धु. भ्. ६

Verse 1

धु. भ्. ६ ५९ ५२ सुषमषणम् यतः सव्यं ततो धमो यवो चमस्तता धनम् । यतो रूपे ततः रीं यती नागास्ततो जयः ॥ १५९ ॥

Verse 2

यद्रद्दनसिंह च यद्ुवाष्टुमपाथवम् । यद्रच्छोथमशख च तद्रत्सन्यमकुश्चरम् ॥ १६० ॥

Verse 3

प्राकारगोपुरादाछकपाटो द्धाटनादेषु । भञ्जने मदने चव नागा वज्ोपमाः स्पृताः ॥ १६१॥

Verse 4

रारजालाशचितमखः कोन्यः दाक्तः पर गजात् । हन्त॒ पाकारमुन्मथ्य रथाश्वनरकुञ्चराच्र ॥ १६२ ॥

Verse 5

पकराक्तिप्रहारण जियतेश्वो नरोपि च । सहेन्महाप्रहारा्णा इात युद्धेषु वारणः ॥ १६३ ॥

Verse 6

नवीत्कारेनांशायन्तः स्वपातिभटमनो मोदयन्तो मदाल्याः संग्रामसीम्नि खिखबहलतां बाढमाटोकमानाः ¦ शुण्डादण्डप्रहारः परमपि च बलं कम्पयन्तः परेषां येषां सर्वे गजेन्द्रा सुनि विजयविधो ते मता भूमिषाराः ॥ १६४॥

Verse 7

चरन्ति येषां न शतं गजेन्धाः पुरःप्रयान चरुशरतुल्याः । वाञ्छन्ति चवं विजयं कथ त राजेति राब्डे ख कथं भजन्ते ॥१६५।। तावद्रर्जन्ति वीर्यात्परनिधनवेधौ युद्धमध्यापे वीरा- स्तावद्धावस्ति वेग परमपि दधतः समुखीनास्तुरङ्गगः । रारारूढः सु सज्जो मदस॒दितमान मानमान विधुन्वन् यावन्नायाति कोपात्कृतविविधरवादटोप एकोपि नागः ॥ १६६ ॥

Verse 8

मातद्धरापि यै्महन्दभवनं पण्याधिकं जस्यति यः इयामेरापि सर्वलोकमहिता कीतिं; समातन्यते। यम॑तरापे सङ्करे रिपुमदः रोषं समानीयते तेमी भाग्यत्रतः प्रयान्ति पुरतः स्तम्बेरमा भपसेः ॥ १६७ ॥

Verse 9

राजमीनिः #. इति प्रशसा । भद्रादटक्षणानि- प्रतिमानेषु विपुलश्चारुपृष्टायताननः। मुखे सुरभिनिश्वासस्ता्राजिह्लोष्टतामकः ॥ १६८ ॥

Verse 10

तथास्य तुल्यसंस्थानो दन्तो शुभो विरोषतः। मधुपेङ्धःलनेजश्च महाकायो महाबलः ॥ १६९ ॥

Verse 11

पुरस्तादुच्छ्ितश्चापि पश्चादवनतोपि यः । धनुर्धिनतविंशाश्चसमपाद्तखः शुभः ॥ १७० ॥

Verse 12

विंराव्या च नखेयंक्ता अशदशाभिरेव वा । विद्युदावा्थिसिंहेभ्यो न विभेत्यंशुकंद्पि ॥ १७१ ॥

Verse 13

अन्वर्थवेदी डाश्च क्षमावान्नच कर्कशः । कल्याणमेधास्तजस्वी भदः स परिकीर्तितः ।॥ १७२॥

Verse 14

भथ मन्दः-- महाग्रीवो महावक्चो महाप्रोथो महोद्रः। पिनोरुवशः सान्दत्वक्सविभक्ती महासुरः ॥ १७३ ॥

Verse 15

चहरटेर्बहुभिर्दर्धिं्युकतः ल्िग्धतनूरुहेः । स्थिरैः स्थिराकरातितरेः पादेश्च पृथुभिः सेः ॥ १७४ ॥

Verse 16

स्थिर्िग्य विराङे च पनि चापि धकीर्तित। विषाणे तस्य विद्धद्धिरोष्ठा दीधश्च रोमशाः ॥ १७५ ॥

Verse 17

कूमसंस्थानगसनो मन्दो मब्दगतिक्रमः। सर्माल्य लो चने नित्य निद्रान्थय इव गच्छति ॥ २७६ ॥

Verse 18

४। श् --- तनुव्वक्कणपादो यः स्तब्धास्यस्तमुमेहनः। तनुवंरोदरश्वेव तनुव्यकततनुरुहः ॥ १५५७ ॥

Verse 19

४४ बधभषणम् दी धराजिहविषाणश्च दीधभाजस्तथा च सः प्रध्वस्तरामकणश्च पुरस्ताच्चापि संतः ॥ १७८ ॥

Verse 20

निपाति मोचरस्थाने याया शाय चानिवरंतः । हस्वश्रवणलाङ्खखो दुर्िं विक्रमते कमेः ॥ १७९ ॥

Verse 21

पुनः पुनश्च विनदन् दुगंतिश्चापि धावाति ॥ १८० ॥

Verse 22

अजथ मिभ्रटक्षणम्- बह्वारी बही कश्च देण्डपातेषु चाक्षमः । गच्छेत्प्रकृष्टवेगश्च भारं प्राप्यावसीदति ॥ १८१ ॥

Verse 23

कृच्छाच्चाप्यायते नागः कषिप्रं च परिहीयते । बह्वम्छठ वणेश्चापि रुक्षिश्चातुरतां जेत् ॥ १८२ ॥

Verse 24

नित्य च सान्त्वयेदेनं न चनमभितापयेत् । सर्वेषां लक्षणे: कैश्चिथुक्तो मिश्रो भवेद्रजः ॥ १८३ ॥

Verse 25

ङारतोमरवज्रश्च गजस्कन्धहता नराः । क्षणात्स्वर्गं प्रयन्त्येव तस्मात्स्वर्गोपमा गजाः ॥ १८४ ॥

Verse 26

उत्यवं पूर्वोक्तसपत्तर्साहन दुग राजा ससं वसेत् । इति साङ्गदुर्गनिरूपणम् । अथ लिनिरूपणम् । तच्चटे पाड़धम्-- षडेध तु बटे व्यूह्य दिषतोभिसखं व्रजेत् ॥ १८५ ॥

Verse 27

हात षाडधं बलम् । तदवाह-- मोटं भतं श्राणि ख्टदर् दिषदाटविकं बलम् । पृं पूर्वं गरीयस्तु बखानां विषम स्मतम् ॥ १८६ ॥

Verse 28

राजनीतिः ४५५ अस्यार्थ; । मों परंपरागतम् । मतं यार्ह मवस्थाय । श्रणे गमनमार्गे स्थाने निवे शि । सह्म्मत्रलम् । द्िषद्धीनं जार्तं॑यत्तद् द्विषत् । आटविकं भरण्यसं- ब्रन्धि । उक्तस्य च तस्य चतुरङ्गतमाह-- ह स्त्यश्वरथपादातं सेनाङ्कुः स्याच्चतुविधम् ॥ १८७॥

Verse 29

इति भ्रलम् । यस्य सेनापत्यधीनत्वात् सेनापतिलक्षणमाह-- कृटखीनः रीरुसंपन्नो धनुर्वेदविशारदः । हस्तिाशेक्चादिकडलो नित्यं हि श्छक्ष्णभाषितः ॥ १८८ ॥

Verse 30

निमित्ते शाकृनज्ञाने वेत्ता चव चिकित्सके । करुतज्ञः कमणां शारस्तथा द्वैरासहो रु( हस्तत जः ॥ १८९ ॥

Verse 31

घ्य॒हतच्वषिधानज्ञः फल्गुसारविरोषतः । राज्ञा सेनापतिः कार्यो नाम्हणः क्षत्रियोथवा ॥ १९० ॥

Verse 32

एव ये कुडा श्युरं हिते स्थितमकल्मषम् । सेनापतिं प्रकु वन्ति ते जयन्ति रणे रिपन्।॥ १९१॥

Verse 33

बुहस्पतिसमं बुध्या क्षमया प्राथेवीसमम् | ® कह) क समुद्रमिवगाम्भीयें हिमवन्तसिवाचटम् ।॥ १९२ ॥

Verse 34

अ प्रजापतिमिवोदायें तेजसा भास्करोपमम् । महेन्दमिव राघ्रृणां ष्वेसनं शारव्रष्टिभिः ॥ १९३॥

Verse 35

एति सनापतिलक्षणम् । हरस्तिरिश्चावेधानज्ञो वनजातिरारदः ¦ क्षदाश्चषमस्तथा राज्ञो गजाध्यक्षः प्रास्यते ॥ १९४ ॥

Verse 36

एतैरेव गुणेयुंक्तः स्थविरस्य विशिष्यते । गजारोही नरेन्दस्य सवंकमसु शास्यते ॥ १९५ ॥

Verse 37

४९ नुधभरूषशन्् अन्वाध्यक्षः-- हय रिक्षाविधानज्ञोश्वचिकित्सितपारकः । अश्वाध्यश्चो महीभतुः श्वासनस्यविरोष्यते ॥ १९६ ॥

Verse 38

अथ गजमूषणे सपता्गनिरूपणम् । भथ गजरूत्यानरूपणम्-- विचिन्त्य कार्याणि निशावसान विद्रत्सुहन्मण्डकमिश्रेतानाम् । बखाथदेरोषु नियोजितानां समाभ्रितानां च कृताकृतानि ॥ १९४ ॥

Verse 39

स वेणुवीणापटहस्वनानां गीतेन पूर्व व्यपनीतनिद्रः ¦ शय्यां व्यजत्प्ूवेनि शावसाने शण्वन्गिरो मङ्गखपाटकानाम् ॥ १९८॥

Verse 40

तदुत्तरमाह्िकोक्तीत्या शोचदन्तधावनानि कृयात् । तदुक्तं मनना-- प्रतरः ८ 9 प्रातरुत्थाय नपातः कुयादन्तस्य धावनम् १९९ ॥ शुण्वन्निर इन्यनेन प्राबोधकादिपवनमपरपि) जयम् । ततश्चादशदशनपूवकं श्मभ्रु- सैस्कारः । अनन्तरं देवज्ञमख।त्पश्चाङ्गश्रषणम् । श्रत्वा तिथीमभग्रहवासरं च प्राप्रोति धर्माथय्ासे साख्यम् । आरोग्यमायुर्विजय जयं च दुःस्वप्रनाद्ं च तथा विदध्यात् ॥ २००॥

Verse 41

ततश्च प्रणम्य देवांश्च गरूश्च मवान्दच्वा च गां वत्सयुतां द्विजाय । दुष्टरा मृखं सार्पीषि दपणे च सर्पश्च दयात्सहिरण्यमेव ॥ २०१ ॥

Verse 42

ततः पराष्रमेद्दिग्रहृणार्थं चागन्परेपयत् । तदाह कामदन्कः-- परेषयेच्च ततश्चारान् देशष्वन्येषु सादरम् ॥ २०२ ॥

Verse 43

तेषां लक्षणमाह मास्यः -- अनाहायान्द्कुरशसहान् नियुश्चीत सदा नवान्, जनस्याविदितान्सौम्यास्तथाज्ञातान्परस्परम् ॥ २०३ ॥

Verse 44

रजनींतः %\.४ कथिताः सततं राजन् राजानश्चारयक्षषः। स्वके देरी परे देर ज्ञानरीटखार्विचक्षणान् ॥ २०४ ॥

Verse 45

वणिजो मन्कुरटखानच् सावत्सराचाकेत्सकान् । तथा प्रत्राजेताकारां ॥ २०५ ॥

Verse 46

न चस्य राभ्रद्ध्याच्चारस्य प्रिथभाषेतः। दयोः संबन्धमाज्ञाय भदुध्यान्रुपातिस्ततः ॥ २०६ ॥

Verse 47

परस्परस्याविदिता यदि स्यातां चरावुभो । तस्माद्राजा प्रयत्नेन शढाश्चारान्ियोजयेत् ॥ २०७ ॥

Verse 48

तपाखाखङ्किना धूर्ताः पण्याशेल्पोपजीविनः ¦ चाराश्वरेयुः पारितः पिबन्तो जगतो जनः ॥ २०८ ॥

Verse 49

निगण्छयुर्विशेयुश्च सववातविदा द्यतः । चाराः सकादां मृपतेश्चक्षुदूरचरं हि तत् ॥ २०९ ॥

Verse 50

सुक्ष्मसूत्रपरचारेण षरहयेद्धिविधचेष्ठितम् । स्वपन्नपि हि जागतं चारचक्षुमहीपतिः ॥ २१० ॥

Verse 51

कामन्दकापि-- अनेनासंपतोमूढात्पतत्यन्ध समेपि हि । सवंसंपष्सखद यं सवांवस्थाविचे ष्ठितम् । प्रेण विद्धिषां वियादुदेराभाथनादि दा ॥ २११॥

Verse 52

इति । तन्नियागे च तपामपि स्वरूपन्नानं भवति-- विश्रम्भेणापे च प्रेम्णा यदाज्ञापयाति प्रभुः । तस्य क्ता स एव स्याद्रणी भ्रूतस्तु रांकरः ॥ २१२ ॥

Verse 53

कर्तव्यं भत्यव्गाय स्थामी चेन्न समादिशेत् । अ्िभारतीपि क स्ति तस्व ज्ञास्यति पोरुषम् ॥ २१३ ॥

Verse 54

४८ वुधभषणम् ततश्च- क्ष्व, (नि, हि ऋत्विक्पुरोहिताचायेरादी्भिराभेनन्दितः । दृषा ज्योतिर्विदो वेयान् द्वा भां काश्चन महीषर् ॥ २१४ ॥

Verse 55

सभां प्रविशेदिति । परा ह्तादीनां टक्षणान्याह-- वेदवेदा ङ्गन्तत्वज्ञो जपहोमपरायणः । आशीवादपरो नित्यं एष राजपुरोहितः ॥ २१५ ॥

Verse 56

अथ) धर्माधिकारी-- समः सातो च मिनेच धमराखविरारदः। विप्रसुख्यः कुटीनश्च धमाचेकरणी भवेत् ॥ २१६ ॥

Verse 57

अथ ज्योतरविंत्-- यत्प्रोक्तं ठिपुरान्तकेन बहुधा राखं स्वराणां दिज- स्तत्राभ्यासरतो जितेन्दियचयः राख्ाभिभाषी च यः। स्पष्टं कम दिवौकसां सखगुणिनान्जानाति निःसंडायम् तस्यादेराविधायिनि कषिातिपतो स्थेयं जयश्रीर्मवेत् ॥ २१२७ ॥

Verse 58

व्यक्ताङ्कः फटकारुवित् सुकृतवान्पवांपरस्माकरः पारीकुटकबीज राख चतुरः सिद्धान्तावित्पाजारः । वर्णावणसवर्णनेकणणने भूयो महानुयमी सम्यग्जातकसिद्ध एव गणकः श्छाघ्यो विदां नापरः ॥ २१८ ॥

Verse 59

भिषक-- पारम्पयागतो यः स्यादष्टाङ्घष्च चिकिल्सिते। अनाहार्यः स वयः स्यात् धर्मात्मा च कुलोद्रतः ॥ २१९ ॥

Verse 60

भ्राणाचायं; स विज्ञेयो वचथजा । राजन्राज्ञा सदा खार्यं यथा कार्ये पुथग्जने; | २२० ॥ राजनीतिः ९ समभाप्रचशः- स्मितप्रसन्नः प्रथमाभिभाष्तिः प्रसाददृष्ा करसंग्रहेश्च । यथानुक्कूढ हृदयान्यपि दिषां प्रसादयन्धमंसभां प्रवेशयत् ॥ २२९१ ॥

Verse 61

तत्र स्थितः प्रजाः सर्वाः प्रतिनस्य विसजजयेत् । विस्ज्य च प्रजाः सवा मन्र्त्सह मान्तराभेः ॥ २२२॥

Verse 62

खडुधारिणः निकटवर्तित्वात्त्छक्षणमाह-- सुरूपस्नशूणः प्राङाटृट भक्तः कटाद्धवः । रश्चेव सहश्चव खड्धारी प्रकीर्तितः ॥ २२३ ॥

Verse 63

अथं गक्िणः-- प्रारावो व्यायताः हारा इढभक्ता निराकृटाः । राज्ञा तु रक्षिणः कायाः सदा क्छडासहा हिताः ॥ २२४ ॥

Verse 64

ताम्ब्ठघार।-- नि अनाहार्योऽनृरोसस्य दंढभाक्तश्च पाथते। ताम्ब्रूखधारी भवति नारी वाप्यथ तद्रुणा ॥ २२५ ॥

Verse 65

अत्रेव प्रसङ्ग।त्सकटसाधःरणं सवक्रटक्चषणमच्यन -- ताडितापे दुरुक्तोपि दण्डितापि महीभुजा । न चिन्तयति यः पापस भ्रुत्याहों महीभुजाम् ॥ २२६ ॥

Verse 66

भतुरथासन रर्पेमहुनान्यत्र तिष्ठति । ॥ २२५७ ॥

Verse 67

कोन्तेत्यामिति त्रयात्मम्यगाज्ञापयेपतति वा । आज्ञां चावितथां कर्या्चथाशक्तनयविरम्बितस् ।। २२८ ॥ यु. स. ७ ५९ नुधभ्रषणम् तेमा वृत्तम।ट-- उच्चः प्रहसनं कासं छीवनं कुत्सनं तथा । ज॒म्भणं गात्रभङ्कः च परीस्फाटं च वर्जयेत् ।॥ २२९ ॥

Verse 68

प्रातेरय सानुरागस्य चिसज्ञः स्याच्च संमतः समथय्व सत्पक्च साघु भाषत माते ॥ २३८ ॥

Verse 69

नानियोगेन वा त्रयाद् थ सुपारानेश्ितम् ¦ सखप्रजन्धगोश्ीषु विवाद् वादिनां मतः ।। २३२३९१।। विजाननापि न ज्या भतः क्िप्तोत्तरं वचः। पवीणोपि च मेधावी दजयेदभिमानिताम्र् । २२२ ॥ यदप्यच्चपिजानीयान्नीचस्नदपि कीत्येत् । कमणां तस्य चिषटव्यं कथश्राद्वनयान्वितः ॥ २३३ ॥

Verse 70

आच दयुन्मागगमन कायकालात्ययेषु च अप्रष्टापि ह नान्वेर्षा बयात्कल्याणभाषेतम् । २३४ ।। य दश्राये च विद्वांसो ये च सेवापिपश्ितः। येषामव विकाशिन्या भोग्या नपातसपद्ः ।॥ २३५ ॥

Verse 71

अनुकर पियं तस्य वक्तव्य जनसंसादे । रहोगतस्य वक्तव्यमाभेयं यदत भवेत् \॥ २३६ ॥

Verse 72

अन्तःपुरधनाध्वक्षर्बरिदतः पराकृतः । संसग न वत्रजत्प्राज्ञा विना पारयवरासनात् ॥ २३५.७॥ दुष्करत्य हि नरेन्दस्यन च संकीतयन्काचित् ¦ वसख्मसख्मलटकारं राज्ञा धत्तं च धारयेत् ॥ २३८ ॥

Verse 73

शाब्दखाल्यं च पन्यं नास्तिक्यं श्रुता तथा । चापल्य च परित्याज्यं नित्यं राज्ञासुजीचाभः।॥ २३९ ॥

Verse 74

राजर्ननः इति सवंस'धःग्णसेवकरवृत्तिः । भथ समासद्ाः- धर्मशाचार्थकुदाटाः कुलीनाः सत्यवादिनः । समाः शत्रौ च मिञ च तपतेः स्थुः सभास्दाः। २४० ॥ तस्मात्सभ्यः सभां गत्वा रागद्ेषविवांञतः। वचस्तथाविधं बरयदन्यथा नरकं व्रजत् ¦ २४१ ॥ न।सालटाकफ चा मन्त्रथेन्नामिभाविनः ।॥ २४६ ॥

Verse 75

मध्यदिनेधराते व विश्रान्तो विगतक्ठमः। विन्तये्धमकामार्थान् साध्य तरफ एव वा । २५९१ ॥ कन्यानां सप्रदान च कृमाराणां च रक्षणम् । दूतसेप्रषण चैव काषरोषं तथेव च ।॥ २४५॥

Verse 76

अन्तःपुरप्रचारं च प्रणीधीनां च च्टेनम्। कृत्स्नं चाष्टविधं कम पश्चवर्भं च तच्वतः॥ २४६ 1 अनुरागापरागो च प्रचारं मण्डलस्य च। उपतारमपयं च सर्वोपायांश्च कृत्स्नाः ॥ २४५७ ॥

Verse 77

एतत्त्रयं समाश्रित्य भरयतेतात्मासेद्धये । एवं सवंभिदं राजा सह संमन््य मान्निमभिः ।॥ २४८ ॥

Verse 78

५९ ४ ब्रुधभूषणम् चस्वारि राज्ञा तु महायरेन बन्यान्याहः पण्डितस्तानेतनने)चन्ध्यात् । अल्पग्रज्ञः सह गन्तं न कुयान्न दीघस्जेरटरसश्चारणेश्च ॥ २४९ ।, इलि । भार्तपि-- धमः प्रागेव चिन्त्यः साविवगतिमति८?) सवदा चिन्तनीय ज्ञयं खोकानुवृत्तं वरवस्चनमण्डट वीक्चषणीयम् । प्रच्छायो रागरीषा मदुकटिणरसो योजनीयी स्वके अपत्मा यत्नेन रक्ष्यो रणभुवि च परं सोपि नापेक्षणीयः ॥ २५० ॥

Verse 79

उक्तं च-- केन वेत्तेन ब्ुतज्ञो वतमानो महीपतिः । सुखेनाक्षान्सखादकानेह च पस्य चाप्नुयात् ॥ २५१ ॥

Verse 80

वरेधमानकटुका युञजरस्नेहं न नारसितिच्छः । आनदासश्चेरदथं चरत्काटमनुद्धतः ॥ २५२ ॥

Verse 81

परिय बृयादकृपणः दारः स्याद्विकत्यनः। दाता नापात्रवर्षी ह्याल्परगल्भः स्यादानेप्ररः ।॥ २५३ ॥

Verse 82

संदधीत न नाचायं विगरहणीयान्न बन्धुभिः । नाभक्तं जनयेच्चारं कर्योत्कार्यमपीडनम् ।॥ २५४ ॥

Verse 83

अथन वा सत्सु वदद्रुणान्नूयान्न चात्मनः, आदद्यान्न च साधुभ्धा नासत्पुरुषमाश्रयत् ।। २५५ \ नापरीक्ष्य नयदण्डं न च मन्त्र प्रकारयेत् । विसजेन्न स टुन्धेभ्या विभ्वसन्नापकारिषु ।॥ २५६ ॥

Verse 84

अनीषु गप्तदारः श्याद्रादः स्यादघ्रणी चपः! लियः सेवेत नात्यथसिष्टं भश्जीत नाहितम् ॥ २५७ ॥

Verse 85

अस्तच्धः प्रूजयेदन्यान्णरून्सेवेदमायया । अचंदेवानदम्मन धरियाभेच्छेदकरुस्सिताम् ॥ २५८ ॥

Verse 86

राजर्नतिः ५३ सेवेदप्रणयं हित्वा दश्च: स्यात्तच्वकाटवित् । सान्त्वयेन्न च माघाय अनुग्रह्णन चक्षपेत् ।॥ २५९ ॥

Verse 87

प्रहरे्तच विदरुत्सु न दहन्न च शोषयत् ॥ २६० ॥

Verse 88

तथा च कामन्दकः निस्तम्मे निगवाक्चेच नि्भदान्तरसंश्रये । प्रासादापयरण्ये च मन्त्रयेताविभावितः ॥ २६१ ॥

Verse 89

नावतयेनहुमन्वं संरश्चेत्परितस्त् सम् , अरक्ष्यमाणं मन्तं हि भिनत्यात्मपरपरा ॥ २६२॥

Verse 90

मदः प्रमादः कामस्तु सपि: प्रखपितानि च । हरति मन्तरं प्रविच्छस्तथा ।२६३॥ दादरोति मनः प्राह षोडरोति च्रहस्पतिः। उशना विंशातोरोति मान््रणां मन्वभण्डटम् । २६५ ॥ यथा समूहमित्यन्य तत्प्राधिङ्य यथावि । मन्ञयताहिनमनाः कायसिद्धावेददधये ॥ २६५ ॥

Verse 91

अकप्यनेन?) कायाणे संप्रयायं पुनः पनः प्रादि रःस्वहितान्वेषी मतमेषां पृथक्पृथक् ॥ २६६ ॥

Verse 92

महापक्चो यथाङाखे दकम हितः सधीः। यदयदय्यायान्तारुदतस्तत्तःसाधु सम्ायरेत् ॥ २६७ ॥

Verse 93

नातीयात् कायं ह करत्वा मन्तठिनिश्चयम् । अतिक्रान्ततु तं भूया यथायोगं प्रकल्पयत् ॥ २६८ ॥

Verse 94

न का्यकाटं मातिमानतिक्रांमत कर्हिचित् । चिद्व भदाति काये योगः स॒द्छभः। २६९ ॥ ५५ वुधभूषणम् सतां मार्गेण मतिमान् काटे कम समा चरेत् कारे समाचरन् साधुरसवत्फठकमश्चत ॥ २७० ॥

Verse 95

इति मन्तरबलान्महीपतिमहतो दुष्ट थुजङ्खमानिव । विनयेन्नयमागंमास्थतो वशमुयोगसमान्वतो रिप ॥ २७१ ॥

Verse 96

ततश्व~-- कृतमन्यस्तु मन्ञाज्ञो मन्त्रिणां मन्नस्षमतम् । यातव्याय प्राहेणुयाद्रूत दृत्याभिमानिनम् ॥ २७२ ॥

Verse 97

प्रगल्भः स्म्रतिमाच वाग्मी शाखे शास्रे च निश्ेनः। अभ्यस्तकमां नपनेदूतो भवितुमहाते ॥ २७३ ॥

Verse 98

स दूतः शासनाद्भच्छद्धन्तव्यस॒त्तरांत्तरम् ! स्वराष्टपरराष्ट्राणामिति चाने च चिन्तयन् ।। २७४ ॥* नाविन्ञातः परं राजोः प्रविरोच न संसादे। काठ्मीश्चित कायार्थ अनुज्ञातस्य निष्पतेत् \। २७५५ ॥ सारवत्तां च राष्ट यद्ष्करृतिं श॒प्तमव च । छिद राजाो्ेजानयिात्कोशामजवबटखााने च । २७६ ॥ दूतकारणमाह कामम्द्कः-- पर-उयमानीपिन व्र यार्स्वस्वामिप्रक्रतिच्युनम् । ब्रूयातप्रसतया वाचा सवं वेद् भवानिति ॥ २७७ ॥

Verse 99

कुटेन नाच्रा स्तोगेण कमणा च महीयसा, कुर्याच्चतुवेधं स्तो पक्षयोरुभयोरपि ।। २७८ ॥ तपस्वी व्यसनोपेतः स्वचंरेः सह संवसेत् ॥ २७९ ;। राजनीतिः वूतकमाह कामन्दकः तिष्टन्वातीवेरोषान्वे भतः सर्वा निवेदयेत् । रिपाः दाग्चुपरिच्छरदसुहद्रन्धुविभेदनम् ॥ २८० ॥

Verse 100

दगकोरशाबलज्ञानं हयपक्षोपसंग्रहः। राज्यान्तरगतानां च आतव्मसस्कारणं तथा ॥ २८१ ॥

Verse 101

युद्धाय सारभूल्ञानं दूतकमति कथ्यत । द्तेनैव वरेकस्तु कुर्वीतारिवेकषणम् । सपक्ष च विजानी यात्परदतविचेष्टितम् ॥ २८२ ॥

Verse 102

दात दूतकमं । दूनान्संभष्य कि कुयीद्र्य'ह-- विश्रम्भी नित्ययुक्तोपे निग्रूढाकारचेष्टितः। पियाण्येताभिभाषेत यत्कार्ये कायमेव तत् ॥ २८३ ॥

Verse 103

यदा मन्येत मतिमान् दृष्ट पुष्टं स्वकं बम । परस्य विपरीत च तडा विग्रहमाचरेत् ॥ २८४ ॥

Verse 104

भूभिर्भितं हिरण्य च विग्रहस्य फटत्रयम् । यदैतन्नियतं भाषे ठदा विग्रहमाचरेत् ॥ २८५ ॥

Verse 105

आगते विग्रहं चिद्धालुपायः प्ररामं नयेत् । विजयस्य ह्यनित्यत्वादभसन न संपतेत् ॥ २८६ ॥

Verse 106

समाक्रान्तो बरुवता कांङ्ूनभ्रदिनीं श्रियम् । आश्रयद्धेतसीं वृत्ति न भाज ङी कथंचन ॥ २८७ ॥

Verse 107

कमाद्वेतसवृत्तिश्च साप्रोति विएुरां भियम् । भृजङ्गवृ्तिराभोति वधमेव तु केवलम् ॥ २८८ ॥

Verse 108

कारे प्राप्त तु मतिमानु्िष्ठेष्छरसपर्वत् ॥ २८९ ॥

Verse 109

५६ बुध भूषणम्; प्रसादवृच्या हितलोकवृत्तया प्रविश्य रात्रोहदयं निरन्तरम् । नयाग्रहस्तेन हि काटटुच्छिते प्रसद्य कुवीत कचग्रहां भ्रियम्॥।२९०॥ कुराद्रतं सतव्यमुदारविक्रमं स्थिरं कृतज्ञं धृतिमन्तम् जितम् । अतीव दातारसुपतवस्सङं सदुःप्रसादं प्रवदन्ति विद्धेषम्॥ २९१ ॥

Verse 110

असत्यता [निष्टरताकरृतज्ञता भयं प्रमादारुसता विषादेता । वृथाभिमाना द्यतिदीघस॒त्रता तथाङ्खनाक्षादे विनाशनं सि यः ॥ २९२ ॥

Verse 111

हाति स्म दोषान्वतमाशु चिद्धिषं निशक्तिथुक्ती वेजेगीषया जेत् अतान्यथा साधुजनस्य संमतः कराति धिद्रानुपघातमात्मनः॥२९३॥

Verse 112

[र समान्वितो राज्यपदोल्िनीषया चारेक्षणर्बीक्षितमण्डटाक्चषयः । इमं नपो विग्रहमागमास्थतः स्थितायमः संप्रयतेत सिद्धये ॥२९४॥

Verse 113

इति कामन्दकान् । विग्रहकाट। ।वग्रहृपरसन्गः । धीमानुत्साहसपननः प्रथुराक्त्या समान्वितः। भियः स्यात्परमं पात्रमपामिव महाणेवः॥ २९५ ॥

Verse 114

नलिनीवाम्बुसपच्या बुध्या श्रीः पारपाल्येत । उत्साहव्यवसायाभ्यां पिस्तारभरुपनीयते ॥ २९६ ॥

Verse 115

सक्ष्मीरुत्साहसंपन्नाब्दुद्धशद्धं प्रसपतः । नापति कायाच्छायेव विस्तारं सापगच्छति ॥ २९७ ॥

Verse 116

वीतव्यसनमग्रस्त महोत्साह महामतिम् । प्रादिरास्ति सदा टक्ष्म्यः सरित्पातिसिवापगाः ॥ २९८ ॥

Verse 117

सत्वबुध्यपपन्नापि स्यमनप्रस्तमानमः। खरीभिः षण्ड इव श्रीभिरटसः परिभयते ॥ २९९ ॥

Verse 118

राजनीतेः ५.४ उत्थानेनेधयत्सत्वाभिन्यननेव पावकम् । श्रयो हि सततीत्थायी दुबंलोपि समश्चुने ॥ २०० ॥

Verse 119

व्यवसायं सदैवान्यन हि क्रीचवदाचरेत् । वसेचठियं सदोत्थायी सैंहीं वृ्मि सदा प्रभुः ॥ ३०१ ॥

Verse 120

प्रयत्नपरेयनाणेन महता चित्तहस्तिना । रूढवरिदमोत्खातमकृस्वेह कुतः सुखम् ॥ ३०२ ॥

Verse 121

हेखाकृष्णताडत्कान्ति वद्वंशचुपारेपिज्जरः श्रामत्फरिक्रराकारराद्ियन्ते भुजेः शिषः ॥ २०३ ॥

Verse 122

उच्चरू्चैस्तरामच्-उन्पदान्यायच्छत महान् । नीचा नीचस्तरां वान्ति निषातभयशडकया ॥ ३०४ ॥

Verse 123

प्रमागाभ्याधकस्यापि महः समधितिखर्तः। पदं दु धत्तं शिरसि केसरी मत्तदान्तनः। गतभीर्मतिजननं वयुभागीतव दशेयत् ॥ २३०५ ॥

Verse 124

अथं स्वामिविवय प्वक्लामःत्यादिकमण्वाट-- स्वाभ्यादिसितप्स्तं पकुतं मण्डलं {हे यत् । तत्र कम प्रवक््थान् व्यसनं च यथाक्रमम् ।। ३०६ ॥ तच अमात्यकम।ण्याट्-- आषव्यया देण्डनीतिरमा्यप्रातेेधनम् । उ्यसनस्य प्रतीकारो राज्ञि राज्यामिषेचनम् ॥ ३०७ ॥

Verse 125

इध्यमात्यस्यं कमद्ं हान्त तद्यसनान्वतः। अंमाव्येव्यसनोपतेर्दियमाणा महीपतिः । अराकत एवात्पतितु च्िनिपक्षि इवाण्डजः ॥ २३०८ ॥

Verse 126

ब. भ्. ८ १५८ चरधभषणम् -मम।व्यक्रमाण्याह-- हिरण्यं धान्यवस्राणि वाहनानि तथव च । तथान्ये दव्यानिचयाः ॥ ३०९ ।' स्थेय परोपजापश्च दुर्गसंस्कार एव च । सेतुबन्धो वबणिक्छम् प्रजामित्रपरिग्रहः । ध्मकामार्थसिद्धिश्च को दादे तत्प्रवतते ॥ ३१० ॥

Verse 127

अन्वीक्षणं च वियानां स्ववणीश्रमरश्चषणम् । ग्रहणं राखङराखाणां यद्धमागपि रिक्षणम् ॥ ३११ ¦! व्यायामः शाखविज्ञान कमणां छकश्चषणानि च । गजाश्वरथप्रशरेष यथावत्संप्रवतनम् ॥ ३१२ ॥

Verse 128

नियुद्ध काशं माया पराचत्तप्रवेद्नम् । धूततासाधुयुकतेषु सदसद्वत्तदरीनम् ॥ ३१३२॥

Verse 129

मन्बीयोगोतुमन्तित्व तदक्चा स्वास्थ्य्व च उपक्चा सामदान च भेदो दण्डश्च सायनम् ॥ ३१४ " प्ररासताध्यक्षसनानीमन्ययमान्वपरोधसाम् । सम्यरक्प्रचारविज्ञानं दुष्टानां चावरोधनम् । गतागतपरिज्ञानं दतरसप्रषणानि च ॥ ३१५ ॥

Verse 130

धमांसने प्रतिष्णन राज्यकण्टकङोयनभ् । अकायंप्रतिषधश्च कायाणां च प्रवर्तनम् ॥ ३१६ ॥

Verse 131

अदण्ड्यतामदण्ड्यानां दण्ड्यानां चापि दण्डनम् । उपका्योपफारित्वमिति वृत्तं महीपतेः ॥। २१७ ॥ एनन्सवंममा्यादटि राजामात्यपुरःसरः । नयत्युनिमुदुक्ता व्यसनी क्षियमव तु ॥ २१८ ॥

Verse 132

तस्मिन्ध्माथियोव्यं्र तथा चास्वस्थचेतासे । सवससदुदामेण मन्त्री संधातगहति ॥ ३१९ ॥

Verse 133

राजनीतः मन्तरिष्यसनोपक्रम।द्र। जादीनां व्यसनान्याटः.-- वाग्दण्डयोश्च यारूष्यमथंदुषणमेव च । पानं खी मृगया य॒तं व्यसनानि महीपनेः ॥ २२० ॥

Verse 134

मन्चरव्यसनम्--- भटस्य स्तब्धता दपः प्रमादानुपकरारेना । इति प्वोक्तदिष्ट च सचिवव्यसनं स्प॒तम् ॥ ३२१ ॥

Verse 135

राष्व्यसनम्- अनितिष्ठिरनात्राशटिः शामा मषिकाद्यः । स्वचक्रकृतद्ण्डश्च परचक्राणि तस्कराः ॥ ३२२ ॥

Verse 136

राजानीकेपियोत्सगो मरकव्याधिपीडनम् । पञानां मर रागो राष्व्यसनमुच्यने ॥ ३२३ ॥

Verse 137

थ कोशव्यसनम्-- व्ययीकृतः परिक्षिप्रो भश्चितोऽसंचितस्तथा । मूषित दूरसंस्यश्च कोराव्यसनसच्यत ॥ ३२२४ ॥

Verse 138

भय दुगव्यसनम-- विङ्ीणपणप्राकारपरिखाम्ब्ुति शुष्कता । क्षीणघासेन्धनानीह दुगव्यसन च्यते ॥ ३२५ ॥

Verse 139

भय चटव्यसनम्-- उपषशृद्धं पारेक्षिप्तममानितविमानितम् । आहतं व्याधितं श्रान्तं दूरयातं नवागतम् ॥ ३२६ ॥

Verse 140

परिक्षीण प्रतिहतं प्रहताभ्रजवे तथा । आदहानिर्वेदभयिष्ठमहतप्राप्तमेव च ॥ ३२७ ॥

Verse 141

४. ९० बुधमभ्षणम् विच्छ ज्ावाविधासारं श्यून्यमरूटं तथ च । दृःपाण्णिग्राहमन्धं च बरव्यसनसच्यते ॥ ३२८ ॥

Verse 142

व्यसन्यधोधो ब्रजति तम्मात्तत्पारेवर्जयेत् । हनारनो जलं व्याधिदुभिक्षे मरकास्तथा । इति पञ्चविधं देवं व्यसनं मानुषं परम् ॥ ३२९ ॥

Verse 143

देवं पुरुषकारेण शक्त्या च प्रशमं नयेत् । उत्थायित्वेन नीत्या च मानुषं कायतत्ववित् ॥ ९३० ॥

Verse 144

क ।शव्यस्ननस्य पूव।पक्रमात् नघ्यसने किं मव्तत्याह कामन्दकः कोरामूलो हि राजेति प्रवादः सार्वटोकिकः। एतत्सर्वं जहातीह कराव्यसनवान्पः ॥ २३२१ ॥

Verse 145

क्षीणं बट वधयाति स्वतो गह्णाति च प्रजाः । कोरावान्परथिवीपाखः परैरप्युपजीव्यते ॥ ३३२ ॥

Verse 146

सितचामत्राहिरण्यानां भूमीनां प्रसारणम् | इरकायाडइाकारित्वं छब्धस्य परिपारखनम ।॥ ३२३ ॥

Verse 147

कोरादेतत्प्रभवति याति तद्यसने श्चयसम ॥ ३३५ ॥

Verse 148

प्क्तव्यसन मन्य अमात्यव्यसनं गरूतर [भत्य ट्-- भमात्यायाः प्रकरुतयो भिन्न तद्वाशसुच्यते । अङोषराज्यव्यसनात्पाथिवव्यसनं ५रु। तस्मादमात्यव्यसनोप्यत... ¢) ॥ ३३५ ॥

Verse 149

चतविधं व्यसनं पारन्यज्य स्वयमव गज्यं क्यान्- राज्ञो व्यसनिराज्यस्य व्यवसायो हिन क्चषमः। न राज्यव्यसनायेह समग्र राज्यमूजितम् ।॥ ३३६ ॥

Verse 150

अथामात्यव्यसनतः कोशानां दण्डामेत्रयोाः। व्यसनेभ्यः समुन्नता राजा यः स प्रिवरगभाक् ॥ ३३७ ॥

Verse 151

राजनीतिः ते।न्यव व्यसन।न्याह-- वाग्दण्डयोश्च पारुष्थमथद्षणमेव च । पान ग्यसनतस्दज्ञश्वतुर्धिमुदाहतम् ॥ ३३८ ॥

Verse 152

तन्न वाक्पारुष्यम्-- वाक्पारुष्यं पर लोके उद्वेजकमनथकम । न कुयात्प्रियया वाचा प्रकु्याज्जणदात्मसात् ॥ ३३९ ॥

Verse 153

अकस्मादेव यः कोपादुक्षिणं बष्ु भाषते । तस्मादुद्धिजत लकः सरटि दादि वानलात् ॥ २४० ॥

Verse 154

हदये वागसिस्तीक्ष्णो ममं च्छिन्दन्यतन्शुष्टः। तेजस्विनो दीष्यति स दीपा याति वैरिताम् ॥ ३४१ ॥

Verse 155

नोद्ेजयस्नगद्वाचा रूक्षवा चापरे योभवेत् । प्रायेण प्रियक्रुत्क्मा कृपणा ह सेव्यते ॥ ३४२ ॥

Verse 156

अथ दण्डपारुष्यम-- असिद्धसाधनं साद्धिः सनं दण्डमुच्यते। तयुक्त्यत्र नयेदण्ड्य युक्तदण्डः प्रदास्यते ॥ ३४३२ ॥

Verse 157

द्वेजयाति भरतानि दण्डणरूष्यवान्तृपः । भतान्युद्धेल्यमानानि द्ुषतां य न्ति संश्रयम् ॥ ३४४ ॥

Verse 158

आभधिताश्चेव खोकेन वितरद्धिं यान्ति विद्धिषः। विव्रद्धाश्च विनाशाय तस्मान्नाद्दविजते प्रजाः ॥ ३४९५ ॥

Verse 159

महत्स्वप्यपराधेषु दण्डं प्राणान्तिकं त्यजत् । ऋते राज्यापहारात्त युक्तदण्डः प्रशस्यते ॥ ३४६ ॥

Verse 160

६२ दुधभूषणम् अधार्थदूषणमाह-- दूष्यस्य दूषणार्थं च पारेत्यागा महीयसः, अर्थस्य नीतितच्छज्ञेरथदूषणश्नच्यते ॥ ३४५७ ॥

Verse 161

तदाकस्मात्समापिष्टः कोपेनातिबलीयसा । नित्यमात्महिताकाङ्क्षी न कुयाद्थंदषणम ॥ ३४८ ॥

Verse 162

भथ मृगयाव्यसमम्- यान श्चोभो यानपातो यानाभिहरणं तथा । घ्त्पपासाश्रमायासः शीतवातोष्णपीडनसं ॥ २४९ ॥

Verse 163

अभियानस्य संगत्या यान व्यसनशच्यते। दुःखं प्रतप्तासेकता कुशाकण्टकम्मयः ॥ ३५० ॥

Verse 164

वृक्षसङ्टतोदेशा्टताकण्टकपाननम् । वधबन्धपरिद्केडः सामन्ताटविकादिभिः ॥ ३५१ ॥

Verse 165

स्वसेन्येश्चास्वसन्येश्च पारेभिन्नार्नेवारणम् । ऋक्षनागाथमातङ्घर्सिंहव्याघ्रभयाने च ॥ ३५२ ॥

Verse 166

वनाेधूमसंहारो दिङ्कोहश्रमणाने च । इत्यादि परथवीन्दाणां मृगयाव्यसनं समृतम ॥ २५३ ॥

Verse 167

मृगयायां गृणा अपि सन्त कथं व्यसनमवत्य॒क्तम् । तदुक्तम्-- जितश्रमत्वमायाम आममेदकफक्षयः । चरस्थिरेषु टक्ष्येषु बाणसिद्धिरनत्तमा ॥ ३५४ ॥

Verse 168

आमादयो हि जीर्यन्ते यभेनैव दिवानिशम् । चरेषुवरटक्ष्ये बाणासीद्धिश्च जायते । २५५ ॥ राजनीतिः ते थाप्यन्तता दुष्न्वाच्याज्यत्याह-- दोषाः प्राणहराः प्रायस्तस्मात्तद्मसनं महत् । अतः सा परिहतव्या राज्ञा भतिं समीप्सता ॥ ३५६ ॥

Verse 169

अभ्यनुज्ञ।मप्याह् -- अथ चेन्भरगयाकीडां वाञ्डछेत नगरान्तिके । कारयेन्मृगयारण्यं ऋडातेतोमनोरमम ॥ ३५७ ॥

Verse 170

आयामपरिणाहाभ्यामघंयोजनसमितस् । गिरेरुपान्ते नया वा पयाप्रजलरादटम् ॥ ३५८ ॥

Verse 171

अकण्टकलताशुल्मावेषयादपर्वाजतम् । पादपः पुष्पफरटदविज्ञाताश्चत्तहारोभिः ॥ ३५९ ॥

Verse 172

स्निग्धशीतघनच्छार्यावकोरारूपरोभितम् । प्रगसघातानिपुण हस्तिनीकटमान्वितम् ॥ ३६० ॥

Verse 173

अगम्यं रिपुसेन्यानां मानप्रीतिधिवधनम् । तद्रनं चास्य चित्तज्ञः करेशपारासंहेटदेः । रक्षितं रक्षिभिः स्वाप्रभथजां मरिभतये ॥ ३६१ ॥

Verse 174

अन्यक्ायाविरोपेन प्रातः सक्रमणक्षमः। कीडटनाय विशोद्ाजा तदामः सहजमेतः ॥ ३६२ ॥

Verse 175

यदा च प्रविरशेदाजा कीडनाथ तदा बहिः । संनद्ध यलत्नरतास्तघ्रद्टं वनवताश्चरम् । ३६२ ॥ विधिरेवं मभुदष्टा मगयाक्रीडन परः) न गच्छेददन्यथा राजा मृगयायां कदाचन ॥ ३६९५ ॥

Verse 176

अथ सर्वव्यसनं रहितो राजा परं प्रति यायात् । तदुक्यं कामन्द -- ६३ ६४ सुधभुषणम् नानाप्रकारिव्यसनर्थिभक्तः शाक्तित्रयेणाप्रातिमन युक्तः। परं दुरन्तव्यसननपनं यायान्नरेन्द्रा विजयाभकाङक्षी।।२६५ प्रायेण सन्तो व्यक्षने रिणां यातव्यभित्येव समादिरान्ति। य क्षनस्तु प्रसम निहन्तुं पराकमादूजितमप्यामित्रम् ॥ ३६६ ॥

Verse 177

तदेव यायादहितान्हि कु वन्नप्यन्तराकषणपोडनानि । संपन्नसस्य विषयं परस्य यायात्प्रमृद्रन्वरिजयाय राजा ॥ ३६७ ॥

Verse 178

सस्योपघातेन परस्य वत्तिरण़्दः स्सपचयश्च साधु सुवीत्रधासारविशद्धमागा विशेद्धरितरीं द्विषताप्रमत्तः। ३६८ ॥ समे प्रदेरो विषमे च भरसेर्भिश्र स्थे वा सुखेन यायात् । अनातुरः सन्नभया हि विद्दान्संक्नद्धगल्फो विहितानतायः ॥ ३६९ ॥

Verse 179

ग्रीष्मे प्रभूतान्नवटन यायान्नि्ासनार्थं करिणं यथाम्बु। क तेम्भसाटग्रीष्मकरुतात्परतापाद्धवन्ति कृशानि मतङ्खजानाम्।(२३७०॥ स्वस्थक्रियाणाममपि कुञ्राणारष्मा रारीरमभि जाज्वलीति । आयासयोगेन हि संप्रत्रद्धः प्रसद्य हन्ति दिरदान्प्रतापः ॥ ३७१ ॥

Verse 180

सर्वाणि स्वान खलष्ऋर विनाम्बना यान्ति परामवस्थाम् । सुगान्विद्रानखुतिसीकरेषु दन्ताभिघातस्फुटितापटेषु ॥ ३७२ ॥

Verse 181

गजेषु नीखाभरसमप्रमषु राज्यं निरुद्धं प्रथिवीपतीनाम् । संकल्पितः संयुग4ष्टमागों स्वेधिष्ठिता धीरतरण पुसाम् ॥ ३५३ ॥

Verse 182

तुरंगमाणां प्रकल्पितानामको गजः षिरातान हन्ति । तस्मायतो भूरिजलस्त् पन्था यतोज्ञपानोपचितो विरद्कुः ॥ ३५४ ॥

Verse 183

तेनाभियायाज्जनयन्प्रतापं शानः डानरश्रमयन्यखानि। नं दाल्तानामाणनप्वरदार् पश्चास्प्र फोपे जनयेद्रीणाम् ॥ ३५५ ॥

Verse 184

शजनीतिः ६५ तं चाप्रमत्तः प्रसमीक्ष्य यायान्न नायेषष्टमदृ्टहेतोः । पश्चात्प्रकोपः पुरतः कं हि पश्चात्रकोपश्च ततो गरीयान् । २७६ ॥ पुरश्च पश्चाच्च यदा समर्थस्तदाभियायान्महते फलाय ॥ ३७७ ॥

Verse 185

भवश्ययतव्ये रिप पश्वास्क्रेपशङ्(या क कुयदित्याह-- अवहययातव्यतयोयतः सन्पश्चात्प्रकोपाहितयानशङ्कःः। सेनापतिं वाप्यथवा कुमारं बरेकदेशेन परो निदध्यात् ॥ ३७८ ॥

Verse 186

अभ्यन्तराब्दाद्यकरताच् दोषाद्भ्यन्तरस्त्वेव तयोगरीयान् । आदाय गच्छेत बाहिःप्रचारास्तान्मन्त्रिभिः सम्यशपादरदीत ॥ ३७९ ॥

Verse 187

सामादिभिः संशामयेस्प्रकापं परस्परावम्रहमेदनेश्च ॥ ३८० ॥

Verse 188

एव प्रस्थाय किं कर्यादत्याह- यायद्दिरिपुराभ्यादी भूभागे साधुसंमन । स्कभ्धावारनिवेशाक्षः स्कन्धावारे निवेशयत् ॥ ३८१ ॥

Verse 189

चतुरस चतुरं मातिधिस्तारसङ्टम् । सादर प्रतोखछीप्राकारं महाखनिसमत्रतम् ॥ ३८२ ॥

Verse 190

धरद्धगाटमधवन्दर च मण्डलं दीर्धंमवं च । भमिप्रदेशसामथ्यादाकारमुपकल्पयेत् ॥ ३८३ ॥

Verse 191

विभक्तेव विविकेतेश्च पाश्वैरास्वेतमायंतेः । शप पक्षपुटाकार महामात्रासमातम् ॥ ३८४ ॥

Verse 192

तस्यं भध्ये मनोह्लादि महन्मेखवदाहूतः , अन्तःकोशबलरोपतं कारयेद्राजमन्दिरिम् ॥ ३८५ ॥

Verse 193

मोरीभ्तेभ्रणिखहददिषदारावकं बरुम् । राजहम्य समाव्रत्य कमेण विनिवेरायेत् ॥ ३८६ ॥

Verse 194

ध. भ ५ ° ०५१ ९ द ुधमृषणम् अन्तश्चागाणितकराङ्न्धकादुष्टक्मणः। पर्याप्तवेतनानाप्ता मण्डले विनिवेशयेत् ॥ ३८७ ॥

Verse 195

हस्तिनो बध्यमानास्तु तुरमाश्च मनोजवाः । गरहोपकण्ठे नपतेवंसेयः स्वाप्तरक्षिताः ॥ ३८८ ॥

Verse 196

यामवृत्या सुसनद्धं रात्रिदिवभुदाहतम् । अन्तवंशिकसैन्यं च तिशेदारातिथप्तये ॥ ३८९ ॥

Verse 197

युद्ध योग्यो महादन्ती संनद्धः साध्ववरस्थितः। तिष्ठेन्नरपतेद्वारि वेगवांश्च तुरंगमः ॥ ३९० ॥

Verse 198

सेम्थकदेशरसनदः सेनापतिपुरःसरः। (नि, कति (न, प्रयत्नवान्पारपतेन्मण्डटेन बहिनिरि ॥ ३९१ ॥

Verse 199

परसन्यविनारार्थं सवा ममि नाशयेत् ॥ ३९२ ॥

Verse 200

क्राचित्कण्टकशाखाभिः कचिव्कीररधोमुखेः । भ षयत्परिता भमि प्रच्छनज्ः प्रदरेरपि ॥ ३९३ ॥

Verse 201

हत वाननिष्पणं साङ्गत। निरूपित । अछभ्धमीहेद्धर्मेण छष्धं यष्नेने पाटयेव् । पारितं ब्धयेक्नत्यिा व्रद्धं पात्रेषु निक्षिपेत् ॥ ३९४ ॥

Verse 202

नातः परतरो धर्मो नपाणां यदणेर्जितम् । विप्रेभ्य दीयते वभ्यं प्रजाभ्यश्चामय सदा ॥ ३९५ ॥

Verse 203

तवाहं वादिनं छीर निहति परसङ्कतम् । म हन्याद्धिनिवृत्तं च युद्धप्रेक्षणकं तथा ॥ १९६ ॥

Verse 204

नाम्हणेषु क्षमी ल्िग्धेष्वजिह्यः क्षोभनोरिषु । स्याद्राजा भ्रत्यवर्गेषु प्रजासु च यथा पिता॥ ३९७ \ राजनीतिः धवार गमादत्ते न्यायेन परिपारयेत् । स्वदाना्भिकंः यस्मान्प्रजानां परिपाखनम् ॥ ३९८ ॥

Verse 205

दा्चतस्करदुत्रंसमहासाहसिकादिभेः। पोञ्यमानाः प्रजां रश्चेत्कायस्थेश्च वरिरोषतः ॥ २३९९ ॥

Verse 206

अरक्ष्यमाणाः कृषं न्ति यत्कि चित्किल्बिषं प्रजाः । तस्मात्त वृपतेर्धं यस्माद्रह्नात्यसौ कराच ॥ ४०० ॥

Verse 207

ये राष्ट पिकृतास्तेषां चारज्ञार्वा विश्वेष्टितम् । साधृन्संमानयेदाजा विपरीतांश्च घातयेत् ॥ ४०१ ॥

Verse 208

उत्कोच जीविनो दव्यहीनान्कृत्वा विवासयेत् । सं दानमानसत्कारेः भ्रोतियान्वासयेत्सदां ॥ ४०२ ॥

Verse 209

अभ्यायेन नपो राष्टात् स्वको योभिवधयेत् । सोचिराद्धिगतश्रीको नादामेति सबार्धवः ॥.४०३ ॥ प्रजापीडनसतापात्सस्दरतो हुताशनः । राज्ञः भियं बटे प्राणानदग्ध्वा न निवतते ॥ ४०४ ॥

Verse 210

य एव बृपतेरधमः स्वरा्टपरिपाखने । तमेव कृच्छरमाभ्नोति परराष्ट्ं वदा नयन् ॥ ४०५ ॥

Verse 211

किंतु यस्मिन्य आचारो व्यवहारः कुटस्थितिः । तथेव चरिपाल्योसौ यथावरासपागतः ॥ ४०६ ॥

Verse 212

मन्म यतो राज्यमतो मन्त्र सुरक्षितम् । कुयौयथास्य न विषुः कर्मणामाफरीदयात् ॥ ४०५७॥

Verse 213

वे वुरुषकारि च कर्मसि द्ध व्यवास्थिता । तत्र देवमभिव्यक्ते पौरुषं पोर्वदेहिकस ॥. ४०८ ॥ ३८ बुधभूषणभ् केविदैवात्स्वभावाच्च काङात्पुरुषकारतः । संयोगे केाषेदिच्छान्ति फर कशबुद्धयः ॥ ४०९ ॥

Verse 214

यथा द्येकेन चक्रेण न रथस्य गतिभेवेत् , एवं पुरुषकारेण विना देवं न सिध्यति ॥ ४१०॥

Verse 215

क्रोधं कयान्न चाकस्मान्मृदुवागुपकारिषु । एवं च राजा राज्यस्थो यदि श्रय इहेच्छति ।॥ ४११ ॥

Verse 216

अतोन्पथा नरपतिभयमभ्यत्यनुत्तमम् । हति सर्वान्गुणानेतान्यथोक्तान्योनुवतते । अनुभयेह भव्राणे प्रत्य स्वगे महीयते ॥ ४१२॥

Verse 217

क्म च भ।रते-- न पुत्रायतमेश्वर्ये कुर्याद्राजा कथचन । प॒ञ्रापितप्रमुत्वो 1ह धृतराष्टस्तणोपमः ॥ ४१३ ॥

Verse 218

कामं कोपं सदं मानं लोभं हषं तथेव च । एते वर्ज्याः प्रयत्नेन सुतरां परथिवीक्षिता ॥ ४१४ ॥

Verse 219

एतेषां विजयं कृत्वा कायों भत्यजयस्ततः । कृत्वा भरत्यजयं राजा पोरजानपदान््रजेत् ॥ ४१५ ॥

Verse 220

तदुकनम्-- आत्मानं प्रथमं राजा विनयेनोपपातयेत् । ततौ भृत्यांस्ततो मात्यांस्ततः पुत्रांस्ततः प्रजाः ॥ ४१६॥

Verse 221

क्रत्वा तु विजयं तेषां शत्रन्बाह्यास्ततो जयेत् । तेषा क्रोधादीनम् । बाह्यास्तु विविधा ज्ञेयास्तुल्थाभ्यन्तरकृक्रेमाः ॥ ४१७ ॥

Verse 222

रजनीः षडद्धुरक्षा कर्तव्या तथानेनं प्रयत्नतः । अङ्गगन्युदनानि । अङ्कभ्यो यस्त्वथेकोपि ब्रोहमाचरतेल्पधीः । वधस्तस्य तु कतव्यः दहीघमेव महीक्षिता ॥ ४१८ ॥

Verse 223

न राज्ञा मृदुना भाग्यं मृदुर्हि परिभूयते । ने भाष्यं दारुणेनापि तीक्ष्णादुदधिजते जनः! ठ९९ ॥ फार मृदुर्यो भवति कि भवेति दारुणः । राजा छोकदयापेक्षी तस्य खोकद्रयं मवेत् ॥ ४२० ॥

Verse 224

भव्यः सह मही पलः परिहासं च वर्जयेत् । श्रत्याः परिभवन्तीह नृप > # ># सकथम्ः।॥ ५२१॥

Verse 225

व्यसनाने च सर्वाणि भूपतिः परिवजयेत्। सप्रदोषा सदा राज्ञा हातव्या व्यसनोदयाः ॥ ४२२॥

Verse 226

प्रायहो्थे विनयन्ति धृता अपीश्वराः ॥ ५२९ ॥

Verse 227

तानि च व्यसनानि- खिक्षा मृगया पानं वाक्पारुष्यं च पञ्चमम् । तथेव दण्डपारुष्यमर्थदुषणमेवं च ॥ ४२४ ॥

Verse 228

कामं कोधं च वजयादुस्यक्त तच्र म्ठमा मगयाक्षा दिवास्वाषः परिवादः खियो मदः । तीर्यतरिकं वुथात्या्मः कामजो दशको गणः ॥ ४२५ ॥

Verse 229

चेष्यन्यं साहसं गोह रईध्यासूथार्थदूषणे ) ` वाग्दण्डजं च॑ पांरुष्य' कोधजोपि गणोऽष्टकः ॥ ५९8'। दण्डस्य पातनं चेव वाक्पाङष्यार्थदूषणे । क्रोधजेपि गणे वियात्कष्टमेतत्तरिकं सदा ॥ ४२७॥

Verse 230

पानमक्षाः जियश्वेव प्रगया व यथाक्रमम् । एतष्कष्टतमं वियाश्वलुष्को कजे अणे ।। ४२८ + भ्यसमानि वज॑येदस्यापवादम।ह -- छोकसंग्रहशाथाःव वुच्क श्वास मनी मेत् हौण्डीरस्य नृपेब्न्स्य निव्यशुत्सिक्तचेतसः ॥ ४२९ ॥

Verse 231

जनो विराषग्मयानि सा दुः लेय भावकः । तस्मास्पूबौभिमाषी स्थात्सर्वस्यापि महीपतिः ॥ ४३० । अदीषंस्जश्क अवेस्सचकर्यङु फार्थिवः । दीर्घसूत्रस्य न॒पतेः कभहानिर्भवेद्धुवा ॥ ४३१ ॥

Verse 232

अस्यापवादमाट-- रागे दुपे ख मने च धरहि शापे ख क्मणि। अप्रिये चैव कर्तव्ये दीधसूत्रः प्रशस्यते ॥ ४३२ । पौरष देवसंपस्था करे फति पार्थिवे ॥ ४३३ ॥

Verse 233

देवं पुरुषकारश्च कातश्च मनुजोचम । ्रयभेतन्मनुष्यस्य पण्डितं स्यात्फलटगप्रदम् । ४३४ । कुष्िष्रशिसमायागाद् इइ्यन्ते फरसिद्धयः , ताश्च काटे प्रवुदयन्दे नेका कथंष्यन । तस्मात्शदेकं कर्तन्यंः सधम फरक सभि ।, ४३५ ॥ साम भेदस्तथा दानं पृण्डश्च सनृजोत्श्न उपेक्षा क वथा मारः { इन्धुजाछे द परथि । ४३६ शजनीतिः करै दिविधं कथित शाल तथ्यं चातश्थमेवं अ । तत्राप्यतथ्यं सा धनामाकरोदायिव भाजते । तत्र साधुः प्रयत्नेन सामसाध्यो नरोत्तम ॥ ४३७ ॥

Verse 234

ये शुद्ध्दा कजवः प्रसीत धर्ज स्थिता धस्त विनीतः ते सामसाध्याः परुषाः प्रदिष्टा अनुव्रता ग्रे सततं च राजसु ॥४३८॥

Verse 235

अथ भेद्ः- परस्परं ये दिष्ठाः कृद्धा भीता विमानिताः । तेषां भेदे प्रयुजीत भेदखोध्या हि ते भतः ॥ ४१३९ ॥

Verse 236

अन्तःकोपो बाहिःकोपो यत स्यातां महीकिताभ् । अन्तःकोपो महांस्तत्र नाराकः पथि्ीकिताम् ॥ ४४० 4 सामन्तकोपि बाद्यस्थकोषपः प्रोक्तो मनीषिभिः। महिषीयुवराजाभ्यां घथा सेनापतेदधिज ॥ ४४१ ॥

Verse 237

अमास्यमीन्तिणां चैव राजपूत तेष अ अन्तःकोपो बिनि दारुणः पूथिनीक्षिताम् ॥ ४४२ ५ इति भदः । अथं दानम्- सर्वेषामप्युपायानां दाम भ्र्तमं महते । सुदक्षेन समायाति दानेनोभयलोकनजित् ॥ ४४६॥

Verse 238

न कंथलं दौमपरा जयन्ति भर्छोकमेकं पुरुषप्रवीराः 1 जयन्ति त राजसुरेन्दरोकं सुदुर्जनं यद्धनुषा तथेव ॥ ४४४ ॥

Verse 239

हति दौनस्वङूपक थमम् । दण्डस्य भिरूव्यते-- न शाक्या ये वक्री कतुसुकाधज्रितेयेन तु । दण्डन तान्वरोकुयाद्ण्डो हि वशफुन्बुषणम् ॥ ४४५ धुधथुषणंम् आश्रमी यादि वा वर्णी पज्या वाथ शणिमहान् । नादेण्डन्यो नाम राज्ञास्ति स्वधम वावातिष्ठाते ॥ ४४९ ॥

Verse 240

पयं सांसिद्धिके छोके सव दण्डे प्रतिष्ठितम् । अन्धे तमसि मज्जेत यदि दण्डं न पातयत् ॥ ४४७ ॥

Verse 241

यस्मादण्डयं दण्डयति दुमदान्दम त्यपि । देमनादण्डनाध्चैव तस्माद्ण्डं विदुलुधाः ॥ ४४८ ॥

Verse 242

तदवौप्य नपों दण्डं बुव्रत्तषु निपातयेत् । धर्मों हि दण्डरूपेण जद्यणा निमेतः पुरा ॥ ४४९ ॥

Verse 243

स नेतु न्यायतः राकयाऽटुब्धन कृतबुद्धिना । सत्यसंधन शुचिना ससहायन धीमता ॥ ४५० ॥

Verse 244

यथाशास प्रयुक्तः सन् सदेवासरमानुषम । जगदानन्दयेत्सर्वमन्यथा तत्प्रको पयेत् । ४५१ ॥ अवमंद्ण्डनं स्वगकीतिंखोकविनाङानम । सम्थकतु वण्डने राज्ञः स्वगंकीर्तिजयावहम् ॥ ४५२ । सकहसस्तेयपारुष्यगोभिङ्ापात्यय सियाम् । विवादयेस्सय एव कालान्यत्रच्छया स्प्रतः ॥ ४५३ ॥

Verse 245

देशाददान्तरं याति सृक्किणी परिटेदि च । खुखादं स्वियत चास्य सुखं ववण्यमेव च ॥ ४५४ ॥

Verse 246

परिद्ुष्यत्स्वरृद्वाक्यो विरुद्धं बहु भाषते । वाक्चवक्षुः पूजयति नो तथीष्ठा निथजच्यपपे ॥ ४५५ ॥

Verse 247

स्व भावादिकतिं गच्छेर्मनावाक्ायकमाभिः ॥ अभि्थीभे चं साक्ष्य वा दुष्टः स परिकीर्तितः ।॥ ४५६ ॥

Verse 248

शंजनीतिः शुण्डादेतत्पभवाति याति तद्यसने क्षयम् । अरयापि एह मिज्जत्वं यार्ति दण्डवतो धुवम् ।॥ ४५७ ॥

Verse 249

दण्डप्रायो हि चृपतिधेत्वा चाक्रम्य मेदिनीम्) सस्तम्भयति सिज्नाणि अभित्रान्नाशयत्यापे ।॥। ९५८ ॥ कः मन्द्क:-- अनुबन्धं परीश््यादो देशकाटौ च तच्वतः। सारापराधावालाक्य दण्डं दण्डन्येषु पातयेत् ॥ ४५९ ॥

Verse 250

आगःस्वापि तथान्येषु ज्ञाच्वा जातिं धनं वयः । दण्डं प्रकल्पयेदाजा सासन्ननाह्मणेः सह ॥ ४६० ॥

Verse 251

दण्डभदानाइ-- धिग्दण्डस्त्वथ वाग्दण्डो धनदण्डो वधस्तथा । योज्याः समस्ता व्यस्तास्त दापराधवसादिमे ॥ ४६१॥

Verse 252

वाग्धिग्वधः स्वकं चेव चतुर्धा वातितो दमः ¦ परुषे दाषविभवं ज्ञात्वा संपरिकल्पयेत् ॥ ४६२ ॥

Verse 253

॥ अपराधवशान्नियोजयदिन्यक्तं तत्र करस्मिन्कं नियोजयेदित्याह-- गुरून्पुरोहितान्विप्रान्वाग्दण्डेनेव दण्डयेत् । विंवादिनो नरांश्चाम्यान् दोषिणो.र्थन दण्डयेत् । महापराधयुक्तींश्च वधदण्डेन दण्डयेत् ।॥ ४६२ ॥

Verse 254

किन- मिश्नादिषु प्रयु्जति वाग्दण्डं धिक् तपस्विषु । यथोक्तं तस्य तत्कुयुरनुक्तं साधुकल्पितम् ॥ ४६४ ॥

Verse 255

यु. भू. १० ५ ७४ बुधभूषणम् अधार्मिकं तरिभिन्यायर्निगृह्धीयात्परयत्नतः । ।नरोधनेन बन्धेन विविधेन वधेन च ॥ ४६५ ॥

Verse 256

दुण्डम्धान।न्याहू द रास्थानानि दण्डस्य मनुः स्वायभवाऽबवीत् । विषु वर्णेषु तानि स्युरक्षतो बाह्मण ्रजेत् ।॥ ४६६ ॥

Verse 257

त(न दशस्थानान्याह- - उपस्थमुदरं जिव्हा हस्ता पादी च पञ्चमम् । चक्ुनासि च कर्णो च धनं देहस्तंथव च ॥ ४६७ ॥

Verse 258

मोण्ड् प्राणान्तिको दण्ड नाह्यणस्य विधीयते । पुरुषाणां कंलीनानां नारीणां च विरोषतः ॥ ४६८ ॥

Verse 259

अवध्यास्त्राह्यणानाहुः सर्वपांपष्वव स्थिताचू । यद्ध्यकुराटं यत्नान्न तद्राजा समाचरेत् । रा्टादनं बहिः कृयात्समप्रधनमक्षतमग् ।॥ ४६९ ॥

Verse 260

ए्वरं धमप्रत्र्तस्य राज्ञा दण्डधरस्य च । यरास्मिन्प्रथत लोक स्वरगं वासस्तथाक्षयः ॥ ४७० ॥

Verse 261

धाह्मणप्रशमामाह-- हयं वसधरा दुता पमण खट धार्यत । धवं म गायेत वेदेस्त धा्यन्न दविजातिभिः ॥ ४७१ ॥

Verse 262

अतः सवस्य छोकस्य भूमन दिजातयः ¦ पालनीयाः प्रयत्नेन पूजनीयाश्च सर्वदा ॥ ४७२ ॥

Verse 263

स॒राणां भरसुराणां च सुरभीणां च पाङनम् । गे यमे श ये धमोस्तेषु धर्मेषु ये दिजाः ।॥ ५७३ ॥

Verse 264

कि कि, राजनाानतः ७ आक्रम्य बाह्यणियकः परिक्चीणेश्च बान्धवः । मोभिश्च नपद्वादल राजखुयादिशिष्यते ॥ ४७४ ॥

Verse 265

कि क. भामापकस्य राज्ञः दण्डधारणपरकररम।इ- अब्ता हानधीयाना यत्र भेक्ष्यचरा [दैजाः। त ग्रामं दण्डयेद्राजा चौरभक्तप्रियो हि मः।॥ ४७५ ॥

Verse 266

यो यौनर्णो महीयेत यश्वेदेकमन॒त्रजेत् । तेते हृष्टा स्वतो मागात्प्रच्युतं स्थापयत्पथि ॥ ४७६ ॥

Verse 267

अङ्ास्रोक्तेषु चान्येष पापयुक्तषु कमस । प्रसमीक्ष्यात्मना राजा दण्डं दण्ड्येषु पातयेत् ॥ ४७७ ॥

Verse 268

कुषटानि जातिश्रेणीश्च गणान्जानपदानापे । स्वधमाख्चलितान्त्रात्यान्वनये स्थापयेत्पयि ।॥ ४५८ ॥

Verse 269

पिताखायेः सुहृन्माता भाया पत्रः पुरोहितः, नादण्ड्यो नाम राज्ञोसिति धमाद्धिचलिनः स्वकात् ॥ ४७९ ॥

Verse 270

दृण्डयदुण्डनप्रशंसमाह- यो दण्ड्यान्दण्डयद्ाजा सम्यग्वध्यांश्च घातयेत् । इष्टं स्यायज्बभिस्तेन ममाप्रघरदश्िंणिः ॥ ४८० ॥

Verse 271

अदण्डन्यान्दण्डयननाजा दण्डन्यांश्चवाप्यदण्डयन् । अयसो महदाप्नोति नरकं चव गच्छानि ॥ ४८१ ॥

Verse 272

प्रकारान्तरेण दण्डस्य टविध्यमाट्-- शारीरश्चाभदण्डश्च दण्डः स्याददधिविधः स्मतः। शारीरस्ताडनादिस्तु मरणान्तः प्रकीततः। काकिण्यादिस्त्व भंदण्डः स्वेस्वान्तस्तथेव च । १८२ ॥ ५9९ बुपभूषणम् अराजफे हि छोके स्मिर्तर्वतो वियते भयम् । रक्षाथमस्य सिद्धस्य राजानमसजस्पभुः ॥ ५४८३ ॥

Verse 273

हृर्जानिखयमाकाणामग्रेश्च वरुणस्य च । चन्द्रवितेडायोश्चेव मात्रा निहत्य साश्वतीः ॥ ४८४ ॥

Verse 274

नर्मिती क यस्मादेषां सुरेन्वाणां मात्राभिरि चपः । तस्मादाभिमवस्येष सवभूतानि तेजसा ॥ ५८५ ॥

Verse 275

दण्डप्रणयनार्थाय राजा सृष्टः स्वयंभथधा । देवभागानुपादाय सवंभूतानुग॒प्तये ॥ ४८६॥

Verse 276

तेजसा यदस कश्चिन्नेव शक्रोति वीश्षितुम् । तदा भवति लोकास्मन्ाजा भास्करवत्पभः।॥ ५४८७ ॥

Verse 277

यदास्य रना्टोकः प्रसादमुपगच्छाति । नयनानन्दकारित्वात्दा भवति चन्यमाः ॥ ४८८ ॥

Verse 278

यथा यमः पियदेष्यो प्राप्ते का नियच्छति। तथा राज्ञा विधातव्याः प्रजास्तद्धि यमव्रतम् ॥ ४८९ । वरुणेन यथा परीर्बद्ध एव प्रहरयते । तथा पापानिगरृह्णीयाद् ्रतमतद्धि वारुणम् ॥ ४९० ॥

Verse 279

यथा सवाणि भूतानि धरा धारयते स्व यम् । तथा सर्वाणि भूतानि बिभ्रतः पार्थिवं व्रतम् ॥ ४९१॥

Verse 280

` इन्दरस्याकस्य वानस्य यमस्य वरुणस्य च। चन्द्रस्या्ेः परथिव्याश्च तेजोवृत्तं नृपश्चरेत् ॥ ४९२ ॥

Verse 281

वार्षिकांश्चतुरो मासान् यथेन्द्ोप्यभिवर्षति । तथाभिवषन्स्वं राज्यं काममिखत्रतं स्मृतम् ॥ ४९३ ॥

Verse 282

गानतीतिः ॥ । ~ अष्टौ मासान्यथादित्यस्तोयं हरति रदिमिभिः। तथा हरेत्करं रा्ठाजित्यमकंत्रतं हि तत् ॥ ४९४ ॥

Verse 283

प्रविङ्य सवभूतानि यथा चरति मारुतः । तथा चरेः प्रवेष्टव्यं व्रतमेतद्धि मारूतम् । ४९५५ ॥ ज्ञाव्वापराधं पुरुष च खोके चिचाय सभ्येर्विवुषेः समग्रम् । दण्डन्येषु दण्ड परिकल्पयेत पापस्य ययच्छमनं प्रकुयाप् ॥ ४९६ ॥

Verse 284

दूषानुपांयुद्ण्डेन हन्यावाजापिरखुम्जितम् । अदृष्टघातं कुर्वीरन्ये पापा राजवह्टभाः । ४९७ ॥ यः प्रमाण न जानाति स्थाने बद्धौ तथा क्षये । करोर जनपदे दण्डेन म राज्येवतिष्ठते। ४९८ ॥ यस्त्वेतानि प्रमाणानि यथोक्तान्यनुपदयति । युक्तो धमाथयोग्यानि स राज्यमधिगच्छति ॥ ४९९ ॥

Verse 285

नं राज्यं प्राप्तसित्येव वतितव्यमसाप्रतम् । श्रियं ह्यविनयो हर्ति जरा रूर्पाभवोत्मम्र् ॥ ५५०० ॥

Verse 286

वनस्पतेरपक्वानि फलखान्यवथिनोति यः । स नाभ्रौति रस तेभ्यो बीजं तस्य विनङहयति ॥ ५०१२ यस्त॒ पक्वमुपादत्ते कारे पारेणतं फटम् । फलस स रभते बी जाच्चेव फलं पुनः ।। ५०२॥ यथा मथु समादत्ते रक्चन्पुष्पाणे षटुदः । तदद्थोन्मनुष्येभ्य आदयादाविहिंसया । ५०३ ॥ पुष्पं पुष्यं विचिन्वन्ति रूखच्छेद् न कारयेत् । माखाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः । ५०४ ।। ७८, धुधभूषणभ् उत्वातान्प्रतिरोपयन्पारोमितान्चिन्वन्छघन्वधयन् प्रोतुङ्काज्नमयनतान्समुदयन्विश्छेषयन्संहत, न् । सषुदान्कण्टकिनो बहिर्विनिम *# नम्छानान्मुहुः सिश्चयन् माराकार इव प्रयोगनिपुणो राजा चिरं नन्दतु ॥ ५०५ ॥

Verse 287

अव्क्वः पक्वसंकार\ः न च सीदेत कस्याचित् । सुषएुष्ितः स्याद्फटः फशितः स्योदटुरारुहः ॥ ५०६॥

Verse 288

चक्षुषा मनसा वाचा कमणा च चतुर्विधम् । प्रसादयति यो लोकं ते छोकोऽनुप्रसीदति ॥ ५०७ ॥

Verse 289

यस्मादप्ररयान्त भूतनि मृगव्वाधान्मगा इव । सागरान्तामापि महीं रन्ध्वा स परिहीयते ॥ ५०८ ॥

Verse 290

पित्ुपेतामह राज्यं प्राप्र वा स्वेन नेजसा। वायुरभरमिवासाय भरायत्यनयस्थितः ॥ ५०९ ॥

Verse 291

धममः चरतो राज्ञः पःश्वारितम नसः । वसुधा वससंपूर्णा वपते भूतिव्धिनी ॥ ५१० ॥

Verse 292

भथ संत्यजतो घम यममनुतिषटटतः । प्रतिसंवेष्टते भमिरय्नी चर्ममिवाहितम् ॥ ५११ ॥

Verse 293

अका्यकरणाददीतः कार्याणां च विवजंनात् । अकाटठे मन्त्रभेदाच्च येन मायेन्न तत्पिवेत् ॥ ५१२ ॥

Verse 294

धमार्थो यः परित्यज्य स्यादिन्धियवरान॒गः। ध्र प्राणपनदारेभ्यः क्षिप्र स परिहीयत ॥ ५१३ ॥

Verse 295

वाक्सायका वदनाक्निःपनन्ति यैराहतः शोचति राञयहानि । परस्परो ममसु ते पतन्त तान्पण्डितो नावसजेष्ु * * # ॥ ५१५ जनीतः ७4 यथा यथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मतिः तथा तथास्य सवांथाः; शिष्यन्ते नात्र संरायः ।॥ ५१५ ।, श्री म॑ङ्खखात्संभवाति प्रागट्भ्यात्सप्रचधत। द्ाक्ष्यात्त कुरुते मरं संयमास्प्रतितिष्ाति ।॥ ५१६ ॥

Verse 296

संभाव्यं गोषु संपन्न संभाव्य बाद्यणे तणः। संभाव्यं सखीषु चापल्य संभाव्य ज्ञातता सयस् ।॥ ५१५७ ॥

Verse 297

नाह्यणषु च यधीराः सखीषु ज्ञानिषु गाघु च । वृक्षादिव फलं पक्वं धतरा पतान्ति ने । ५१८ ॥। धूमायन्त व्यपेतानि ज्वलन्ते संहतानि चे) धतराष््टोल्प्रकानीव ज्ञातयो भरतषभ ।॥ ५५१९ ॥

Verse 298

यस्मिन्यथा वर्तते या मनुष्यस्तरसिजिस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः मायाचारो मायया बाधितव्यः साध्वाचारः सावुना प्ररथुपियःः\।*२०॥। य॒तमतस्पुराकल्प टृष्टंवरकरं तगाम्। तस्मादद्यृत न सेवेत हास्याथमापि बुद्धिमान्; ५२१॥ वाक्यं तु या नादियतेनरिष्टः प्रत्याह यश्चापि नियुज्यमानः) प्रज्ञाभिमानी प्रतिक्रखवादी त्याज्यः सदा दुधर एष भ्रत्य: ॥ ५२२६, बर पर््बचिध लाके पुरुषाणां निबोधमे) यत्र बाहुबलं नाम कनिष्ठ बखसुच्यते ॥ ५२२॥

Verse 299

अमाध्यखाभो भदे त द्वितीय बरसच्यत। ततीयं धनखामभ तु बखमाहुमनीषिभिः ॥ ५२४1 . यत्त्वस्य सहज राजन्ित्रपेतामहं बकम् । आभिजातत्रट नाम तच्चतुर्थे जरु स्मूतम् ॥ ५२५ ॥

Verse 300

नुधभ्रषणम् येन स्वेतानि सर्वाणि सद्धीतानि मारत, यदानां बर भ्रष्ठ तत्परज्ञानरमच्यते ॥ ५२६ ॥

Verse 301

अमोघह #*# षस्य स्वर्य कृत्यानुतेक्षिणः । आस्मप्रत्ययकोरास्य वसुदेव वस्ुधरा ॥ ५२७ ॥

Verse 302

अतिसंक्षीणकोरापि कमत परिवारणम् । धृतिः शमो दमः रोचं कारणं वारनिष्रराः ॥ ५२८ ॥

Verse 303

मित्राणां चानभिगोहः समेताः समिधः श्ियः। असंविभागी दृष्टात्मा कृतघ्रो निरपत्रपः ॥ ५२९ ॥

Verse 304

ताहङनराधिपो खोक वर्जनीयो जनाधिप । न दातुरद्कमा मोक्तव्यो वध्यतां गतः॥ ५३० ॥

Verse 305

आहताद्धि भयं तस्मात्संभवत्यचिरादिह । यत्र स्री यच कितवो बालो यत्रानुशासिता ॥ ५३१ ॥

Verse 306

मज्जन्ति तेवरा राजन् नयामरमपवा इव । न बृत्तिबेहूमन्तव्या या ब्रृत्तिः क्षयमावहेत् ॥ ५३२ ॥

Verse 307

क्षयोपि बहुमन्तव्यो यः क्षयो बुद्धिमावहत् । न सक्षयो महाराज यः क्षयो बरुद्धिमावहेत् ॥ ५३२३ ॥

Verse 308

क्षियः स इह मन्तव्यो य छन्ध्वा बुद्धिमावहेत् । समृद्धा शणतः केचित् भवन्ति धानिनो परे ॥ ५३४ ॥

Verse 309

धनव॒द्धान्गुणे्हीनान् धृतराघ्र् विवजंय) ज्ञायेत वर्धनीयास्तेयं हरछन्त्यात्मनः परम् ।॥ ५३५ ॥

Verse 310

कृखवद्धि च राजन्दे तस्मात्साधु समाचर । सुखामि सह भोज्यानि ज्ञार्तिभिभरतषभ ॥ ५३६ ॥

Verse 311

संबोधनं संकथनं संप्रीतिश्च परस्परम्, ज्ञातयस्नारय्ररतीह ज्ञातया गज्जयान्ति च ॥ ५२५ ॥

Verse 312

राजनातः मन्धभेदस्य षट् प्राज्ञा ज्ञाताण्येताने रक्षयेत् । अथसंतातिकामश्च रक्षेदेतानि नित्यराः ॥ ५३८ ॥

Verse 313

मद्: स्वप्रमविज्ञानमाकार चात्यसंशरयम। दुश्ामात्यषु विश्रम्भ दूताचाकुदालाद्पि ॥ ५३९ ॥

Verse 314

द्ाराण्यतानियो ज्ञात्वा संतरणोति सदा तरपः तिवमचरणे युक्तः स शातनाधपित्ति्टति ॥ ५४० ॥

Verse 315

न व श्चतमाचज्ञाय व्रद्धाननुपसेव्य च । धमथो वेदितं राकया त्रहस्पातिसमरापे ॥ ५४९ ॥

Verse 316

राजापसवितं वयं धार्मिकं प्रियद्रानम् । मत्रवन्तं स्ववाक्यं च स॒हद्ं परिपाखुयत् ॥ ५४8२ ॥

Verse 317

दुःकुटीनः कुरीना वा मयादांयान ट ङ्कयेत् । धमापक्ची मदुद्रीमाच् स कुटीनः राताध्वरः ॥ ५४३।। आपदां प्रतिकारज्ञा तदात्वे दृढनिश्चयः । अतीते कायरोषज्ञा नरार्थेन प्रहीयत ॥ ५४४ ॥

Verse 318

कामम तदुपसेवत न मूढत्रतमाचरत् । दु:खार्तेष्वप्ररान्तषु नास्तिकष्वलसेषु च ॥ ५५५ ॥

Verse 319

न श्रीतसत्यदान्तषुये चोत्साहविवजिताः। अत्यायसतिदातारमतिरारमतिपरेयम् ।॥ ५४६ ॥

Verse 320

प्रज्ञाभिमानिनं चवे श्रीभयानोपसवति। न चातिगुणवत्स्वेषा नात्यन्तं निगुणेषु च ॥ ५४५७ ॥

Verse 321

उन्मत्ता मारिवान्धा श्रीः क्वाचिदवावातिष्टते ।॥ ५४८ ।! घु. भ्. १९ र ६४ ए, द # सथमूपणम् आभिवाद्नशीरस्य नित्य ्द्धापसविनः। चत्वारि तस्य बपेन्त आयुः प्रज्ञा यदा बम् ॥ ५४९ ॥

Verse 322

अतिद्कशेन येथाः स्यधमस्यातिक्रमेण च । अरेवां प्रणिपातन मास्मातव्रु मनः कथाः ॥ ५५० ॥

Verse 323

अविद्यः पुरुषः शोच्यः शाच्यं मथुनमप्रजम्। निराहाराः प्रजाः दाच्याः डाच्यं राज्यमराजकम् ॥ ५५१॥

Verse 324

यस्य दानजितं मित्रं शात्रवा बुद्धिनिजिताः। अन्नपानजिता दाराः सफलं तस्य जीपितम् ॥ ५५२ ॥

Verse 325

आशा धृतिं हान्त सम॒द्धिमन्तः कावः भ्िर्यं हन्ति कदयताम् #। अपालनं हान्ति +> भूपे एकः करदा बाम्हणा हन्ति राम् ॥५५२॥

Verse 326

अधीत्य वेदान्परिसंस्तयि चारीनि यज्ञः पाटायेत्वा प्रजाश्च । गोबाम्हणार्थ शाखपतान्नरात्मा हतः संग्राम क्षियः स्वगमात॥५५४॥

Verse 327

प्रभावः शुचिता मत्री व्यागः सस्यं कुतज्ञता । कुर रीं दमश्वाति गुणाः संपत्तिहतवः ॥ ५५५ ॥

Verse 328

पमिन्द्कः-- सकामांसरूमनसां कान्तासृुखिखाकने । गलन्ति गछिताश्चरणां यौवनन सह श्रियः ॥ ५५६ ॥

Verse 329

प्रीष्मसनथाडासंतप्तं उद्वजनमनाश्रयम् । मरुस्थछमिवोद्ग्रं त्यजद्जनसंगमम् ॥ ५५७ ॥

Verse 330

ये प्रियाणि प्रभाषन्त प्रियमिच्छन्ति तव्कृतम् । श्रीमन्तावयचारिता देवास्त नरविग्रहाः ॥ ५५८ ॥

Verse 331

याने राय्यासन भोज्ये पान ससर विभूषणे । स्थत्रवाप्रसत्तः स्याद्द्धे न विषदूषणम् ॥ ५५९ ॥

Verse 332

राजर्नातिः सा च विग्रहं चेव यानमासनमतवे च । द्वैधीभावं संश्रयं च पाद्यं चिन्तयेत्सद्7 ॥ ५६० ॥

Verse 333

पोरा नानवपदान्सवांः शघ्रु्रहणसतमयः। दीघा शने परिश्रान्तं क्षात्पिपासााडहेतश्रमम् ॥ ५६१ ॥

Verse 334

व्य, दुभिक्षमरक्रपीडितं तद्देव {हे । धाराभिभयपिनजस्तं व्रुष्टिवातस्माहतम् ॥ ५६२॥

Verse 335

पङ्पासुजटस्कन्नव्यस्त श्वासाकलाकुटम् । प्रमुप्तं भाजने व्यप्रमभमिष्वसनं स्थितम् ।। ५३३ ॥ पएवमादेषु जातेषु व्यसनेषु समाकुरुम् । स्वसेन्यं साधु रक्षत परसन्यं च पातयत् । विशेष्टो देशकालाभ्यां यक्तः प्रक्रतिभबहछः ॥ ५६४ ॥

Verse 336

निशि विश्रम्भसंयुक्तं तर (क्त पवत् | इत्यवं कृटयुद्धून हन्याच.9वन्खघर्थितः ॥ ५६५ ॥

Verse 337

उपरूस्धन्ति राजान मतानि विविथाने च । त एव दिनयं प्राप्य वधयांन्त पुनः प्रजाः ॥ ५३द् ॥ ता दुण्टेत्पीडयच्य रात्राः प्रकृतयः स्ययम् । वदो सात पुनस्तास पित्रतदतिमाचररत् ॥ ५६५७ ॥

Verse 338

दाविसा पुरुषा टखाके सयमण्डकभादेना । परित्राङ्योगयक्तश्च युद्ध चाभिमखा गतः ॥ ५६८ ॥

Verse 339

आहवेषु समि थान्योन्यं जिघांसन्ता सहीक्षितः । युष्यमानाः परं शक्त्या स्वर्गं यान्स्यपराङ्खाः ॥ ५६९ ॥

Verse 340

के ८ ८४ लधमूषणम द्पायनेन मुनिना मनुना च धम युद्धेषु ये निगदितास्तु तेगः ) स्वभ्यशगोद्धिनरहिने व्यजनां इारीरं लोका भवन्तु विपुलाः मभ यराश्च ॥ ५७० ॥

Verse 341

स्व्भस्य मागां बहवः प्रदिष्टास्ते कृच्छ्रसाध्याः कुटिका सविघ्राः । निमेषमात्रेण महाफलोयमूजुश्च पन्थाः समरे व्यसत्वम् ॥ ५७१ ॥

Verse 342

दिजा अपि न गच्छन्ति यां मतिं नव यागिनः) स्वाम्यर्थे संव्यजन्प्राणास्तां गनिं याति सेवक्रः ॥ ५७२ ॥

Verse 343

एतत्तपश्च पण्यं च ध्मश्च सनाननः। चत्वारश्चाश्रमास्तस्य यो युद्ध न पलायते ॥ ५५७३ ॥

Verse 344

यादि समरमपास्य नास्ति जन्तो- भयमिति युक्तमतोन्यतः प्रयातम् । अथ मरणमवश्यमवं जन्तोः किमिति सुधा मटिनं याः कुरूध्वसम् ॥ ५७४ ॥

Verse 345

वद्धो बाखो न हन्तव्यो नवचखीनेव वा द्विजः तणप्रूणसुखश्चेव तवास्मीति च यो वदेत् ॥ ५७५ ॥

Verse 346

ब्राह्मणार्थे समुत्पन्ने # भिनिसूज्य युध्यति । आत्मानं यूपमुत्सृज्य स यज्ञोनन्तद्क्षिणः ॥ ५७६ ॥

Verse 347

यस्य पार्वति राख्ाणि तनं भिन्दान्ति संयुगे । तावतः सोश्रते लोकान् सवान्कामदुघोक्षयान् ॥ ५७७ ॥

Verse 348

यदस्य रुधिरं गारादाहवेषु प्रवतते । सह तेनेव रक्तेन सते पापः प्रमुच्यते ॥ ५७८ ॥

Verse 349

त्यागेन यः सहायानां स्वेप्राणांातुामेच्छाति । संहन्युः काष्टरोष्टैवा दहेयुवां कटाथिना ॥ ५७९ ॥

Verse 350

राजर्नतिः ८५५ अजामिव प्रजां हन्यायो मोहास्पृथिवीपतिः। तस्यव जायते त्मिर्दतीयस्य कथंचन ॥ ५८० ॥

Verse 351

प्रजापीडनसतापात्समन्ूता हुताशनः । राज्ञः भ्रियं कुं प्राणान्नाद्गध्वा विनिवततै ॥ ५८१ ॥

Verse 352

भमि्मित्रं हिरण्यं वा विप्रस्य फलजयन् । नास्त्येकमपि यदेषां तन्न कुयोत्कथचन ॥ ५८२ ॥

Verse 353

रापथेः संधितस्यापि न विश्वासं ्रजदिपोः। राज्यलोकोद्धतो वद्धः दाक्रेण दापथहंतः ॥ ५८३२ ॥

Verse 354

कोम संस्थानमास्थाय प्रहारानपि मषयेत् । काटे काटे च मतिमान् उत्तिष्ठेत्कृष्णसर्पवत् ॥ ५८४ ॥

Verse 355

ताचद्धयाद्धि भेतव्यं याचन्धयसमनागतम् । आगतं तु भयं दष्टा प्रहतेव्यमभीनवत् ॥ ५८५ ॥

Verse 356

स्वगात्राण्यापे भाराय भवान्ति हं विपसये । माच्वं तात बरे स्थित्वा बाधथा दुजैनं जनम् ॥ ५८६ ॥

Verse 357

न हि दुब्रलदग्धानां बार किंचित्प्ररोहति ॥ ५८७ ॥

Verse 358

यानि भिथ्याभिभरूतानां पतन्त्यश्रूणि रोदताम् । तानि संतापकान््नन्ति सपुजपड्ाबन्यवानू ॥ ५८८ ॥

Verse 359

बुद्धो कल्षभरूतायां विकर प्रत्युपस्थिते । अनयो नयसंकारो हदयाजापसपणति।॥ ५८९ ॥

Verse 360

न काकः खह्मादाय शिरः कस्यापि कृन्त | कास्य बलमेतावद्दिपरीताथंद्शनम् ॥ ५९० ॥

Verse 361

नतु हन्यान्महीपाखो दत कस्यांचिदापदि । दूतं हत्वा तु नरकं प्राजिरोन्मन्त्रिभिः सह \॥ ५९१ ॥

Verse 362

८ बरु धभ्रूषणम् नरपतिहितकतां देष्यतां याति टाके जनपदहितकतां त्यज्यते पार्थिवेन्देः । इति महति विरोध वतमाने समान तवुभयहितकतां त्यज्यते पार्थिवेन्दः ।॥ ५९२॥

Verse 363

न कशचिच्चण्डकाकानामात्मोया नाम भथजाम् । होतारमभिनजिस्स्वन्त् दहत्यव हि पावकः ॥ ५९३ ॥

Verse 364

गधाकारापसव्यः स्याद्धसाकारः सभासदः । हेसाकारोपि संत्याज्या गध्राकारः सभासदः ५९४ ॥ आसन्नमेव भजत रपातिमत्ष्यं विथाविहीनमकुटलीनमपण्डितं च । प्रायेण भमिपतयो - - - - पाश्वयोभवाति तं परिवेष्ट यान्ति ॥५९५॥

Verse 365

यास्मिन्सुधाधिकं चक्षुरारोपयति पाथिवः। कुरीनो वाकृलीनो वा स भियो भाजनं भवेत् ॥ ५९६ ॥

Verse 366

धवलहान्यातपत्राणे वाजिनश्च मनारमाः । सदामत्ताश्च मातङ्गः प्रसन्न सति भूपती ॥ ५९७ ॥

Verse 367

आयाच्चतुथभामेन उ्ययकम प्रवतंयेत् । प्रभततेरुदीपाोपि चिं भदाणि पयति ॥ ५९८ ॥

Verse 368

अबुद्धि माश्रतानां अ क्षन्तव्यमपराधिनाम् । न हे सवज पाण्डिवं सरम परुष क्रचित् ॥ ५९९ ॥

Verse 369

हन्तुमेवो पसररा , मृमगेन्दः संकु चत्यापि । व्रद्धिमन्तः सहन्त्य निधाय हदि फिंचन ॥ ६०० ॥

Verse 370

ऋता निवाहे व्यसरे रिपुस्कर यदास्कर कर्मणि मितचरसं्रहे । प्रियासु नारीष्वधनषु बन्धुषु धनव्ययरस्त्वषु न गण्यते बुधैः ॥६०१॥

Verse 371

कोहं कौ देशकाटो सम्िषमगुणाः देवसंपत् । राजनीतिः सपन्तो को निबन्धः प्रविदितवचनस्थोत्तरं फ नुमे स्या- दिव्येव कायेसिद्धाववाहितमनसः संपदो स्तसंस्थाः ॥६०२॥

Verse 372

परान्नं परवल च परराय्यासन सयम । परतरे श्मानिवासं च दूरतः परिवजयत् ॥ ५२३ ॥

Verse 373

धनधान्यप्रयोगेषु वियासंग्रहणिषु च । आहार व्यवहारे च त्यक्छटन्जः सुखी प्रवत् ॥ ६०४ ॥

Verse 374

मखस्तु परिहतग्यः प्रत्यक्षो द्विपदः पदाः ¦ विध्यते वाक्यराल्येन अदृष्टः कण्टका यथा ॥ ६०५ ॥

Verse 375

कणरोषं रात्ररोषम्धिरोष तथव च। पनः पुनः प्रवधन्त तस्माच्छेषं न धारयेत् \॥ ६३०६ ॥

Verse 376

अर्क्य नारमेद्धिद्वानेवाकायं च कारयेत् । अफटटं नव सेवेत तथासत्यं च जल्पयेत् ॥ ६०७ ॥

Verse 377

भजन्त भजत प्राज्ञा नाभजन्त कथचन । व्यश्च टरयत लोके हस्तं हस्तेन क्षाल्यं ॥ ६०८ ॥

Verse 378

रिपुराजािसर्पेषु विषे चाधिषु रङ्किषु ) राख्पाणिषु मखेषु विश्वासो न कदाचन \॥ ६०९ ॥

Verse 379

न क्रुराविरह उव्यं उव्यहीने कुतः क्रिया । करिया्हानि कृतो धमा धमहीने कूतः सुखम् । ६१० ॥ जीवितं भृतकं मन्ये देहिनां धमवनितम् । मतो धर्मेण संयुक्ती द्धिजीवी भविष्यति ॥ ६११॥

Verse 380

स धमा यत्र नापमस्तस्मुखं यत्र नामुखम् । तज्ञानं यत्र नाज्ञानं सा गरियज नागतिः ॥ ६१२॥