Chapter 5

Section 1

पञ्च धनुः शत अपकृष्टं दुर्गम् अवस्थाप्य युद्धम् उपेयात् भूमि वशेन वा

pañca dhanuḥ śata apakṛṣṭaṃ durgam avasthāpya yuddham upeyāt bhūmi vaśena vā

Section 2

विभक्त मुख्याम् अचक्षुर् विषये मोक्षयित्वा सेनां सेना पति नायकौ व्यूहेयाताम्

vibhakta mukhyām acakṣur viṣaye mokṣayitvā senāṃ senā pati nāyakau vyūheyātām

Section 3

शम अन्तरं पत्तिं स्थापयेत् त्रि शम अन्तरम् अश्वम् पञ्च शम अन्तरं रथं हस्तिनं वा

śama antaraṃ pattiṃ sthāpayet tri śama antaram aśvam pañca śama antaraṃ rathaṃ hastinaṃ vā

Section 4

द्वि गुण अन्तरं त्रि गुण अन्तरं वा व्यूहेत

dvi guṇa antaraṃ tri guṇa antaraṃ vā vyūheta

Section 5

एवं यथा सुखम् असम्बाधं युध्येत

evaṃ yathā sukham asambādhaṃ yudhyeta

Section 6

पञ्च अरत्नि धनुः

pañca aratni dhanuḥ

Section 7

तस्मिन् धन्विनं स्थापयेत् त्रि धनुष्य् अश्वम् पञ्च धनुषि रथं हस्तिनं वा

tasmin dhanvinaṃ sthāpayet tri dhanuṣy aśvam pañca dhanuṣi rathaṃ hastinaṃ vā

Section 8

पञ्च धनुर् अनीक संधिः पक्ष कक्ष उरस्यानाम्

pañca dhanur anīka saṃdhiḥ pakṣa kakṣa urasyānām

Section 9

अश्वस्य त्रयः पुरुषाः प्रतियोद्धारः

aśvasya trayaḥ puruṣāḥ pratiyoddhāraḥ

Section 10

पञ्च दश रथस्य हस्तिनो वा पञ्च चाश्वाः

pañca daśa rathasya hastino vā pañca cāśvāḥ

Section 11

तावन्तः पाद गोपा वाजि रथ द्विपानां विधेयाः

tāvantaḥ pāda gopā vāji ratha dvipānāṃ vidheyāḥ

Section 12

त्रीणि त्रिकाण्य् अनीकं रथानाम् उरस्यं स्थापयेत् तावत् कक्षं पक्षं चौभयतः

trīṇi trikāṇy anīkaṃ rathānām urasyaṃ sthāpayet tāvat kakṣaṃ pakṣaṃ caubhayataḥ

Section 13

पञ्च चत्वारिंशद् एवं रथा रथ व्यूहे भवन्ति द्वे शते पञ्च विंशतिश् चाश्वाः षट् शतानि पञ्च सप्ततिश् च पुरुषाः प्रतियोधारः तावन्तः पाद गोपाः

pañca catvāriṃśad evaṃ rathā ratha vyūhe bhavanti dve śate pañca viṃśatiś cāśvāḥ ṣaṭ śatāni pañca saptatiś ca puruṣāḥ pratiyodhāraḥ tāvantaḥ pāda gopāḥ

Section 14

एष सम व्यूहः

eṣa sama vyūhaḥ

Section 15

तस्य द्वि रथ उत्तरा वृद्धिर् आ एक विंशति रथाद् इति

tasya dvi ratha uttarā vṛddhir ā eka viṃśati rathād iti

Section 16

एवम् ओजा दश सम व्यूह प्रकृतयो भवन्ति

evam ojā daśa sama vyūha prakṛtayo bhavanti

Section 17

पक्ष कक्ष उरस्यानां मिथो विषम संख्याने विषम व्यूहः

pakṣa kakṣa urasyānāṃ mitho viṣama saṃkhyāne viṣama vyūhaḥ

Section 18

तस्यापि द्वि रथौत्तरा वृद्धिर् आ एक विंशति रथाद् इति

tasyāpi dvi rathauttarā vṛddhir ā eka viṃśati rathād iti

Section 19

एवम् ओजा दश विषम व्यूह प्रकृतयो भवन्ति

evam ojā daśa viṣama vyūha prakṛtayo bhavanti

Section 20

अतः सैन्यानां व्यूह शेषम् आवापः कार्यः

ataḥ sainyānāṃ vyūha śeṣam āvāpaḥ kāryaḥ

Section 21

रथानां द्वौ त्रि भागाव् अङ्गेष्व् आवापयेत् शेषम् उरस्यं स्थापयेत्

rathānāṃ dvau tri bhāgāv aṅgeṣv āvāpayet śeṣam urasyaṃ sthāpayet

Section 22

एवं त्रि भाग ऊनो रथानाम् आवापः कार्यः

evaṃ tri bhāga ūno rathānām āvāpaḥ kāryaḥ

Section 23

तेन हस्तिनाम् अश्वानाम् आवापो व्याख्यातः

tena hastinām aśvānām āvāpo vyākhyātaḥ

Section 24

यावद् अश्व रथ द्विपानां युद्ध सम्बाधन्म् न कुर्यात् तावद् आवापः कार्यः

yāvad aśva ratha dvipānāṃ yuddha sambādhanm na kuryāt tāvad āvāpaḥ kāryaḥ

Section 25

दण्ड बाहुल्यम् आवापः

daṇḍa bāhulyam āvāpaḥ

Section 26

पत्ति बाहुल्यं प्रत्यापावः

patti bāhulyaṃ pratyāpāvaḥ

Section 27

एक अङ्ग बाहुल्यम् अन्वावापः

eka aṅga bāhulyam anvāvāpaḥ

Section 28

दूष्य बाहुल्यम् अत्यावापः

dūṣya bāhulyam atyāvāpaḥ

Section 29

पर आवापात् प्रत्यावापाच् च चतुर् गुणाद् आ अष्ट गुणाद् इति वा विभवतः सैन्यानाम् आवापः

para āvāpāt pratyāvāpāc ca catur guṇād ā aṣṭa guṇād iti vā vibhavataḥ sainyānām āvāpaḥ

Section 30

रथ व्यूहेन हस्ति व्यूहो व्याख्यातः

ratha vyūhena hasti vyūho vyākhyātaḥ

Section 31

व्यामिश्रो वा हस्ति रथ अश्वानां चक्र अन्तेषु हस्तिनः पार्श्वयोर् अश्वा रथा उरस्ये

vyāmiśro vā hasti ratha aśvānāṃ cakra anteṣu hastinaḥ pārśvayor aśvā rathā urasye

Section 32

हस्तिनाम् उरस्यं रथानां कक्षाव् अश्वानां पक्षाव् इति मध्य भेदी

hastinām urasyaṃ rathānāṃ kakṣāv aśvānāṃ pakṣāv iti madhya bhedī

Section 33

विपरीतोअन्त भेदी

viparītoanta bhedī

Section 34

हस्तिनाम् एव तु शुद्धः साम्नाह्यानाम् उरस्यम् औपवाह्यानां जघनं व्यालानां कोट्याव् इति

hastinām eva tu śuddhaḥ sāmnāhyānām urasyam aupavāhyānāṃ jaghanaṃ vyālānāṃ koṭyāv iti

Section 35

अश्व व्यूहो वर्मिणाम् उरस्यं शुद्धानां कक्ष पक्षाव् इति

aśva vyūho varmiṇām urasyaṃ śuddhānāṃ kakṣa pakṣāv iti

Section 36

पत्ति व्यूहः पुरस्ताद् आवरणिनः पृष्ठतो धन्विनः

patti vyūhaḥ purastād āvaraṇinaḥ pṛṣṭhato dhanvinaḥ

Section 37

इति शुद्धाः

iti śuddhāḥ

Section 38

पत्तयः पक्षयोर् अश्वाः पार्श्वयोः हस्तिनः पृष्ठतो रथाः पुरस्तात् पर व्यूह वशेन वा विपर्यासः

pattayaḥ pakṣayor aśvāḥ pārśvayoḥ hastinaḥ pṛṣṭhato rathāḥ purastāt para vyūha vaśena vā viparyāsaḥ

Section 39

इति द्व्य् अङ्ग बल विभागः

iti dvy aṅga bala vibhāgaḥ

Section 40

तेन त्र् अङ्ग बल विभागो व्याख्यातः

tena tr aṅga bala vibhāgo vyākhyātaḥ

Section 41

दण्ड सम्पत् सार बलं पुंसां

daṇḍa sampat sāra balaṃ puṃsāṃ

Section 42

हस्त्य् अश्वयोर् विशेषः कुलं जातिः सत्त्वं वयः स्थता प्राणो वर्ष्म जवस् तेजः शिल्पं स्तैर्यम् उदग्रता विधेयत्वं सुव्यञ्जन आचारताइति

hasty aśvayor viśeṣaḥ kulaṃ jātiḥ sattvaṃ vayaḥ sthatā prāṇo varṣma javas tejaḥ śilpaṃ stairyam udagratā vidheyatvaṃ suvyañjana ācāratāiti

Section 43

पत्त्य् अश्व रथ द्विपानां सार त्रि भागम् उरस्यं स्थापयेत् द्वौ त्रि भागौ कक्षं पक्षं चौभयतः अनुलोमम् अनुसारम् प्रतिलोमं तृतीय सारम् फल्गु प्रतिलोमम्

patty aśva ratha dvipānāṃ sāra tri bhāgam urasyaṃ sthāpayet dvau tri bhāgau kakṣaṃ pakṣaṃ caubhayataḥ anulomam anusāram pratilomaṃ tṛtīya sāram phalgu pratilomam

Section 44

एवं सर्वम् उपयोगं गमयेत्

evaṃ sarvam upayogaṃ gamayet

Section 45

फल्गु बलम् अन्तेष्व् अवधाय वेग अभिहूलिको भवति

phalgu balam anteṣv avadhāya vega abhihūliko bhavati

Section 46

सार बलम् अग्रतः कृत्वा कोटीष्व् अनुसारं कुर्यात् जघने तृतियिय सारम् मध्ये फल्गु बलम्

sāra balam agrataḥ kṛtvā koṭīṣv anusāraṃ kuryāt jaghane tṛtiyiya sāram madhye phalgu balam

Section 47

एवम् एतत् सहिष्णु भवति

evam etat sahiṣṇu bhavati

Section 48

व्यूहं तु स्थापयित्वा पक्ष कक्ष उरस्यानाम् एकेन द्वाभ्यां वा प्रहरेत् शेषैः प्रतिगृह्णीयात्

vyūhaṃ tu sthāpayitvā pakṣa kakṣa urasyānām ekena dvābhyāṃ vā praharet śeṣaiḥ pratigṛhṇīyāt

Section 49

यत् परस्य दुर्बलं वीत हस्त्य् अश्वं दूष्य अमात्यं कृत उपजापं वा तत् प्रभूत सारेणाभिहन्यात्

yat parasya durbalaṃ vīta hasty aśvaṃ dūṣya amātyaṃ kṛta upajāpaṃ vā tat prabhūta sāreṇābhihanyāt

Section 50

यद् वा परस्य सारिष्ठं तद् द्वि गुण सारेणाभिहन्यात्

yad vā parasya sāriṣṭhaṃ tad dvi guṇa sāreṇābhihanyāt

Section 51

यद् अङ्गम् अल्प सारम् आत्मनस् तद् बहुनाउपचिनुयात्

yad aṅgam alpa sāram ātmanas tad bahunāupacinuyāt

Section 52

यतः परस्यापचयस् ततोअभ्याशे व्यूहेत यतोत् वा भयं स्यात्

yataḥ parasyāpacayas tatoabhyāśe vyūheta yatot vā bhayaṃ syāt

Section 53

अभिसृतं परिसृतम् अतिसृतम् अपसृतम् उन्मथ्य अवधानं वलयो गो मूत्रिका मण्डलं प्रकीर्णिका व्यावृत्त पृष्ठम् अनुवंशम् अग्रतः पार्श्वाभ्यां पृष्ठतो भग्न रक्षा भग्न अनुपात इत्य् अश्व युद्धानि

abhisṛtaṃ parisṛtam atisṛtam apasṛtam unmathya avadhānaṃ valayo go mūtrikā maṇḍalaṃ prakīrṇikā vyāvṛtta pṛṣṭham anuvaṃśam agrataḥ pārśvābhyāṃ pṛṣṭhato bhagna rakṣā bhagna anupāta ity aśva yuddhāni

Section 54

प्रकीर्णिक आवर्जान्य् एतान्य् एव चतुर्णाम् अङ्गानां व्यस्त समस्तानां वा घातः पक्ष कक्ष उरस्यानां च प्रभञ्जनम् अवस्कन्दः सौप्तिकं चैति हसित् युद्धानि

prakīrṇika āvarjāny etāny eva caturṇām aṅgānāṃ vyasta samastānāṃ vā ghātaḥ pakṣa kakṣa urasyānāṃ ca prabhañjanam avaskandaḥ sauptikaṃ caiti hasit yuddhāni

Section 55

उन्मथ्य अवधान वर्जान्य् एतान्य् एव स्व भूमाव् अभियान अपयान स्थित युद्धानीति रथ युद्धानि

unmathya avadhāna varjāny etāny eva sva bhūmāv abhiyāna apayāna sthita yuddhānīti ratha yuddhāni

Section 56

सर्व देश काल प्रहरणम् उपांशु दण्डश् चैति पत्ति युद्धानि KआZ१० ५ ५७अब् एतेन विधिना व्यूहान् ओजान् युग्मांश् च कारयेत् KआZ१० ५ ५७च्द् विभवो यावद् अङ्गानां चतुर्णां सदृशो भवेत् KआZ१० ५ ५८अब् द्वे शते धनुषां गत्वा राजा तिष्ठेत् प्रतिग्रहे KआZ१० ५ ५८च्द् भिन्न संघातनं तस्मान् न युध्येताप्रतिग्रहः E दण्ड भोग मण्डल असम्हत व्यूह व्यूहनम् तस्य प्रतिव्यूह स्थानम्

sarva deśa kāla praharaṇam upāṃśu daṇḍaś caiti patti yuddhāni KāZ10 5 57ab etena vidhinā vyūhān ojān yugmāṃś ca kārayet KāZ10 5 57cd vibhavo yāvad aṅgānāṃ caturṇāṃ sadṛśo bhavet KāZ10 5 58ab dve śate dhanuṣāṃ gatvā rājā tiṣṭhet pratigrahe KāZ10 5 58cd bhinna saṃghātanaṃ tasmān na yudhyetāpratigrahaḥ E daṇḍa bhoga maṇḍala asamhata vyūha vyūhanam tasya prativyūha sthānam