Chapter 18

Section 1

मध्यमस्याअत्मा तृतीया पञ्चमी च प्रकृती प्रकृतयः

madhyamasyāatmā tṛtīyā pañcamī ca prakṛtī prakṛtayaḥ

Section 2

द्वितीया चतुर्थी षष्ठी च विकृतयः

dvitīyā caturthī ṣaṣṭhī ca vikṛtayaḥ

Section 3

तच् चेद् उभयं मध्यमोअनुगृह्णीयात् विजिगीषुर् मध्यम अनुलोमः स्यात्

tac ced ubhayaṃ madhyamoanugṛhṇīyāt vijigīṣur madhyama anulomaḥ syāt

Section 4

न चेद् अनुगृह्णीयात् प्रकृत्य् अनुलोमः स्यात्

na ced anugṛhṇīyāt prakṛty anulomaḥ syāt

Section 5

मद्यमश् चेद् विजिगीषोर् मित्रं मित्र भावि लिप्सेत मित्रस्याअत्मनश् च मित्राण्य् उत्थाप्य मध्यमाच् च मित्राणि भेदयित्वा मित्रं त्रायेत

madyamaś ced vijigīṣor mitraṃ mitra bhāvi lipseta mitrasyāatmanaś ca mitrāṇy utthāpya madhyamāc ca mitrāṇi bhedayitvā mitraṃ trāyeta

Section 6

मण्डलं वा प्रोत्साहयेत् अतिप्रवृद्धोअयं मध्यमः सर्वेषां नो विनाशायाभ्युत्थितः सम्भूयास्य यात्रां विहनाम इति

maṇḍalaṃ vā protsāhayet atipravṛddhoayaṃ madhyamaḥ sarveṣāṃ no vināśāyābhyutthitaḥ sambhūyāsya yātrāṃ vihanāma iti

Section 7

तच् चेन् मण्डलम् अनुगृह्णीयात् मध्यम अवग्रहेणाअत्मानम् उपबृंहयेत्

tac cen maṇḍalam anugṛhṇīyāt madhyama avagraheṇāatmānam upabṛṃhayet

Section 8

न चेद् अनुगृह्णीयात् कोश दण्डाभ्यां मित्रम् अनुगृह्य ये मध्यम द्वेषिणो राजानः परस्पर अनुगृहीता वा बहवस् तिष्ठेयुः एक सिद्धौ वा बहवः सिध्येयुः परस्पराद् वा शङ्किता नौत्तिष्ठेरन् तेषां प्रधानम् एकम् आसन्नं वा साम दानाभ्यां लभेत

na ced anugṛhṇīyāt kośa daṇḍābhyāṃ mitram anugṛhya ye madhyama dveṣiṇo rājānaḥ paraspara anugṛhītā vā bahavas tiṣṭheyuḥ eka siddhau vā bahavaḥ sidhyeyuḥ parasparād vā śaṅkitā nauttiṣṭheran teṣāṃ pradhānam ekam āsannaṃ vā sāma dānābhyāṃ labheta

Section 9

द्वि गुणो द्वितीयं त्रि गुनस् तृतीयम्

dvi guṇo dvitīyaṃ tri gunas tṛtīyam

Section 10

एवम् अभ्युच्चितो मध्यमम् अवगृह्णीयात्

evam abhyuccito madhyamam avagṛhṇīyāt

Section 11

देश काल अतिपत्तौ वा संधाय मध्यमेन मित्रस्य साचिव्यं कुर्यात् दूष्येषु वा कर्म संधिम्

deśa kāla atipattau vā saṃdhāya madhyamena mitrasya sācivyaṃ kuryāt dūṣyeṣu vā karma saṃdhim

Section 12

कर्शनीयं वाअस्य मित्रं मध्यमो लिप्सेत प्रतिस्तम्भयेद् एनं अहं त्वा त्रायेय इति आ कर्शनात्

karśanīyaṃ vāasya mitraṃ madhyamo lipseta pratistambhayed enaṃ ahaṃ tvā trāyeya iti ā karśanāt

Section 13

कर्शितम् एनं त्रायेत

karśitam enaṃ trāyeta

Section 14

उच्छेदनीयं वाअस्य मित्रं मध्यमो लिप्सेत कर्शितम् एनं त्रायेत मध्यम वृद्धि भयात्

ucchedanīyaṃ vāasya mitraṃ madhyamo lipseta karśitam enaṃ trāyeta madhyama vṛddhi bhayāt

Section 15

उच्छिन्नं वा भूम्य् अनुग्रहेण हस्ते कुर्याद् अन्यत्रापसार भयात्

ucchinnaṃ vā bhūmy anugraheṇa haste kuryād anyatrāpasāra bhayāt

Section 16

कर्शनीय उच्छेदनीययोश् चेन् मित्राणि मध्यमस्य साचिव्य कराणि स्युः पुरुष अन्तरेण संधीयेत

karśanīya ucchedanīyayoś cen mitrāṇi madhyamasya sācivya karāṇi syuḥ puruṣa antareṇa saṃdhīyeta

Section 17

विजिगीषोर् वा तयोर् मित्राण्य् अवग्रह समर्थानि स्युः संधिम् उपेयात्

vijigīṣor vā tayor mitrāṇy avagraha samarthāni syuḥ saṃdhim upeyāt

Section 18

अमित्रं वाअस्य मध्यमो लिप्सेत संधिम् उपेयात्

amitraṃ vāasya madhyamo lipseta saṃdhim upeyāt

Section 19

एवं स्व अर्थश् च कृतो भवति मध्यमस्य प्रियं च

evaṃ sva arthaś ca kṛto bhavati madhyamasya priyaṃ ca

Section 20

मध्यमश् चेत् स्व मित्रं मित्र भावि लिप्सेत पुरुष अन्तरेण संदध्यात्

madhyamaś cet sva mitraṃ mitra bhāvi lipseta puruṣa antareṇa saṃdadhyāt

Section 21

स अपेक्षं वा नार्हसि मित्रम् उच्छेत्तुम् इति वारयेत्

sa apekṣaṃ vā nārhasi mitram ucchettum iti vārayet

Section 22

उपेक्षेत वा मण्डलम् अस्य कुप्यतु स्व पक्ष वधात् इति

upekṣeta vā maṇḍalam asya kupyatu sva pakṣa vadhāt iti

Section 23

अमित्रम् आत्मनो वा मध्यमो लिप्सेत कोश दण्डाभ्याम् एनम् अदृश्यमानोअनुगृह्णीयात्

amitram ātmano vā madhyamo lipseta kośa daṇḍābhyām enam adṛśyamānoanugṛhṇīyāt

Section 24

उदासीनं वा मध्यमो लिप्सेत अस्मै साहाय्यं दद्याद् उदासीनाद् भिद्यताम् इति

udāsīnaṃ vā madhyamo lipseta asmai sāhāyyaṃ dadyād udāsīnād bhidyatām iti

Section 25

मध्यम उदासीनयोर् यो मण्डलस्याभिप्रेतस् तम् आश्रयेत

madhyama udāsīnayor yo maṇḍalasyābhipretas tam āśrayeta

Section 26

मध्यम चरितेनौदासीन चरितं व्याख्यातम्

madhyama caritenaudāsīna caritaṃ vyākhyātam

Section 27

उदासीनश् चेन् मध्यमं लिप्सेत यतः शत्रुम् अतिसंदध्यान् मित्रस्यौपकारं कुर्याद् उदासीनं वा दण्ड उपकारिणं लभेत ततः परिणमेत

udāsīnaś cen madhyamaṃ lipseta yataḥ śatrum atisaṃdadhyān mitrasyaupakāraṃ kuryād udāsīnaṃ vā daṇḍa upakāriṇaṃ labheta tataḥ pariṇameta

Section 28

एवम् उपबृह्याअत्मानम् अरि प्रकृतिं कर्शयेन् मित्र प्रकृतिं चौपगृह्णीयात्

evam upabṛhyāatmānam ari prakṛtiṃ karśayen mitra prakṛtiṃ caupagṛhṇīyāt

Section 29 a

सत्य् अप्य् अमित्र भावे तस्यानात्मवान् नित्य अपकारी शत्रुः शत्रु संहितः पार्ष्णि ग्राहो वा व्यसनी यातव्यो व्यसने वा नेतुर् अभियोक्ता इत्य् अरि भाविनः एक अर्थ अभिप्रयातः पृथग् अर्थ अभिप्रयातः सम्भूय यात्रिकः संहित प्रयाणिकः स्व अर्थ अभिप्रयातः सामुत्थायिकः कोश दण्डयोर् अन्यतरस्य क्रेता विक्रेता वा द्वैधी भाविक इति मित्र भाविनः

saty apy amitra bhāve tasyānātmavān nitya apakārī śatruḥ śatru saṃhitaḥ pārṣṇi grāho vā vyasanī yātavyo vyasane vā netur abhiyoktā ity ari bhāvinaḥ eka artha abhiprayātaḥ pṛthag artha abhiprayātaḥ sambhūya yātrikaḥ saṃhita prayāṇikaḥ sva artha abhiprayātaḥ sāmutthāyikaḥ kośa daṇḍayor anyatarasya kretā vikretā vā dvaidhī bhāvika iti mitra bhāvinaḥ

Section 29 b

सामन्तो बलवतः प्रतिघातोअन्तर्धिः प्रतिवेशो वा बलवतः पार्ष्णि ग्राहो वा स्वयम् उपनतः प्रताप उपनतो वा दण्ड उपनत इति भृत्य भाविनः सामन्ताः

sāmanto balavataḥ pratighātoantardhiḥ prativeśo vā balavataḥ pārṣṇi grāho vā svayam upanataḥ pratāpa upanato vā daṇḍa upanata iti bhṛtya bhāvinaḥ sāmantāḥ

Section 30

तैर् भूम्य् एक अन्तरा व्याख्याताः KआZ०७ १८ ३१अब् तेषां शत्रु विरोधे यन् मित्रम् एक अर्थतां व्रजेत् KआZ०७ १८ ३१च्द् शक्त्या तद् अनुगृह्णीयाद् विषहेत यया परम् KआZ०७ १८ ३२अब् प्रसाध्य शत्रुं यन् मित्रं वृद्धं गच्छेद् अवश्यताम् KआZ०७ १८ ३२च्द् सामन्त एक अन्तराभ्यां तत् प्रकृतिभ्यां विरोधयेत् KआZ०७ १८ ३३अब् तत् कुलीन अपरुद्धाभ्यां भूमिं वा तस्य हारयेत् KआZ०७ १८ ३३च्द् यथा वाअनुग्रह अपेक्षं वश्यं तिष्ठेत् तथा चरेत् KआZ०७ १८ ३४अब् नौपकुर्याद् अमित्रं वा गच्छेद् यद् अतिकर्शितम् KआZ०७ १८ ३४च्द् तद् अहीनम् अवृद्धं च स्थापयेन् मित्रम् अर्थवित् KआZ०७ १८ ३५अब् अर्थ युक्त्या चलं मित्रं संधिं यद् उपगच्छति KआZ०७ १८ ३५च्द् तस्यापगमने हेतुं विहन्यान् न चलेद् यथा KआZ०७ १८ ३६अब् अरि साधारणं यद् वा तिष्ठेत् तद् अरितः शठम् KआZ०७ १८ ३६च्द् भेदयेद् भिन्नम् उच्छिन्द्यात् ततः शत्रुम् अनन्तरम् KआZ०७ १८ ३७अब् उदासीनं च यत् तिष्ठेत् सामन्तैस् तद् विरोधयेत् KआZ०७ १८ ३७च्द् ततो विग्रह संतप्तम् उपकारे निवेशयेत् KआZ०७ १८ ३८अब् अमित्रं विजिगीषुं च यत् संचरति दुर्बलम् KआZ०७ १८ ३८च्द् तद् बलेनानुगृह्णीयाद् यथा स्यान् न परान् मुखम् KआZ०७ १८ ३९अब् अपनीय ततोअन्यस्यां भूमौ वा सम्निवेशयेत् KआZ०७ १८ ३९च्द् निवेश्य पूर्वं तत्रान्यद् दण्ड अनुग्रह हेतुना KआZ०७ १८ ४०अब् अपकुर्यात् समर्थं वा नौपकुर्याद् यद् आपदि KआZ०७ १८ ४०च्द् उच्छिन्द्याद् एव तन् मित्रं विश्वस्याङ्कम् उपस्थितम् KआZ०७ १८ ४१अब् मित्र व्यसनतो वाअरिर् उत्तिष्ठेद् योअनवग्रहः KआZ०७ १८ ४१च्द् मित्रेणएव भवेत् साध्यश् छादित व्यसनेन सः KआZ०७ १८ ४१अब् अमित्र व्यसनान् मित्रम् उत्थितं यद् विरज्यति KआZ०७ १८ ४१च्द् अरि व्यसन सिद्ध्या तत् शत्रुणाएव प्रसिध्यति KआZ०७ १८ ४२अब् वृद्धिं क्षयं च स्थानं च कर्शन उच्छेदनं तथा KआZ०७ १८ ४२च्द् सर्व उपायान् समादध्याद् एतान् यश् चार्थ शास्त्रवित् KआZ०७ १८ ४३अब् एवम् अन्योन्य संचारं षाड्गुण्यं योअनुपश्यति KआZ०७ १८ ४३च्द् स बुद्धि निगलैर् बद्धैर् इष्टं क्रीडति पार्थिवैः E प्रकृति व्यसन वर्गह्

tair bhūmy eka antarā vyākhyātāḥ KāZ07 18 31ab teṣāṃ śatru virodhe yan mitram eka arthatāṃ vrajet KāZ07 18 31cd śaktyā tad anugṛhṇīyād viṣaheta yayā param KāZ07 18 32ab prasādhya śatruṃ yan mitraṃ vṛddhaṃ gacched avaśyatām KāZ07 18 32cd sāmanta eka antarābhyāṃ tat prakṛtibhyāṃ virodhayet KāZ07 18 33ab tat kulīna aparuddhābhyāṃ bhūmiṃ vā tasya hārayet KāZ07 18 33cd yathā vāanugraha apekṣaṃ vaśyaṃ tiṣṭhet tathā caret KāZ07 18 34ab naupakuryād amitraṃ vā gacched yad atikarśitam KāZ07 18 34cd tad ahīnam avṛddhaṃ ca sthāpayen mitram arthavit KāZ07 18 35ab artha yuktyā calaṃ mitraṃ saṃdhiṃ yad upagacchati KāZ07 18 35cd tasyāpagamane hetuṃ vihanyān na caled yathā KāZ07 18 36ab ari sādhāraṇaṃ yad vā tiṣṭhet tad aritaḥ śaṭham KāZ07 18 36cd bhedayed bhinnam ucchindyāt tataḥ śatrum anantaram KāZ07 18 37ab udāsīnaṃ ca yat tiṣṭhet sāmantais tad virodhayet KāZ07 18 37cd tato vigraha saṃtaptam upakāre niveśayet KāZ07 18 38ab amitraṃ vijigīṣuṃ ca yat saṃcarati durbalam KāZ07 18 38cd tad balenānugṛhṇīyād yathā syān na parān mukham KāZ07 18 39ab apanīya tatoanyasyāṃ bhūmau vā samniveśayet KāZ07 18 39cd niveśya pūrvaṃ tatrānyad daṇḍa anugraha hetunā KāZ07 18 40ab apakuryāt samarthaṃ vā naupakuryād yad āpadi KāZ07 18 40cd ucchindyād eva tan mitraṃ viśvasyāṅkam upasthitam KāZ07 18 41ab mitra vyasanato vāarir uttiṣṭhed yoanavagrahaḥ KāZ07 18 41cd mitreṇaeva bhavet sādhyaś chādita vyasanena saḥ KāZ07 18 41ab amitra vyasanān mitram utthitaṃ yad virajyati KāZ07 18 41cd ari vyasana siddhyā tat śatruṇāeva prasidhyati KāZ07 18 42ab vṛddhiṃ kṣayaṃ ca sthānaṃ ca karśana ucchedanaṃ tathā KāZ07 18 42cd sarva upāyān samādadhyād etān yaś cārtha śāstravit KāZ07 18 43ab evam anyonya saṃcāraṃ ṣāḍguṇyaṃ yoanupaśyati KāZ07 18 43cd sa buddhi nigalair baddhair iṣṭaṃ krīḍati pārthivaiḥ E prakṛti vyasana vargah