Chapter 2

Section 1

शम व्यायामौ योग क्षेमयोर् योनिः

śama vyāyāmau yoga kṣemayor yoniḥ

Section 2

कर्म आरम्भाणां योग आराधनो व्यायामः

karma ārambhāṇāṃ yoga ārādhano vyāyāmaḥ

Section 3

कर्म फल उपभोगानां क्षेम आराधनः शमः

karma phala upabhogānāṃ kṣema ārādhanaḥ śamaḥ

Section 4

शम व्यायामयोर् योनिः षाड्गुण्यम्

śama vyāyāmayor yoniḥ ṣāḍguṇyam

Section 5

क्षयः स्थानं वृद्धिर् इत्य् उदयास् तस्य

kṣayaḥ sthānaṃ vṛddhir ity udayās tasya

Section 6

मानुषं नय अपनयौ दैवम् अय अनयौ

mānuṣaṃ naya apanayau daivam aya anayau

Section 7

दैव मानुषं हि कर्म लोकं यापयति

daiva mānuṣaṃ hi karma lokaṃ yāpayati

Section 8

अदृष्ट कारितं दैवम्

adṛṣṭa kāritaṃ daivam

Section 9

तस्मिन्न् इष्टेन फलेन योगोअयः अनिष्टेनानयः

tasminn iṣṭena phalena yogoayaḥ aniṣṭenānayaḥ

Section 10

दृष्ट कारितं मानुषम्

dṛṣṭa kāritaṃ mānuṣam

Section 11

तस्मिन् योग क्षेम निष्पत्तिर् नयः विपत्तिर् अपनयः

tasmin yoga kṣema niṣpattir nayaḥ vipattir apanayaḥ

Section 12

तच् चिन्त्यम् अचिन्त्यं दैवम्

tac cintyam acintyaṃ daivam

Section 13

राजा आत्म द्रव्य प्रकृति सम्पन्नो नयस्याधिष्ठानं विजिगीषुः

rājā ātma dravya prakṛti sampanno nayasyādhiṣṭhānaṃ vijigīṣuḥ

Section 14

तस्य समन्ततो मण्डली भूता भूम्य् अनन्तरा अरि प्रकृतिः

tasya samantato maṇḍalī bhūtā bhūmy anantarā ari prakṛtiḥ

Section 15

तथाएव भूम्य् एक अन्तरा मित्र प्रकृतिः

tathāeva bhūmy eka antarā mitra prakṛtiḥ

Section 16

अरि सम्पद् युक्तः सामन्तः शत्रुः व्यसनी यातव्यः अनपाश्रयो दुर्बल आश्रयो वाउच्छेदनीयः विपर्यये पीडनीयः कर्शनीयो वा

ari sampad yuktaḥ sāmantaḥ śatruḥ vyasanī yātavyaḥ anapāśrayo durbala āśrayo vāucchedanīyaḥ viparyaye pīḍanīyaḥ karśanīyo vā

Section 17

इत्य् अरि विशेषाः

ity ari viśeṣāḥ

Section 18

तस्मान् मित्रम् अरि मित्रं मित्र मित्रम् अरि मित्र मित्रं चाअनन्तर्येण भूमीनां प्रसज्यन्ते पुरस्तात् पश्चात् पार्ष्णि ग्राह आक्रन्दः पार्ष्णि ग्राह आसार आक्रन्द आसारः

tasmān mitram ari mitraṃ mitra mitram ari mitra mitraṃ cāanantaryeṇa bhūmīnāṃ prasajyante purastāt paścāt pārṣṇi grāha ākrandaḥ pārṣṇi grāha āsāra ākranda āsāraḥ

Section 19

भूम्य् अनन्तरः प्रकृति मित्रः तुल्य अभिजनः सहजः विरुद्धो विरोधयिता वा कृत्रिमः

bhūmy anantaraḥ prakṛti mitraḥ tulya abhijanaḥ sahajaḥ viruddho virodhayitā vā kṛtrimaḥ

Section 20

भूम्य् एक अन्तरं प्रकृति मित्रम् माता पितृ सम्बद्धं सहजम् धन जीवित हेतोर् आश्रितं कृत्रिमम्

bhūmy eka antaraṃ prakṛti mitram mātā pitṛ sambaddhaṃ sahajam dhana jīvita hetor āśritaṃ kṛtrimam

Section 21

अरि विजिगीष्वोर् भूम्य् अनन्तरः संहत असंहतयोर् अनुग्रह समर्थो निग्रहे चासंहतयोर् मध्यमः

ari vijigīṣvor bhūmy anantaraḥ saṃhata asaṃhatayor anugraha samartho nigrahe cāsaṃhatayor madhyamaḥ

Section 22

अरि विजिगीषु मध्यानां बहिः प्रकृतिभ्यो बलवत्तरः संहत असंहतानाम् अरि विजिगीषु मध्यमानाम् अनुग्रह समर्थो निग्रहे चासंहतानाम् उदासीनः

ari vijigīṣu madhyānāṃ bahiḥ prakṛtibhyo balavattaraḥ saṃhata asaṃhatānām ari vijigīṣu madhyamānām anugraha samartho nigrahe cāsaṃhatānām udāsīnaḥ

Section 23

इति प्रकृतयः

iti prakṛtayaḥ

Section 24

विजिगीषुर् मित्रं मित्र मित्रं वाअस्य प्रकृतयस् तिस्रः

vijigīṣur mitraṃ mitra mitraṃ vāasya prakṛtayas tisraḥ

Section 25

ताः पञ्चभिर् अमात्य जन पद दुर्ग कोश दण्ड प्रकृतिभिर् एक एकशः सम्युक्ता मण्डलम् अष्टादशकं भवति

tāḥ pañcabhir amātya jana pada durga kośa daṇḍa prakṛtibhir eka ekaśaḥ samyuktā maṇḍalam aṣṭādaśakaṃ bhavati

Section 26

अनेन मण्डल पृथक्त्वं व्याख्यातम् अरि मध्यम उदासीनानाम्

anena maṇḍala pṛthaktvaṃ vyākhyātam ari madhyama udāsīnānām

Section 27

एवं चतुर् मण्डल संक्षेपः

evaṃ catur maṇḍala saṃkṣepaḥ

Section 28

द्वादश राज प्रकृतयः षष्टिर् द्रव्य प्रकृतयः संक्षेपेण द्वि सप्ततिः

dvādaśa rāja prakṛtayaḥ ṣaṣṭir dravya prakṛtayaḥ saṃkṣepeṇa dvi saptatiḥ

Section 29

तासां यथा स्वं सम्पदः

tāsāṃ yathā svaṃ sampadaḥ

Section 30

शक्तिः सिद्धिश् च

śaktiḥ siddhiś ca

Section 31

बलं शक्तिः

balaṃ śaktiḥ

Section 32

सुखं सिद्धिः

sukhaṃ siddhiḥ

Section 33

शक्तिस् त्रिविधा ज्ँनान बलं मन्त्र शक्तिः कोश दण्ड बलं प्रभु शक्तिः विक्रम बलम् उत्साह शक्तिः

śaktis trividhā j~nāna balaṃ mantra śaktiḥ kośa daṇḍa balaṃ prabhu śaktiḥ vikrama balam utsāha śaktiḥ

Section 34

एवं सिद्धिस् त्रिविधाएव मन्त्र शक्ति साध्या मन्त्र सिद्धिः प्रभु शक्ति साध्या प्रभु सिद्धिः उत्साह शक्ति साध्या उत्साह सिद्धिः

evaṃ siddhis trividhāeva mantra śakti sādhyā mantra siddhiḥ prabhu śakti sādhyā prabhu siddhiḥ utsāha śakti sādhyā utsāha siddhiḥ

Section 35

ताभिर् अभ्युच्चितो ज्यायान् भवति अपचितो हीनः तुल्य शक्तिः समः

tābhir abhyuccito jyāyān bhavati apacito hīnaḥ tulya śaktiḥ samaḥ

Section 36

तस्मात्शक्तिं सिद्धिं च घटेताअत्मन्य् आवेशयितुम् साधारणो वा द्रव्य प्रकृतिष्व् आनन्तर्येण शौच वशेन वा

tasmātśaktiṃ siddhiṃ ca ghaṭetāatmany āveśayitum sādhāraṇo vā dravya prakṛtiṣv ānantaryeṇa śauca vaśena vā

Section 37

दूष्य अमित्राभ्यां वाअपक्रष्टुं यतेत

dūṣya amitrābhyāṃ vāapakraṣṭuṃ yateta

Section 38

यदि वा पश्येत् अमित्रो मे शक्ति युक्तो वाग् दण्ड पारुष्य अर्थ दूषणैः प्रकृतीर् उपहनिष्यति सिद्धि युक्तो वा मृगया द्यूत मद्य स्त्रीभिः प्रमादं गमिष्यति स विरक्त प्रकृतिर् उपक्षीणः प्रमत्तो वा साध्यो मे भविष्यति विग्रह अभियुक्तो वा सर्व संदोहेनएकस्थोअदुर्गस्थो वा स्थास्यति स संहत सैन्यो मित्र दुर्ग वियुक्तः साध्यो मे भविष्यति बलवान् वा राजा परतः शत्रुम् उच्छेत्तु कामः तम् उच्छिद्य माम् उच्छिन्द्याद् इति बलवता प्रार्थितस्य मे विपन्न कर्म आरम्भस्य वा साहाय्यं दास्यति मध्यम लिप्सायां च इत्य् एवं आदिषु कारणेष्व् अमित्रस्यापि शक्तिं सिद्धिं चैच्छेत् KआZ०६ २ ३९अब् नेमिम् एक अन्तरान् राज्ँनः कृत्वा चानन्तरान् अरान् KआZ०६ २ ३९च्द् नाभिम् आत्मानम् आयच्छेन् नेता प्रकृति मण्डले KआZ०६ २ ४०अब् मध्ये ह्य् उपहितः शत्रुर् नेतुर् मित्रस्य चौभयोः KआZ०६ २ ४०च्द् उच्छेद्यः पीडनीयो वा बलवान् अपि जायते E षाड्गुण्य समुद्देशः क्षय स्थान वृद्धि निश्चयह्

yadi vā paśyet amitro me śakti yukto vāg daṇḍa pāruṣya artha dūṣaṇaiḥ prakṛtīr upahaniṣyati siddhi yukto vā mṛgayā dyūta madya strībhiḥ pramādaṃ gamiṣyati sa virakta prakṛtir upakṣīṇaḥ pramatto vā sādhyo me bhaviṣyati vigraha abhiyukto vā sarva saṃdohenaekasthoadurgastho vā sthāsyati sa saṃhata sainyo mitra durga viyuktaḥ sādhyo me bhaviṣyati balavān vā rājā parataḥ śatrum ucchettu kāmaḥ tam ucchidya mām ucchindyād iti balavatā prārthitasya me vipanna karma ārambhasya vā sāhāyyaṃ dāsyati madhyama lipsāyāṃ ca ity evaṃ ādiṣu kāraṇeṣv amitrasyāpi śaktiṃ siddhiṃ caicchet KāZ06 2 39ab nemim eka antarān rāj~naḥ kṛtvā cānantarān arān KāZ06 2 39cd nābhim ātmānam āyacchen netā prakṛti maṇḍale KāZ06 2 40ab madhye hy upahitaḥ śatrur netur mitrasya caubhayoḥ KāZ06 2 40cd ucchedyaḥ pīḍanīyo vā balavān api jāyate E ṣāḍguṇya samuddeśaḥ kṣaya sthāna vṛddhi niścayah