Chapter 6

Section 1

विजिगीषुर् द्वितीयां प्रकृतिम् एवम् अतिसंदध्यात्

vijigīṣur dvitīyāṃ prakṛtim evam atisaṃdadhyāt

Section 2

सामन्तं संहित प्रयाणे योजयेत् त्वम् इतो याहि अहम् इतो यास्यामि समानो लाभः इति

sāmantaṃ saṃhita prayāṇe yojayet tvam ito yāhi aham ito yāsyāmi samāno lābhaḥ iti

Section 3

लाभ साम्ये संधिः वैषम्ये विक्रमः

lābha sāmye saṃdhiḥ vaiṣamye vikramaḥ

Section 4

संधिः परिपणितश् चापरिपणितश् च

saṃdhiḥ paripaṇitaś cāparipaṇitaś ca

Section 5

त्वम् एतं देशं याहि अहम् इमं देशं यास्यामि इति परिपणित देशः

tvam etaṃ deśaṃ yāhi aham imaṃ deśaṃ yāsyāmi iti paripaṇita deśaḥ

Section 6

त्वम् एतावन्तं कालं चेष्टस्व अहम् एतावन्तं कालं चेष्टिष्ये इति परिपणित कालः

tvam etāvantaṃ kālaṃ ceṣṭasva aham etāvantaṃ kālaṃ ceṣṭiṣye iti paripaṇita kālaḥ

Section 7

त्वम् एतावत् कार्यं साधय अहम् इदं कार्यं साधयिष्यामि इति परिपणित अर्थः

tvam etāvat kāryaṃ sādhaya aham idaṃ kāryaṃ sādhayiṣyāmi iti paripaṇita arthaḥ

Section 8

यदि वा मन्येत शैल वन नदी दुर्गम् अटवी व्यवहितं छिन्न धान्य पुरुष वीवध आसारम् अयवस इन्धन उदकम् अविज्ँनातं प्रकृष्टम् अन्य भाव देशीयं वा सैन्य व्यायामानाम् अलब्ध भौमं वा देशं परो यास्यति विपरीतम् अहम् इत्य् एतस्मिन् विशेषे परिपणित देशं संधिम् उपेयात्

yadi vā manyeta śaila vana nadī durgam aṭavī vyavahitaṃ chinna dhānya puruṣa vīvadha āsāram ayavasa indhana udakam avij~nātaṃ prakṛṣṭam anya bhāva deśīyaṃ vā sainya vyāyāmānām alabdha bhaumaṃ vā deśaṃ paro yāsyati viparītam aham ity etasmin viśeṣe paripaṇita deśaṃ saṃdhim upeyāt

Section 9

यदि वा मन्येत प्रवर्ष उष्ण शीतम् अतिव्याधि प्रायम् उपक्षीण आहार उपभोगं सैन्य व्यायामानां चाउपरोधिकं कार्य साधनानाम् ऊनम् अतिरिक्तं वा कालं परश् चेष्टिष्यते विपरीतम् अहम् इत्य् एतस्मिन् विशेषे परिपणित कालं संधिम् उपेयात्

yadi vā manyeta pravarṣa uṣṇa śītam ativyādhi prāyam upakṣīṇa āhāra upabhogaṃ sainya vyāyāmānāṃ cāuparodhikaṃ kārya sādhanānām ūnam atiriktaṃ vā kālaṃ paraś ceṣṭiṣyate viparītam aham ity etasmin viśeṣe paripaṇita kālaṃ saṃdhim upeyāt

Section 10

यदि वा मन्येत प्रत्यादेयं प्रकृति कोपकं दीर्घ कालं महा क्षय व्ययम् अल्पम् अनर्थ अनुबन्धम् अकल्यम् अधर्म्यं मध्यम उदासीन विरुद्धं मित्र उपघातकं वा कार्यं परः साधयिष्यति विपरीतम् अहम् इत्य् एतस्मिन् विशेषे परिपणित अर्थं संधिम् उपेयात्

yadi vā manyeta pratyādeyaṃ prakṛti kopakaṃ dīrgha kālaṃ mahā kṣaya vyayam alpam anartha anubandham akalyam adharmyaṃ madhyama udāsīna viruddhaṃ mitra upaghātakaṃ vā kāryaṃ paraḥ sādhayiṣyati viparītam aham ity etasmin viśeṣe paripaṇita arthaṃ saṃdhim upeyāt

Section 11

एवं देश कालयोः काल कार्ययोर् देश कार्ययोर् देश काल कार्याणां चावस्थापनात् सप्त विधः परिपणितः

evaṃ deśa kālayoḥ kāla kāryayor deśa kāryayor deśa kāla kāryāṇāṃ cāvasthāpanāt sapta vidhaḥ paripaṇitaḥ

Section 12

तस्मिन् प्राग् एवाअरभ्य प्रतिष्ठाप्य च स्व कर्माणि पर कर्मसु विक्रमेत

tasmin prāg evāarabhya pratiṣṭhāpya ca sva karmāṇi para karmasu vikrameta

Section 13

व्यसन त्वर अवमान आलस्य युक्तम् अज्ँनं वा शत्रुम् अतिसंधातु कामो देश काल कार्याणाम् अनवस्थापनात् संहितौ स्वः इति संधि विश्वासेन परच् छिद्रम् आसाद्य प्रहरेद् इत्य् अपरिपणितः

vyasana tvara avamāna ālasya yuktam aj~naṃ vā śatrum atisaṃdhātu kāmo deśa kāla kāryāṇām anavasthāpanāt saṃhitau svaḥ iti saṃdhi viśvāsena parac chidram āsādya prahared ity aparipaṇitaḥ

Section 14

तत्रएतद् भवति KआZ०७ ६ १५अब् सामन्तेनएव सामन्तं विद्वान् आयोज्य विग्रहे KआZ०७ ६ १५च्द् ततोअन्यस्य हरेद् भूमिं छित्त्वा पक्षं समन्ततः

tatraetad bhavati KāZ07 6 15ab sāmantenaeva sāmantaṃ vidvān āyojya vigrahe KāZ07 6 15cd tatoanyasya hared bhūmiṃ chittvā pakṣaṃ samantataḥ

Section 16

संधेर् अकृत चिकीर्षा कृत श्लेषणं कृत विदूषणम् अवशीर्ण क्रिया च

saṃdher akṛta cikīrṣā kṛta śleṣaṇaṃ kṛta vidūṣaṇam avaśīrṇa kriyā ca

Section 17

विक्रमस्य प्रकाश युद्धं कूट युद्धं तूष्णीं युद्धम्

vikramasya prakāśa yuddhaṃ kūṭa yuddhaṃ tūṣṇīṃ yuddham

Section 18

इति संधि विक्रमौ

iti saṃdhi vikramau

Section 19

अपूर्वस्य संधेः स अनुबन्धैः साम आदिभिः पर्येषणं सम हीन ज्यायसां च यथा बलम् अवस्थापनम् अकृत चिकीर्षा

apūrvasya saṃdheḥ sa anubandhaiḥ sāma ādibhiḥ paryeṣaṇaṃ sama hīna jyāyasāṃ ca yathā balam avasthāpanam akṛta cikīrṣā

Section 20

कृतस्य प्रिय हिताभ्याम् उभयतः परिपालनं यथा सम्भाषितस्य च निबन्धनस्यानुवर्तनं रक्षणं च कथं परस्मान् न भिद्येत इति कृत श्लेषणम्

kṛtasya priya hitābhyām ubhayataḥ paripālanaṃ yathā sambhāṣitasya ca nibandhanasyānuvartanaṃ rakṣaṇaṃ ca kathaṃ parasmān na bhidyeta iti kṛta śleṣaṇam

Section 21

परस्यापसंधेयतां दूष्य अतिसंधानेन स्थापयित्वा व्यतिक्रमः कृत विदूषणम्

parasyāpasaṃdheyatāṃ dūṣya atisaṃdhānena sthāpayitvā vyatikramaḥ kṛta vidūṣaṇam

Section 22

भृत्येन मित्रेण वा दोष अपसृतेन प्रतिसंधानम् अवशीर्ण क्रिया

bhṛtyena mitreṇa vā doṣa apasṛtena pratisaṃdhānam avaśīrṇa kriyā

Section 23

तस्यां गत आगतश् चतुर् विधः कारणाद् गत आगतो विपरीतः कारणाद् गतोअकारणाद् आगतो विपरीतश् चैति

tasyāṃ gata āgataś catur vidhaḥ kāraṇād gata āgato viparītaḥ kāraṇād gatoakāraṇād āgato viparītaś caiti

Section 24

स्वामिनो दोषेण गतो गुणेनाअगतः परस्य गुणेन गतो दोषेणाअगत इति कारणाद् गत आगतः संधेयः

svāmino doṣeṇa gato guṇenāagataḥ parasya guṇena gato doṣeṇāagata iti kāraṇād gata āgataḥ saṃdheyaḥ

Section 25

स्व दोषेण गत आगतो गुणम् उभयोः परित्यज्य अकारणाद् गत आगतः चल बुद्धिर् असंधेयः

sva doṣeṇa gata āgato guṇam ubhayoḥ parityajya akāraṇād gata āgataḥ cala buddhir asaṃdheyaḥ

Section 26

स्वामिनो दोषेण गतः परस्मात् स्व दोषेणाअगत इति कारणाद् गतोअकारणाद् आगतः तर्कयितव्यः पर प्रयुक्तः स्वेन वा दोषेणापकर्तु कामः परस्यौच्छेत्तारम् अमित्रं मे ज्ँनात्वा प्रतिघात भयाद् आगतः परं वा माम् उच्छेत्तु कामं परित्यज्याअनृशंस्याद् आगतः इति

svāmino doṣeṇa gataḥ parasmāt sva doṣeṇāagata iti kāraṇād gatoakāraṇād āgataḥ tarkayitavyaḥ para prayuktaḥ svena vā doṣeṇāpakartu kāmaḥ parasyaucchettāram amitraṃ me j~nātvā pratighāta bhayād āgataḥ paraṃ vā mām ucchettu kāmaṃ parityajyāanṛśaṃsyād āgataḥ iti

Section 27

ज्ँनात्वा कल्याण बुद्धिं पूजयेद् अन्यथा बुद्धिम् अपकृष्टं वासयेत्

j~nātvā kalyāṇa buddhiṃ pūjayed anyathā buddhim apakṛṣṭaṃ vāsayet

Section 28

स्व दोषेण गतः पर दोषेणाअगत इत्य् अकारणाद् गतः कारणाद् आगतः तर्कयितव्यः छिद्रं मे पूरयिष्यति उचितोअयम् अस्य वासः परत्रास्य जनो न रमते मित्रैर् मे संहितः शत्रुभिर् विगृहीतः लुब्ध क्रूराद् आविग्नः शत्रु संहिताद् वा परस्मात् इति

sva doṣeṇa gataḥ para doṣeṇāagata ity akāraṇād gataḥ kāraṇād āgataḥ tarkayitavyaḥ chidraṃ me pūrayiṣyati ucitoayam asya vāsaḥ paratrāsya jano na ramate mitrair me saṃhitaḥ śatrubhir vigṛhītaḥ lubdha krūrād āvignaḥ śatru saṃhitād vā parasmāt iti

Section 29

ज्ँनात्वा यथा बुद्ध्य् अवस्थापयितव्यः

j~nātvā yathā buddhy avasthāpayitavyaḥ

Section 30

कृत प्रणाशः शक्ति हानिर् विद्या पण्यत्वम् आशा निर्वेदो देश लौल्यम् अविश्वासो बलवद् विग्रहो वा परित्याग स्थानम् इत्य् आचार्याः

kṛta praṇāśaḥ śakti hānir vidyā paṇyatvam āśā nirvedo deśa laulyam aviśvāso balavad vigraho vā parityāga sthānam ity ācāryāḥ

Section 31

भयम् अवृत्तिर् अमर्ष इति कौटिल्यः

bhayam avṛttir amarṣa iti kauṭilyaḥ

Section 32

इहापकारी त्याज्यः पर अपकारी संधेयः उभय अपकारी तर्कयितव्य इति समानम्

ihāpakārī tyājyaḥ para apakārī saṃdheyaḥ ubhaya apakārī tarkayitavya iti samānam

Section 33

असंधेयेन त्व् अवश्यं संधातव्ये यतः प्रभावस् ततः प्रतिविदध्यात् KआZ०७ ६ ३४अब् स उपकारं व्यवहितं गुप्तम् आयुः क्षयाद् इति KआZ०७ ६ ३४च्द् वासयेद् अरि पक्षीयम् अवशीर्ण क्रिया विधौ KआZ०७ ६ ३५अब् विक्रमयेद् भर्तरि वा सिद्धं वा दण्ड चारिणम् KआZ०७ ६ ३५च्द् कुर्याद् अमित्र अटवीषु प्रत्यन्ते वाअन्यतः क्षिपेत् KआZ०७ ६ ३६अब् पण्यं कुर्याद् असिद्धं वा सिद्धं वा तेन संवृतम् KआZ०७ ६ ३६च्द् तस्यएव दोषेण अदूष्य पर संधेय कारणात् KआZ०७ ६ ३७अब् अथ वा शमयेद् एनम् आयत्य् अर्थम् उपांशुना KआZ०७ ६ ३७च्द् आयत्यां च वध प्रेप्सुं दृष्ट्वा हन्याद् गत आगतम् KआZ०७ ६ ३८अब् अरितोअभ्यागतो दोषः शत्रु संवास कारितः KआZ०७ ६ ३८च्द् सर्प संवास धर्मित्वान् नित्य उद्वेगेन दूषितः KआZ०७ ६ ३९अब् जायते प्लक्ष बीज आशात् कपोताद् इव शाल्मलेः KआZ०७ ६ ३९च्द् उद्वेग जननो नित्यं पश्चाद् अपि भय आवहः KआZ०७ ६ ४०अब् प्रकाश युद्धं निर्दिष्टे देशे काले च विक्रमः KआZ०७ ६ ४०च्द् विभीषणम् अवस्कन्दः प्रमाद व्यसन अर्दनम् KआZ०७ ६ ४१अब् एकत्र त्याग घातौ च कूट युद्धस्य मातृका KआZ०७ ६ ४१च्द् योग गूढ उपजाप अर्थं तूष्णीं युद्धस्य लक्षणम् E द्वैधी भाविकाः संधि विक्रमाह्

asaṃdheyena tv avaśyaṃ saṃdhātavye yataḥ prabhāvas tataḥ pratividadhyāt KāZ07 6 34ab sa upakāraṃ vyavahitaṃ guptam āyuḥ kṣayād iti KāZ07 6 34cd vāsayed ari pakṣīyam avaśīrṇa kriyā vidhau KāZ07 6 35ab vikramayed bhartari vā siddhaṃ vā daṇḍa cāriṇam KāZ07 6 35cd kuryād amitra aṭavīṣu pratyante vāanyataḥ kṣipet KāZ07 6 36ab paṇyaṃ kuryād asiddhaṃ vā siddhaṃ vā tena saṃvṛtam KāZ07 6 36cd tasyaeva doṣeṇa adūṣya para saṃdheya kāraṇāt KāZ07 6 37ab atha vā śamayed enam āyaty artham upāṃśunā KāZ07 6 37cd āyatyāṃ ca vadha prepsuṃ dṛṣṭvā hanyād gata āgatam KāZ07 6 38ab aritoabhyāgato doṣaḥ śatru saṃvāsa kāritaḥ KāZ07 6 38cd sarpa saṃvāsa dharmitvān nitya udvegena dūṣitaḥ KāZ07 6 39ab jāyate plakṣa bīja āśāt kapotād iva śālmaleḥ KāZ07 6 39cd udvega janano nityaṃ paścād api bhaya āvahaḥ KāZ07 6 40ab prakāśa yuddhaṃ nirdiṣṭe deśe kāle ca vikramaḥ KāZ07 6 40cd vibhīṣaṇam avaskandaḥ pramāda vyasana ardanam KāZ07 6 41ab ekatra tyāga ghātau ca kūṭa yuddhasya mātṛkā KāZ07 6 41cd yoga gūḍha upajāpa arthaṃ tūṣṇīṃ yuddhasya lakṣaṇam E dvaidhī bhāvikāḥ saṃdhi vikramāh