādīnīndriyāṇyanye sanyamāgniṣhu juhvati śhabdādīn viṣhayānanya indriyāgniṣhu juhvati
Some offer the senses, such as hearing, into the fires of restraint; others offer the objects of the senses, such as sound, into the fires of the senses.
कुछ लोग श्रोत्र आदि इन्द्रियों को संयमरूपी अग्नियों में हवन करते हैं, और दूसरे शब्द आदि विषयों को इन्द्रियरूपी अग्नियों में हवन करते हैं।
Verse 27
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे। आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते।।4.27।।
sarvāṇīndriya-karmāṇi prāṇa-karmāṇi chāpare ātma-sanyama-yogāgnau juhvati jñāna-dīpite
Others offer all the activities of the senses and the activities of the vital breath into the fire of the yoga of self-control, kindled by knowledge.
दूसरे साधक समस्त इन्द्रियों के कर्मों और प्राणों के कर्मों को ज्ञान से प्रकाशित आत्मसंयमरूपी योगाग्नि में हवन करते हैं।
Verse 28
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे। स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः।।4.28।।
dravya-yajñās tapo-yajñā yoga-yajñās tathāpare swādhyāya-jñāna-yajñāśh cha yatayaḥ sanśhita-vratāḥ
Others offer their wealth, their austerity, or their yoga as sacrifice, while ascetics of firm vows offer their study of scripture and their knowledge as sacrifice.
इसी प्रकार कुछ द्रव्ययज्ञ करने वाले, कुछ तपयज्ञ करने वाले, कुछ योगयज्ञ करने वाले, तथा तीक्ष्ण व्रत वाले यती स्वाध्याय और ज्ञानयज्ञ करने वाले होते हैं।
Verse 29
अपाने जुह्वति प्राण प्राणेऽपानं तथाऽपरे। प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः।।4.29।।
apāne juhvati prāṇaṁ prāṇe ’pānaṁ tathāpare prāṇāpāna-gatī ruddhvā prāṇāyāma-parāyaṇāḥ apare niyatāhārāḥ prāṇān prāṇeṣhu juhvati sarve ’pyete yajña-vido yajña-kṣhapita-kalmaṣhāḥ
Some offer the outgoing breath into the incoming breath, and the incoming into the outgoing, restraining the flow of both, intent on breath control. Others, restricting their food, offer the breaths into the breaths. All of these know the meaning of sacrifice, and through sacrifice their sins are destroyed.
प्राणायाम में तत्पर कुछ साधक अपान में प्राण का और प्राण में अपान का हवन करते हैं, तथा प्राण और अपान की गति को रोककर उन्हें सम कर लेते हैं।
Verse 30
अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति। सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः।।4.30।।
apare niyatāhārāḥ prāṇān prāṇeṣu juhvati sarve py 'ete yajña-vido yajña-kṣapita-kalmaṣāḥ
Others, restricting their food, offer their vital breaths into the breaths. All of these know the meaning of sacrifice, and through sacrifice their impurities are destroyed.
दूसरे नियमित आहार करने वाले साधक प्राणों को प्राणों में ही हवन करते हैं। ये सभी यज्ञ को जानने वाले हैं और यज्ञ के द्वारा जिनके पाप नष्ट हो गए हैं।
Verse 31
यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम्। नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतो़ऽन्यः कुरुसत्तम।।4.31।।
yajña-śhiṣhṭāmṛita-bhujo yānti brahma sanātanam nāyaṁ loko ’styayajñasya kuto ’nyaḥ kuru-sattama
Those who eat the nectar that remains after sacrifice attain the eternal Brahman. This world is not for one who performs no sacrifice; how then the next, O best of the Kurus?
यज्ञ से बचे हुए अमृत का भोग करने वाले सनातन ब्रह्म को प्राप्त होते हैं। हे कुरुश्रेष्ठ! यज्ञ न करने वाले के लिए यह लोक भी नहीं, फिर परलोक कैसे?
Verse 32
एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे। कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे।।4.32।।
evaṁ bahu-vidhā yajñā vitatā brahmaṇo mukhe karma-jān viddhi tān sarvān evaṁ jñātvā vimokṣhyase
Thus many kinds of sacrifice are spread out before Brahman. Know them all to be born of action; knowing this, you will be freed.
इस प्रकार अनेक प्रकार के यज्ञ ब्रह्म के मुख में विस्तृत हैं। उन सबको कर्म से उत्पन्न जान; ऐसा जानकर तू मुक्त हो जाएगा।
Verse 33
श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप। सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते।।4.33।।
śhreyān dravya-mayād yajñāj jñāna-yajñaḥ parantapa sarvaṁ karmākhilaṁ pārtha jñāne parisamāpyate
Better than any material sacrifice is the sacrifice of knowledge, O scorcher of foes. For all action without exception culminates in knowledge, O Partha.
हे परन्तप! द्रव्यमय यज्ञ की अपेक्षा ज्ञानयज्ञ श्रेष्ठ है। हे पार्थ! समस्त कर्म पूर्णतः ज्ञान में ही समाप्त हो जाते हैं।
Verse 34
तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया। उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः।।4.34।।
tad viddhi praṇipātena paripraśhnena sevayā upadekṣhyanti te jñānaṁ jñāninas tattva-darśhinaḥ
Learn this by humble reverence, by inquiry, and by service. The wise who have seen the truth will teach you this knowledge.
उस ज्ञान को तू विनम्र प्रणाम, प्रश्न और सेवा के द्वारा जान। तत्त्व को देखने वाले ज्ञानीजन तुझे उस ज्ञान का उपदेश करेंगे।
Verse 35
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव। येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि।।4.35।।
yaj jñātvā na punar moham evaṁ yāsyasi pāṇḍava yena bhūtānyaśheṣheṇa drakṣhyasyātmanyatho mayi
Knowing this, you will not again fall into delusion, O Arjuna; for by it you will see all beings within yourself and then in Me.
हे पाण्डव! जिसे जानकर तू फिर इस प्रकार मोह को प्राप्त नहीं होगा, और जिसके द्वारा तू समस्त प्राणियों को पहले अपने में तथा फिर मुझमें देखेगा।
Verse 36
अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः। सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि।।4.36।।
api ched asi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpa-kṛit-tamaḥ sarvaṁ jñāna-plavenaiva vṛijinaṁ santariṣhyasi
Even if you were the most sinful of all sinners, you would cross over all evil by the raft of knowledge alone.
यदि तू सब पापियों से भी अधिक पाप करने वाला हो, तो भी ज्ञानरूपी नौका के द्वारा ही सम्पूर्ण पाप-समुद्र को भली-भाँति तर जाएगा।
Verse 37
यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन। ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा।।4.37।।
yathaidhānsi samiddho ’gnir bhasma-sāt kurute ’rjuna jñānāgniḥ sarva-karmāṇi bhasma-sāt kurute tathā
As a blazing fire reduces firewood to ashes, O Arjuna, so the fire of knowledge reduces all actions to ashes.
हे अर्जुन! जैसे प्रज्वलित अग्नि ईंधन को भस्म कर देती है, वैसे ही ज्ञानरूपी अग्नि समस्त कर्मों को भस्म कर देती है।
Verse 38
न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते। तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति।।4.38।।
na hi jñānena sadṛiśhaṁ pavitramiha vidyate tatsvayaṁ yogasansiddhaḥ kālenātmani vindati
There is nothing in this world as purifying as knowledge. One who has perfected himself in Yoga finds it in due time within himself.
इस लोक में ज्ञान के समान पवित्र करने वाला कुछ भी नहीं है। योग में सिद्ध हुआ पुरुष उसे उचित समय पर स्वयं अपने भीतर ही पा लेता है।
Verse 39
श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः। ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति।।4.39।।
śhraddhāvān labhate jñānaṁ tat-paraḥ sanyatendriyaḥ jñānaṁ labdhvā parāṁ śhāntim achireṇādhigachchhati
One who has faith, who is devoted to it and has restrained the senses, attains knowledge; and having attained knowledge, one soon reaches supreme peace.
श्रद्धावान्, तत्पर और जितेन्द्रिय पुरुष ज्ञान को प्राप्त करता है; और ज्ञान पाकर वह शीघ्र ही परम शान्ति को प्राप्त हो जाता है।
Verse 40
अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति। नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः।।4.40।।
ajñaśh chāśhraddadhānaśh cha sanśhayātmā vinaśhyati nāyaṁ loko ’sti na paro na sukhaṁ sanśhayātmanaḥ
But the ignorant person who lacks faith and is full of doubt perishes. For the doubting soul there is neither this world nor the next, nor any happiness.
किन्तु अज्ञानी, श्रद्धा रहित और संशयी पुरुष नष्ट हो जाता है। संशय करने वाले के लिए न यह लोक है, न परलोक, न सुख।
Verse 41
योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम्। आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय।।4.41।।
yoga-sannyasta-karmāṇaṁ jñāna-sañchhinna-sanśhayam ātmavantaṁ na karmāṇi nibadhnanti dhanañjaya
Actions do not bind one who has renounced action through Yoga, whose doubts are cut away by knowledge, and who is established in the Self, O Arjuna.
हे धनंजय! योग के द्वारा जिसने कर्मों का त्याग कर दिया है, ज्ञान के द्वारा जिसके संशय कट गए हैं, ऐसे आत्मवान् पुरुष को कर्म नहीं बाँधते।
Verse 42
तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनाऽऽत्मनः। छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत।।4.42।।
tasmād ajñāna-sambhūtaṁ hṛit-sthaṁ jñānāsinātmanaḥ chhittvainaṁ sanśhayaṁ yogam ātiṣhṭhottiṣhṭha bhārata
Therefore, with the sword of knowledge cut away this doubt about the Self, which is born of ignorance and dwells in your heart. Take refuge in Yoga and rise up, O descendant of Bharata.
इसलिए, हे भारत! अज्ञान से उत्पन्न, हृदय में स्थित अपने इस संशय को ज्ञानरूपी तलवार से काटकर योग में स्थित हो जा और उठ खड़ा हो।