Chapter 7

Section 1

काम आदिर् उत्सेकः स्वाः प्रकृतीः कोपयति अपनयो बाह्याः

kāma ādir utsekaḥ svāḥ prakṛtīḥ kopayati apanayo bāhyāḥ

Section 2

तद् उभयम् आसुरी वृत्तिः

tad ubhayam āsurī vṛttiḥ

Section 3

स्व जन विकारः कोपः

sva jana vikāraḥ kopaḥ

Section 4

पर वृद्धि हेतुषु आपद् अर्थोअनर्थः संशय इति

para vṛddhi hetuṣu āpad arthoanarthaḥ saṃśaya iti

Section 5

योअर्थः शत्रु वृद्धिम् अप्राप्तः करोति प्राप्तः प्रत्यादेयः परेषां भवति प्राप्यमाणो वा क्षय व्यय उदयो भवति स भवत्य् आपद् अर्थः

yoarthaḥ śatru vṛddhim aprāptaḥ karoti prāptaḥ pratyādeyaḥ pareṣāṃ bhavati prāpyamāṇo vā kṣaya vyaya udayo bhavati sa bhavaty āpad arthaḥ

Section 6

यथा सामन्तानाम् आमिष भूतः सामन्त व्यसनजो लाभः शत्रु प्रार्थितो वा स्व भाव अधिगम्यो लाभः पश्चात् कोपेन पार्ष्णि ग्राहेण वा विगृहीतः पुरस्ताल् लाभः मित्र उच्छेदेन संधि व्यतिक्रमेण वा मण्डल विरुद्धो लाभः इत्य् आपद् अर्थः

yathā sāmantānām āmiṣa bhūtaḥ sāmanta vyasanajo lābhaḥ śatru prārthito vā sva bhāva adhigamyo lābhaḥ paścāt kopena pārṣṇi grāheṇa vā vigṛhītaḥ purastāl lābhaḥ mitra ucchedena saṃdhi vyatikrameṇa vā maṇḍala viruddho lābhaḥ ity āpad arthaḥ

Section 7

स्वतः परतो वा भय उत्पत्तिर् इत्य् अनर्थः

svataḥ parato vā bhaya utpattir ity anarthaḥ

Section 8

तयोः अर्थो न वाइति अनर्थो न वाइति अर्थोअनर्थ इति अनर्थोअर्थ इति संशयः

tayoḥ artho na vāiti anartho na vāiti arthoanartha iti anarthoartha iti saṃśayaḥ

Section 9

शत्रु मित्रम् उत्साहयितुम् अर्थो न वाइति संशयः

śatru mitram utsāhayitum artho na vāiti saṃśayaḥ

Section 10

शत्रु बलम् अर्थ मानाभ्याम् आवाहयितुम् अनर्थो न वाइति संशयः

śatru balam artha mānābhyām āvāhayitum anartho na vāiti saṃśayaḥ

Section 11

बलवत् सामन्तां भूमिम् आदातुम् अर्थोअनर्थ इति संशयः

balavat sāmantāṃ bhūmim ādātum arthoanartha iti saṃśayaḥ

Section 12

जायसा सम्भूययानम् अनर्थोअर्थ इति संशयः

jāyasā sambhūyayānam anarthoartha iti saṃśayaḥ

Section 13

तेषाम् अर्थ संशयम् उपगच्छेत्

teṣām artha saṃśayam upagacchet

Section 14

अर्थोअर्थ अनुबन्धः अर्थो निरनुबन्धः अर्थोअनर्थ अनुबन्धः अनर्थोअर्थ अनुबन्धः अनर्थो निरनुबन्धः अनर्थोअनर्थ अनुबन्धः इत्य् अनुबन्ध षड् वर्गः

arthoartha anubandhaḥ artho niranubandhaḥ arthoanartha anubandhaḥ anarthoartha anubandhaḥ anartho niranubandhaḥ anarthoanartha anubandhaḥ ity anubandha ṣaḍ vargaḥ

Section 15

शत्रुम् उत्पाट्य पार्ष्णि ग्राह आदानम् अर्थोअनर्थ अनुबन्धः

śatrum utpāṭya pārṣṇi grāha ādānam arthoanartha anubandhaḥ

Section 16

उदासीनस्य दण्ड अनुग्रहः फलेन अर्थो निरनुबन्धः

udāsīnasya daṇḍa anugrahaḥ phalena artho niranubandhaḥ

Section 17

परस्यान्तर् उच्छेदनम् अर्थोअनर्थ अनुबन्धः

parasyāntar ucchedanam arthoanartha anubandhaḥ

Section 18

शत्रु प्रतिवेशस्यानुग्रहः कोश दण्डाभ्याम् अनर्थोअनर्थ अनुबन्धः

śatru prativeśasyānugrahaḥ kośa daṇḍābhyām anarthoanartha anubandhaḥ

Section 19

हीन शक्तिम् उत्साह्य निवृत्तिर् अनर्थो निरनुबन्धः

hīna śaktim utsāhya nivṛttir anartho niranubandhaḥ

Section 20

ज्यायांसम् उत्थाप्य निवृत्तिर् अनर्थोअनर्थ अनुबन्धः

jyāyāṃsam utthāpya nivṛttir anarthoanartha anubandhaḥ

Section 21

तेषां पूर्वः पूर्वः श्रेयान् उपसम्प्राप्तुम्

teṣāṃ pūrvaḥ pūrvaḥ śreyān upasamprāptum

Section 22

इति कार्य अवस्थापनम्

iti kārya avasthāpanam

Section 23

समन्ततो युगपद् अर्थ उत्पत्तिः समन्ततोअर्थ आपद् भवति

samantato yugapad artha utpattiḥ samantatoartha āpad bhavati

Section 24

साएव पार्ष्णि ग्राह विगृहीता समन्ततोअर्थ संशय आपद् भवति

sāeva pārṣṇi grāha vigṛhītā samantatoartha saṃśaya āpad bhavati

Section 25

तयोर् मित्र आक्रन्द उपग्रहात् सिद्धिः

tayor mitra ākranda upagrahāt siddhiḥ

Section 26

समन्ततः शत्रुभ्यो भय उत्पत्तिः समन्त्तोअनर्थ आपद् भवति

samantataḥ śatrubhyo bhaya utpattiḥ samanttoanartha āpad bhavati

Section 27

साएव मित्र विगृहीता समन्ततोअनर्थ संशय आपद् भवति

sāeva mitra vigṛhītā samantatoanartha saṃśaya āpad bhavati

Section 28

तयोश् चल अमित्र आक्रन्द उपग्रहात् सिद्धिः पर मिश्र अप्रतीकारो वा

tayoś cala amitra ākranda upagrahāt siddhiḥ para miśra apratīkāro vā

Section 29

इतो लाभ इतरतो लाभ इत्य् उभयतोअर्थ आपद् भवति

ito lābha itarato lābha ity ubhayatoartha āpad bhavati

Section 30

तस्यां समन्ततोअर्थायां च लाभ गुण युक्तम् अर्थम् आदातुं यायात्

tasyāṃ samantatoarthāyāṃ ca lābha guṇa yuktam artham ādātuṃ yāyāt

Section 31

तुल्ये लाभ गुणे प्रधानम् आसन्नम् अनतिपातिनम् ऊनो वा येन भवेत् तम् आदातुं यायात्

tulye lābha guṇe pradhānam āsannam anatipātinam ūno vā yena bhavet tam ādātuṃ yāyāt

Section 32

इतोअनर्थ इतरतोअनर्थ इत्य् उभयतोअनर्थ आपत्

itoanartha itaratoanartha ity ubhayatoanartha āpat

Section 33

तस्यां समन्ततोअनर्थायां च मित्रेभ्यः सिद्धिं लिप्सेत

tasyāṃ samantatoanarthāyāṃ ca mitrebhyaḥ siddhiṃ lipseta

Section 34

मित्र अभावे प्रकृतीनां लघीयस्यएकतोअनर्थां साधयेत् उभयतोअनर्थां ज्यायस्या समन्ततोअनर्थां मूलेन प्रतिकुर्यात्

mitra abhāve prakṛtīnāṃ laghīyasyaekatoanarthāṃ sādhayet ubhayatoanarthāṃ jyāyasyā samantatoanarthāṃ mūlena pratikuryāt

Section 35

अशक्ये सर्वम् उत्सृज्यापगच्छेत्

aśakye sarvam utsṛjyāpagacchet

Section 36

दृष्टा हि जीवतः पुनर् आवृत्तिर् यथा सुयात्रा उदयनाभ्याम्

dṛṣṭā hi jīvataḥ punar āvṛttir yathā suyātrā udayanābhyām

Section 37

इतो लाभ इतरतो राज्य अभिमर्श इत्य् उभयतोअर्थ अनर्थ आपद् भवति

ito lābha itarato rājya abhimarśa ity ubhayatoartha anartha āpad bhavati

Section 38

तस्याम् अनर्थ साधको योअर्थस् तम् आदातुं यायात्

tasyām anartha sādhako yoarthas tam ādātuṃ yāyāt

Section 39

अन्यथा हि राज्य अभिमर्शं वारयेत्

anyathā hi rājya abhimarśaṃ vārayet

Section 40

एतया समन्ततोअर्थ अनर्थ आपद् व्याख्याता

etayā samantatoartha anartha āpad vyākhyātā

Section 41

इतोअनर्थ इतरतोअर्थ संशय इत्य् उभयतोअनर्थ अर्थ संशया

itoanartha itaratoartha saṃśaya ity ubhayatoanartha artha saṃśayā

Section 42

तस्यां पूर्वम् अनर्थं साधयेत् तत् सिद्धाव् अर्थ संशयम्

tasyāṃ pūrvam anarthaṃ sādhayet tat siddhāv artha saṃśayam

Section 43

एतया समन्ततोअनर्थ अर्थ संशया व्याख्याता

etayā samantatoanartha artha saṃśayā vyākhyātā

Section 44

इतोअर्थ इतरतोअनर्थ संशय इत्य् उभयतोअर्थ अनर्थ संशय आपद्

itoartha itaratoanartha saṃśaya ity ubhayatoartha anartha saṃśaya āpad

Section 45

एतया समन्ततोअर्थ अनर्थ संशया व्याख्याता

etayā samantatoartha anartha saṃśayā vyākhyātā

Section 46

तस्यां पूर्वां पूर्वां प्रकृतीनाम् अनर्थ संशयान् मोक्षयितुं यतेत

tasyāṃ pūrvāṃ pūrvāṃ prakṛtīnām anartha saṃśayān mokṣayituṃ yateta

Section 47

श्रेयो हि मित्रम् अनर्थ संशये तिष्ठन् न दण्डः दण्डो वा न कोश इति

śreyo hi mitram anartha saṃśaye tiṣṭhan na daṇḍaḥ daṇḍo vā na kośa iti

Section 48

समग्र मोक्षण अभावे प्रकृतीनाम् अवयवान् मोक्षयितुं यतेत

samagra mokṣaṇa abhāve prakṛtīnām avayavān mokṣayituṃ yateta

Section 49

तत्र पुरुष प्रकृतीनां बहुलम् अनुरक्तं वा तीक्ष्ण लुब्ध वर्जम् द्रव्य प्रकृतीनां सारं महा उपकारं वा

tatra puruṣa prakṛtīnāṃ bahulam anuraktaṃ vā tīkṣṇa lubdha varjam dravya prakṛtīnāṃ sāraṃ mahā upakāraṃ vā

Section 50

संधिनाआसनेन द्वैधी भावेन वा लघूनि विपर्ययैर् गुरूणि

saṃdhināāsanena dvaidhī bhāvena vā laghūni viparyayair gurūṇi

Section 51

क्षय स्थान वृद्धीनां चौत्तर उत्तरं लिप्सेत

kṣaya sthāna vṛddhīnāṃ cauttara uttaraṃ lipseta

Section 52

प्रातिलोम्येन वा क्षय आदीनाम् आयत्यां विशेषं पश्येत्

prātilomyena vā kṣaya ādīnām āyatyāṃ viśeṣaṃ paśyet

Section 53

इति देश अवस्थापनम्

iti deśa avasthāpanam

Section 54

एतेन यात्रा आदि मध्य अन्तेष्व् अर्थ अनर्थ संशयानाम् उपसम्प्राप्तिर् व्याख्याता

etena yātrā ādi madhya anteṣv artha anartha saṃśayānām upasamprāptir vyākhyātā

Section 55

निरन्तर योगित्वाच् चार्थ अनर्थ संशयानां यात्रा आदाव् अर्थः श्रेयान् उपसम्प्राप्तुं पार्ष्णि ग्राह आसार प्रतिघाते क्षय व्यय प्रवास प्रत्यादेये मूल रक्षणेषु च भवति

nirantara yogitvāc cārtha anartha saṃśayānāṃ yātrā ādāv arthaḥ śreyān upasamprāptuṃ pārṣṇi grāha āsāra pratighāte kṣaya vyaya pravāsa pratyādeye mūla rakṣaṇeṣu ca bhavati

Section 56

तथाअनर्थः संशयो वा स्व भूमिष्ठस्य विषह्यो भवति

tathāanarthaḥ saṃśayo vā sva bhūmiṣṭhasya viṣahyo bhavati

Section 57

एतेन यात्रा मध्येअर्थ अनर्थ संशयानाम् उपसम्प्राप्तिर् व्याख्याता

etena yātrā madhyeartha anartha saṃśayānām upasamprāptir vyākhyātā

Section 58

यात्रा अन्ते तु कर्शनीयम् उच्छेदनीयं वा कर्शयित्वाउच्छिद्य वाअर्थः श्रेयान् उपसम्प्राप्तुं नानर्थः संशयो वा पर आबाध भयात्

yātrā ante tu karśanīyam ucchedanīyaṃ vā karśayitvāucchidya vāarthaḥ śreyān upasamprāptuṃ nānarthaḥ saṃśayo vā para ābādha bhayāt

Section 59

सामवायिकानाम् अपुरोगस्य तु यात्रा मध्य अन्तगोअनर्थः संशयो वा श्रेयान् उपसम्प्राप्तुम् अनिर्बन्ध गामित्वात्

sāmavāyikānām apurogasya tu yātrā madhya antagoanarthaḥ saṃśayo vā śreyān upasamprāptum anirbandha gāmitvāt

Section 60

अर्थो धर्मः काम इत्य् अर्थ त्रि वर्गः

artho dharmaḥ kāma ity artha tri vargaḥ

Section 61

तस्य पूर्वः पूर्वः श्रेयान् उपसम्प्राप्तुम्

tasya pūrvaḥ pūrvaḥ śreyān upasamprāptum

Section 62

अनर्थोअधर्मः शोक इत्य् अनर्थ त्रि वर्गः

anarthoadharmaḥ śoka ity anartha tri vargaḥ

Section 63

तस्य पूर्वः पूर्वः श्रेयान् प्रतिकर्तुम्

tasya pūrvaḥ pūrvaḥ śreyān pratikartum

Section 64

अर्थोअनर्थ इति धर्मोअधर्म इति कामः शोक इति संशय त्रि वर्गः

arthoanartha iti dharmoadharma iti kāmaḥ śoka iti saṃśaya tri vargaḥ

Section 65

तस्यौत्तर पक्ष सिद्धौ पूर्व पक्षः श्रेयान् उपसम्प्राप्तुम्

tasyauttara pakṣa siddhau pūrva pakṣaḥ śreyān upasamprāptum

Section 66

इति काल अवस्थापनम्

iti kāla avasthāpanam

Section 67

इत्य् आपदः तासां सिद्धिः

ity āpadaḥ tāsāṃ siddhiḥ

Section 68

पुत्र भ्रातृ बन्धुषु साम दानाभ्यां सिद्धिर् अनुरूपा पौर जानपद दण्ड मुख्येषु दान भेदाभ्याम् सामन्त आटविकेषु भेद दण्डाभ्याम्

putra bhrātṛ bandhuṣu sāma dānābhyāṃ siddhir anurūpā paura jānapada daṇḍa mukhyeṣu dāna bhedābhyām sāmanta āṭavikeṣu bheda daṇḍābhyām

Section 69

एषाअनुलोमा विपर्यये प्रतिलोमा

eṣāanulomā viparyaye pratilomā

Section 70

मित्र अमित्रेषु व्यामिश्रा सिद्धिः

mitra amitreṣu vyāmiśrā siddhiḥ

Section 71

परस्पर साधका ह्य् उपायाः

paraspara sādhakā hy upāyāḥ

Section 72

शत्रोः शङ्कित अमात्येषु सान्त्वं प्रयुक्तं शेष प्रयोगं निवर्तयति दूष्य अमात्येषु दानम् संघातेषु भेदः शक्तिमत्सु दण्ड इति

śatroḥ śaṅkita amātyeṣu sāntvaṃ prayuktaṃ śeṣa prayogaṃ nivartayati dūṣya amātyeṣu dānam saṃghāteṣu bhedaḥ śaktimatsu daṇḍa iti

Section 73

गुरु लाघव योगाच् चाअपदां नियोग विकल्प समुच्चया भवन्ति

guru lāghava yogāc cāapadāṃ niyoga vikalpa samuccayā bhavanti

Section 74

अनेनएवौपायेन नान्येन इति नियोगः

anenaevaupāyena nānyena iti niyogaḥ

Section 75

अनेन वाअन्येन वा इति विकल्पः

anena vāanyena vā iti vikalpaḥ

Section 76

अनेनान्येन च इति समुच्चयः

anenānyena ca iti samuccayaḥ

Section 77

तेषाम् एक योगाश् चत्वारस् त्रि योगाश् च द्वि योगाः षट् एकश् चतुर् योगः

teṣām eka yogāś catvāras tri yogāś ca dvi yogāḥ ṣaṭ ekaś catur yogaḥ

Section 78

इति पञ्च दश उपायाः

iti pañca daśa upāyāḥ

Section 79

तावन्तः प्रतिलोमाः

tāvantaḥ pratilomāḥ

Section 80

तेषाम् एकेनौपायेन सिद्धिर् एक सिद्धिः द्वाभ्यां द्वि सिद्धिः त्रिभिस् त्रि सिद्धिः चतुर्भिश् चतुः सिद्धिर् इति

teṣām ekenaupāyena siddhir eka siddhiḥ dvābhyāṃ dvi siddhiḥ tribhis tri siddhiḥ caturbhiś catuḥ siddhir iti

Section 81

धर्म मूलत्वात् काम फलत्वाच् चार्थस्य धर्म अर्थ काम अनुबन्धा याअर्थस्य सिद्धिः सा सर्व अर्थ सिद्धिः इति सिद्धयह्

dharma mūlatvāt kāma phalatvāc cārthasya dharma artha kāma anubandhā yāarthasya siddhiḥ sā sarva artha siddhiḥ iti siddhayah

Section 82

दैवाद् अग्निर् उदकं व्याधिः प्रमारो विद्रवो दुर्भिक्षम् आसुरी सृष्टिर् इत्य् आपदः

daivād agnir udakaṃ vyādhiḥ pramāro vidravo durbhikṣam āsurī sṛṣṭir ity āpadaḥ

Section 83

तासां दैवत ब्राह्मण र्पणिपाततः सिद्धिः KआZ०९ ७ ८४अब् अतिवृष्टिर् अवृष्टिर् वा सृष्टिर् वा याआसुरी भवेत् KआZ०९ ७ ८४च्द् तस्याम् आथर्वणं कर्म सिद्ध आरम्भाश् च सिद्धयः E स्कन्ध आवार निवेशह्

tāsāṃ daivata brāhmaṇa rpaṇipātataḥ siddhiḥ KāZ09 7 84ab ativṛṣṭir avṛṣṭir vā sṛṣṭir vā yāāsurī bhavet KāZ09 7 84cd tasyām ātharvaṇaṃ karma siddha ārambhāś ca siddhayaḥ E skandha āvāra niveśah