Sarga 94
Uttara Kanda
19 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
शृणु राम महाबाहो यदर्थम् अहम् आहतः । पितामहेन देवेन प्रेषितो ऽस्मि महाबल ॥
śṛṇu rāma mahābāho yadartham aham āhataḥ | pitāmahena devena preṣito 'smi mahābala
"Hear, O Rāma, O mighty-armed one, for what purpose I am sent; by the divine Grandfather (Brahmā) I have been sent, O one of great might.
"हे महाबाहो राम! सुनो, मैं किसलिए (यहाँ) लाया गया हूँ; हे महाबली! मैं देव पितामह (ब्रह्मा) द्वारा भेजा गया हूँ।
Verse 2
तवाहं पूर्वके भावे पुत्रः परपुरंजय । मायासंभावितो वीर कालः सर्वसमाहरः ॥
tavāhaṃ pūrvake bhāve putraḥ parapuraṃjaya | māyāsaṃbhāvito vīra kālaḥ sarvasamāharaḥ
I, in your former state of being, was your son, O conqueror of enemy cities; brought forth by your māyā, O hero — I am Kāla (Time), the gatherer-up of all.
हे परपुरंजय! हे वीर! मैं तुम्हारे पूर्व स्वरूप में तुम्हारा पुत्र था, तुम्हारी माया से उत्पन्न—मैं सबका संहार करने वाला काल हूँ।
Verse 3
पितामहश् च भगवान् आह लोकपतिः प्रभुः । समयस् ते महाबाहो स्वर्लोकान् परिरक्षितुम् ॥
pitāmahaś ca bhagavān āha lokapatiḥ prabhuḥ | samayas te mahābāho svarlokān parirakṣitum
And the revered Grandfather, lord of the worlds, the master, says: 'The time has come for you, O mighty-armed one, to guard again the heavenly worlds.'
और लोकपति प्रभु भगवान् पितामह कहते हैं—'हे महाबाहो! अब तुम्हारे लिए स्वर्गलोकों की पुनः रक्षा करने का समय आ गया है।'
Verse 4
संक्षिप्य च पुरा लोकान् मायया स्वयम् एव हि । महार्णवे शयानो ऽप्सु मां त्वं पूर्वम् अजीजनः ॥
saṃkṣipya ca purā lokān māyayā svayam eva hi | mahārṇave śayāno 'psu māṃ tvaṃ pūrvam ajījanaḥ
And formerly, having drawn in the worlds by your own māyā, you yourself, lying upon the waters in the great ocean, first begot me.
और प्राचीन काल में अपनी ही माया से लोकों को समेटकर, महासागर के जल में शयन करते हुए, तुमने पहले मुझे उत्पन्न किया था।
Verse 5
भोगवन्तं ततो नागम् अनन्तम् उदके शयम् । मायया जनयित्वा त्वं द्वौ च सत्त्वौ महाबलौ ॥
bhogavantaṃ tato nāgam anantam udake śayam | māyayā janayitvā tvaṃ dvau ca sattvau mahābalau
Then, having by your māyā brought forth the coiling serpent Ananta, lying upon the water, and two beings of great might —
फिर जल में शयन करने वाले कुण्डलधारी (भोगवान्) शेषनाग अनन्त को, तथा दो महाबली प्राणियों को माया से उत्पन्न करके, तुमने—
Verse 6
मधुं च कैटभं चैव ययोर् अस्थिचयैर् वृता । इयं पर्वतसंबाधा मेदिनी चाभवन् मही ॥
madhuṃ ca kaiṭabhaṃ caiva yayor asthicayair vṛtā | iyaṃ parvatasaṃbādhā medinī cābhavan mahī
Madhu and Kaiṭabha — with the heaps of whose bones this Earth, crowded with mountains, the broad Medinī, came to be —
मधु और कैटभ को (उत्पन्न किया), जिनके अस्थि-समूहों से ढकी हुई यह पर्वतों से भरी पृथ्वी—विस्तृत मेदिनी—बनी।
Verse 7
पद्मे दिव्यार्कसंकाशे नाभ्याम् उत्पाद्य माम् अपि । प्राजापत्यं त्वया कर्म सर्वं मयि निवेशितम् ॥
padme divyārkasaṃkāśe nābhyām utpādya mām api | prājāpatyaṃ tvayā karma sarvaṃ mayi niveśitam
having brought forth me too upon the lotus, resembling the divine sun, from your navel, all the office of Prajāpati (creation) was laid by you upon me.
दिव्य सूर्य के समान कमल पर अपनी नाभि से मुझे भी उत्पन्न करके, प्रजापति का समस्त कर्म (सृष्टि) तुमने मुझ में निहित कर दिया।
Verse 8
सो ऽहं संन्यस्तभारो हि त्वाम् उपासे जगत्पतिम् । रक्षां विधत्स्व भूतेषु मम तेजः करो भवान् ॥
so 'haṃ saṃnyastabhāro hi tvām upāse jagatpatim | rakṣāṃ vidhatsva bhūteṣu mama tejaḥ karo bhavān
So I, with my burden laid down, worship you, the lord of the world; ordain protection among beings — you are the source of my power.
इस प्रकार भार उतारकर मैं तुम जगत्पति की उपासना करता हूँ; प्राणियों में रक्षा का विधान करो—तुम ही मेरे तेज के स्रोत हो।
Verse 9
ततस् त्वम् अपि दुर्धर्षस् तस्माद् भावात् सनातनात् । रक्षार्थं सर्वभूतानां विष्णुत्वम् उपजग्मिवान् ॥
tatas tvam api durdharṣas tasmād bhāvāt sanātanāt | rakṣārthaṃ sarvabhūtānāṃ viṣṇutvam upajagmivān
Then you too, O unassailable one, from that eternal state of being, for the sake of the protection of all beings, came to Viṣṇu-hood.
फिर हे दुर्धर्ष! तुमने भी उस सनातन स्वरूप से समस्त प्राणियों की रक्षा के लिए विष्णुत्व को प्राप्त किया।
Verse 10
अदित्यां वीर्यवान् पुत्रो भ्रातॄणां हर्षवर्धनः । समुत्पन्नेषु कृत्येषु लोकसाह्याय कल्पसे ॥
adityāṃ vīryavān putro bhrātṝṇāṃ harṣavardhanaḥ | samutpanneṣu kṛtyeṣu lokasāhyāya kalpase
A mighty son born of Aditi, the increaser of your brothers' joy — when occasions arise, you are ready for the aid of the worlds.
अदिति से उत्पन्न पराक्रमी पुत्र (के रूप में), भाइयों का हर्ष बढ़ाने वाले तुम, आवश्यकता पड़ने पर लोकों की सहायता के लिए तत्पर रहते हो।
Verse 11
स त्वं वित्रास्यमानासु प्रजासु जगतां वर । रावणस्य वधाकाङ्क्षी मानुषेषु मनो ऽदधाः ॥
sa tvaṃ vitrāsyamānāsu prajāsu jagatāṃ vara | rāvaṇasya vadhākāṅkṣī mānuṣeṣu mano 'dadhāḥ
You, when the creatures of the worlds were being terrified, O best of the worlds, desiring the slaying of Rāvaṇa, set your mind upon [birth] among men.
हे जगतों में श्रेष्ठ! जब प्रजा भयभीत हो रही थी, तब तुमने रावण के वध की इच्छा से मनुष्यों में (जन्म लेने का) मन लगाया।
Verse 12
दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । कृत्वा वासस्य नियतिं स्वयम् एवात्मनः पुरा ॥
daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca | kṛtvā vāsasya niyatiṃ svayam evātmanaḥ purā
Ten thousand years and ten hundred years — having of old, by yourself, made the fixed term of your own dwelling [among men] —
प्राचीन काल में तुमने स्वयं ही अपने (मनुष्यलोक में) निवास की अवधि दस सहस्र और दस सौ (अर्थात् ग्यारह हज़ार) वर्ष नियत की थी।
Verse 13
स त्वं मनोमयः पुत्रः पूर्णायुर् मानुषेष्व् इह । कालो नरवरश्रेष्ठ समीपम् उपवर्तितुम् ॥
sa tvaṃ manomayaḥ putraḥ pūrṇāyur mānuṣeṣv iha | kālo naravaraśreṣṭha samīpam upavartitum
you, the mind-born son, your full lifespan [now fulfilled] here among men — the time has come, O best of the foremost of men, to draw near [your return].
हे नरवरश्रेष्ठ! वे मनोमय पुत्र तुम—यहाँ मनुष्यों में अपनी पूर्ण आयु (भोग चुकने पर)—अब (अपने लोक में) लौटने का समय आ गया है।
Verse 14
यदि भूयो महाराज प्रजा इच्छस्य् उपासितुम् । वस वा वीर भद्रं ते एवम् आह पितामहः ॥
yadi bhūyo mahārāja prajā icchasy upāsitum | vasa vā vīra bhadraṃ te evam āha pitāmahaḥ
'If, O great king, you wish to protect the subjects yet longer — then dwell on, O hero; blessings upon you' — thus says the Grandfather.
'हे महाराज! हे वीर! यदि तुम और अधिक समय तक प्रजा का पालन करना चाहते हो, तो रहो; तुम्हारा कल्याण हो'—ऐसा पितामह कहते हैं।
Verse 15
अथ वा विजिगीषा ते सुरलोकाय राघव । सनाथा विष्णुना देवा भवन्तु विगतज्वराः ॥
atha vā vijigīṣā te suralokāya rāghava | sanāthā viṣṇunā devā bhavantu vigatajvarāḥ
'Or else, if there is in you a desire to go to the world of the gods, O Rāghava — then let the gods, having Viṣṇu as their lord, become free of distress.'"
'अथवा हे राघव! यदि तुम्हें देवलोक जाने की इच्छा हो, तो विष्णु को स्वामी पाकर देवता व्यथारहित हो जाएँ।'"
Verse 16
श्रुत्वा पितामहेनोक्तं वाक्यं कालसमीरितम् । राघवः प्रहसन् वाक्यं सर्वसंहारम् अब्रवीत् ॥
śrutvā pitāmahenoktaṃ vākyaṃ kālasamīritam | rāghavaḥ prahasan vākyaṃ sarvasaṃhāram abravīt
Hearing the words spoken by the Grandfather, conveyed by Kāla, Rāghava, smiling, said these words to the All-Gatherer (Kāla):
काल द्वारा कहे गए पितामह के वचन को सुनकर राघव ने हँसते हुए उस सर्वसंहारक काल से यह वचन कहा—
Verse 17
श्रुतं मे देवदेवस्य वाक्यं परमम् अद्भुतम् । प्रीतिर् हि महती जाता तवागमनसंभवा ॥
śrutaṃ me devadevasya vākyaṃ paramam adbhutam | prītir hi mahatī jātā tavāgamanasaṃbhavā
"I have heard the supremely wondrous word of the God of gods; great joy indeed has arisen, born of your coming.
"मैंने देवदेव का यह परम अद्भुत वचन सुन लिया; तुम्हारे आगमन से उत्पन्न महान् प्रीति (मुझे) हुई है।
Verse 18
भद्रं ते ऽस्तु गमिष्यामि यत एवाहम् आगतः । हृद् गतो ह्य् असि संप्राप्तो न मे ऽस्त्य् अत्र विचारणा ॥
bhadraṃ te 'stu gamiṣyāmi yata evāham āgataḥ | hṛd gato hy asi saṃprāpto na me 'sty atra vicāraṇā
Blessings upon you; I shall go to the [place] from which I have come; you, having come, are indeed gone into my heart; there is no deliberation for me in this.
तुम्हारा कल्याण हो; मैं जहाँ से आया हूँ वहीं जाऊँगा; तुम आकर मेरे हृदय में समा गए हो; इस विषय में मुझे कोई विचार (संकोच) नहीं है।
Verse 19
मया हि सर्वकृत्येषु देवानां वशवर्तिनाम् । स्थातव्यं सर्वसंहारे यथा ह्य् आह पितामहः ॥
mayā hi sarvakṛtyeṣu devānāṃ vaśavartinām | sthātavyaṃ sarvasaṃhāre yathā hy āha pitāmahaḥ
For I must take my place in all the works of the gods who are subject [to me], at the universal dissolution, even as the Grandfather says."
जैसा पितामह कहते हैं, सर्वसंहार के समय देवताओं के—जो मेरे वश में हैं—सब कार्यों में मुझे स्थित रहना ही है।"