Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 79

Uttara Kanda

24 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    तां कथाम् इलसंबद्धां रामेण समुदीरिताम् । लक्ष्मणो भरतश् चैव श्रुत्वा परमविस्मितौ ॥

    tāṃ kathām ilasaṃbaddhāṃ rāmeṇa samudīritām | lakṣmaṇo bharataś caiva śrutvā paramavismitau

    That tale connected with Ila, told by Rāma, Lakṣmaṇa and Bharata, having heard, were exceedingly amazed.

    राम द्वारा कही गई इल-सम्बन्धी उस कथा को सुनकर लक्ष्मण और भरत अत्यन्त विस्मित हुए।

  2. Verse 2

    तौ रामं प्राञ्जलीभूत्वा तस्य राज्ञो महात्मनः । विस्तरं तस्य भावस्य तदा पप्रच्छतुः पुनः ॥

    tau rāmaṃ prāñjalībhūtvā tasya rājño mahātmanaḥ | vistaraṃ tasya bhāvasya tadā papracchatuḥ punaḥ

    The two, with joined palms toward Rāma, then asked again about the detail of that great-souled king's condition:

    तब उन दोनों ने राम की ओर हाथ जोड़कर उस महात्मा राजा की उस अवस्था का विस्तार पुनः पूछा—

  3. Verse 3

    कथं स राजा स्त्रीभूतो वर्तयाम् आस दुर्गतिम् । पुरुषो वा यदा भूतः कां वृत्तिं वर्तयत्य् असौ ॥

    kathaṃ sa rājā strībhūto vartayām āsa durgatim | puruṣo vā yadā bhūtaḥ kāṃ vṛttiṃ vartayaty asau

    "How did that king, turned into a woman, pass his wretched state? And when he became a man, what manner of life did he follow?"

    "स्त्री रूप में वह राजा उस दुर्गति (कष्ट) को कैसे बिताता था? और जब वह पुरुष होता था, तब वह कौन-सा जीवन (वृत्ति) व्यतीत करता था?"

  4. Verse 4

    तयोस् तद् भाषितं श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितम् । कथयाम् आस काकुत्ष्ठस् तस्य राज्ञो यथा गतम् ॥

    tayos tad bhāṣitaṃ śrutvā kautūhalasamanvitam | kathayām āsa kākutṣṭhas tasya rājño yathā gatam

    Hearing that speech of theirs, filled with curiosity, Kākutstha related how it had befallen that king:

    उन दोनों के कौतूहलपूर्ण उस वचन को सुनकर काकुत्स्थ ने उस राजा के साथ जो हुआ, वह कह सुनाया—

  5. Verse 5

    तम् एव प्रथमं मासं स्त्रीभूत्वा लोकसुन्दरी । ताभिः परिवृता स्त्रीभिर् ये ऽस्य पूर्वं पदानुगाः ॥

    tam eva prathamaṃ māsaṃ strībhūtvā lokasundarī | tābhiḥ parivṛtā strībhir ye 'sya pūrvaṃ padānugāḥ

    "That very first month, having become a woman — the beauty of the world — surrounded by those women who had formerly been his foot-followers,

    "उसी प्रथम मास में स्त्री—लोकसुन्दरी—बनकर, उन स्त्रियों से घिरी हुई जो पहले उसके अनुचर (पदानुग) थीं,

  6. Verse 6

    तत् काननं विगाह्याशु विजह्रे लोकसुन्दरी । द्रुमगुल्मलताकीर्णं पद्भ्यां पद्मदलेक्षणा ॥

    tat kānanaṃ vigāhyāśu vijahre lokasundarī | drumagulmalatākīrṇaṃ padbhyāṃ padmadalekṣaṇā

    that beauty of the world, swiftly entering that forest, sported — she of eyes like lotus-petals — on foot, through [the woods] strewn with trees, thickets, and creepers.

    कमलदल के समान नेत्रों वाली वह लोकसुन्दरी वृक्षों, झाड़ियों और लताओं से भरे उस वन में शीघ्र प्रवेश करके पैदल विचरण करने लगी।

  7. Verse 7

    वाहनानि च सर्वाणि संत्यक्त्वा वै समन्ततः । पर्वताभोगविवरे तस्मिन् रेमे इला तदा ॥

    vāhanāni ca sarvāṇi saṃtyaktvā vai samantataḥ | parvatābhogavivare tasmin reme ilā tadā

    And abandoning all the mounts entirely on every side, Ilā then sported in that broad hollow of the mountain.

    और सब वाहनों को चारों ओर पूर्णतः छोड़कर इला तब उस पर्वत की विस्तृत गुफा (कन्दरा) में विचरने लगी।

  8. Verse 8

    अथ तस्मिन् वनोद्देशे पर्वतस्याविदूरतः । सरः सुरुचिरप्रख्यं नानापक्षिगणायुतम् ॥

    atha tasmin vanoddeśe parvatasyāvidūrataḥ | saraḥ suruciraprakhyaṃ nānāpakṣigaṇāyutam

    Now in that part of the forest, not far from the mountain, there was a lake of most radiant appearance, filled with flocks of various birds.

    फिर वन के उस भाग में पर्वत से थोड़ी ही दूर पर अत्यन्त सुन्दर दिखने वाला, नाना पक्षीसमूहों से युक्त एक सरोवर था।

  9. Verse 9

    ददर्श सा इला तस्मिन् बुधं सोमसुतं तदा । ज्वलन्तं स्वेन वपुषा पूर्णं सोमम् इवोदितम् ॥

    dadarśa sā ilā tasmin budhaṃ somasutaṃ tadā | jvalantaṃ svena vapuṣā pūrṇaṃ somam ivoditam

    There Ilā then saw Budha, the son of Soma, blazing with his own form, like the full moon risen.

    वहाँ उस इला ने सोमपुत्र बुध को देखा, जो अपने ही तेज से प्रकाशमान था, उदित पूर्ण चन्द्रमा के समान।

  10. Verse 10

    तपन्तं च तपस् तीव्रम् अम्भोमध्ये दुरासदम् । यशक् सरं कामगमं तारुण्ये पर्यवस्थितम् ॥

    tapantaṃ ca tapas tīvram ambhomadhye durāsadam | yaśak saraṃ kāmagamaṃ tāruṇye paryavasthitam

    And she saw him practicing fierce, hard-to-approach austerity in the midst of the waters, radiant and established in the bloom of youth.

    The phrase yaśaskaraṃ saraṃ kāmagamaṃ is obscure and partly corrupt; rendered by the intelligible sense.

    जल के मध्य में तीव्र, दुरासद तप करते हुए, तेजस्वी और यौवन में स्थित उसे उसने देखा।

  11. Verse 11

    सा तं जलाशयं सर्वं क्षोभयाम् आस विस्मिता । सह तैः पूर पुरुषैः स्त्रीभूतै रघुनन्दन ॥

    sā taṃ jalāśayaṃ sarvaṃ kṣobhayām āsa vismitā | saha taiḥ pūra puruṣaiḥ strībhūtai raghunandana

    Amazed, she stirred up that whole body of water, together with those men turned into women, O delight of the Raghus.

    हे रघुनन्दन! विस्मित होकर उसने स्त्री बने हुए उन पुरुषों के साथ मिलकर उस समूचे जलाशय को क्षुब्ध कर दिया।

  12. Verse 12

    बुधस् तु तां निरीक्ष्यैव कामबाणाभिपीडितः । नोपलेभे तदात्मानं चचाल च तदाम्भसि ॥

    budhas tu tāṃ nirīkṣyaiva kāmabāṇābhipīḍitaḥ | nopalebhe tadātmānaṃ cacāla ca tadāmbhasi

    But Budha, just on seeing her, pierced by the arrows of Love, did not then possess himself, and wavered there in the water.

    किन्तु बुध उसे देखते ही कामबाणों से पीड़ित हो गया, उस समय वह अपने को सँभाल न सका और जल में विचलित हो उठा।

  13. Verse 13

    इलां निरीक्षमाणः स त्रैलोक्याभ्यधिकां शुभाम् । चिन्तां समभ्यतिक्रामत् का न्व् इयं देवताधिका ॥

    ilāṃ nirīkṣamāṇaḥ sa trailokyābhyadhikāṃ śubhām | cintāṃ samabhyatikrāmat kā nv iyaṃ devatādhikā

    Gazing upon Ilā, auspicious, surpassing the three worlds in beauty, he fell to pondering: 'Who, now, is this, surpassing even a deity?

    तीनों लोकों से अधिक सुन्दरी, शुभ इला को देखते हुए वह चिन्ता में पड़ गया—'यह कौन है, जो देवता से भी बढ़कर है?

  14. Verse 14

    न देवीषु न नागीषु नासुरीष्व् अप्सरःसु च । दृष्टपूर्वा मया का चिद् रूपेणैतेन शोभिता ॥

    na devīṣu na nāgīṣu nāsurīṣv apsaraḥsu ca | dṛṣṭapūrvā mayā kā cid rūpeṇaitena śobhitā

    Neither among goddesses, nor among nāga-women, nor among asura-women, nor among apsarases, has any been seen by me before graced with such beauty as this.

    न देवियों में, न नागकन्याओं में, न असुरकन्याओं में और न अप्सराओं में ही मैंने पहले कभी इस-जैसे रूप से सुशोभित किसी को देखा है।

  15. Verse 15

    सदृशीयं मम भवेद् यदि नान्यपरिग्रहा । इति बुद्धिं समास्थाय जलात् स्थलम् उपागमत् ॥

    sadṛśīyaṃ mama bhaved yadi nānyaparigrahā | iti buddhiṃ samāsthāya jalāt sthalam upāgamat

    She would be a match for me, if she be not another's wife.' Resolving thus in mind, he came up from the water onto the land.

    यदि यह किसी अन्य की पत्नी न हो, तो मेरे योग्य होगी।'—ऐसा मन में निश्चय करके वह जल से निकलकर स्थल पर आ गया।

  16. Verse 16

    स आश्रमं समुपागम्य चतस्रः प्रमदास् ततः । शब्दापयत धर्मात्मा ताश् चैनं च ववन्दिरे ॥

    sa āśramaṃ samupāgamya catasraḥ pramadās tataḥ | śabdāpayata dharmātmā tāś cainaṃ ca vavandire

    Approaching the hermitage, the righteous one then summoned the four young women; and they, together with her, paid him homage.

    आश्रम में पहुँचकर उस धर्मात्मा ने उन चारों तरुणियों को बुलाया; और उन्होंने इला सहित उसकी वन्दना की।

  17. Verse 17

    स ताः पप्रच्छ धर्मात्म कस्यैषा लोकसुन्दरी । किमर्थम् आगता चेह सत्यम् आख्यात माचिरम् ॥

    sa tāḥ papraccha dharmātma kasyaiṣā lokasundarī | kimartham āgatā ceha satyam ākhyāta māciram

    That righteous soul asked them: 'Whose is this beauty of the world? And for what purpose has she come here? Tell me the truth without delay.'

    उस धर्मात्मा ने उनसे पूछा—'यह लोकसुन्दरी किसकी है? और यहाँ किसलिए आई है? सच-सच शीघ्र बताओ।'

  18. Verse 18

    शुभं तु तस्य तद्वाक्यं मधुरं मधुराक्षरम् । श्रुत्वा तु ताः स्त्रियः सर्वा ऊचुर् मधुरया गिरा ॥

    śubhaṃ tu tasya tadvākyaṃ madhuraṃ madhurākṣaram | śrutvā tu tāḥ striyaḥ sarvā ūcur madhurayā girā

    Hearing that auspicious, sweet speech of his, of sweet syllables, all those women replied in a sweet voice:

    उसका वह मधुर अक्षरों वाला शुभ मधुर वचन सुनकर वे सब स्त्रियाँ मधुर वाणी में बोलीं—

  19. Verse 19

    अस्माकम् एषा सुश्रोणी प्रभुत्वे वर्तते सदा । अपतिः काननान्तेषु सहास्माभिर् अटत्य् असौ ॥

    asmākam eṣā suśroṇī prabhutve vartate sadā | apatiḥ kānanānteṣu sahāsmābhir aṭaty asau

    'This fair-hipped one is ever in authority over us; without a husband, she roams at the forest's edges together with us.'

    'यह सुश्रोणी सदा हम पर अधिकार रखती है (हमारी स्वामिनी है); यह पतिरहित है और हमारे साथ वन के किनारों पर विचरती है।'

  20. Verse 20

    तद् वाक्यम् अव्यक्तपदं तासां स्त्रीणां निशम्य तु । विद्याम् आवर्तनीं पुण्याम् आवर्तयत स द्विजः ॥

    tad vākyam avyaktapadaṃ tāsāṃ strīṇāṃ niśamya tu | vidyām āvartanīṃ puṇyām āvartayata sa dvijaḥ

    Hearing that speech of indistinct words of those women, the brahmin recited the holy spell of reversal (āvartanī).

    उन स्त्रियों के अस्पष्ट पदों वाले उस वचन को सुनकर उस द्विज ने पुण्यमयी आवर्तनी विद्या का आवर्तन (जप) किया।

  21. Verse 21

    सो ऽर्थं विदित्वा निखिलं तस्य राज्ञो यथागतम् । सर्वा एव स्त्रियस् ताश् च बभाषे मुनिपुंगवः ॥

    so 'rthaṃ viditvā nikhilaṃ tasya rājño yathāgatam | sarvā eva striyas tāś ca babhāṣe munipuṃgavaḥ

    Having learned the whole matter of that king, how it had come to pass, that bull among sages spoke to all those women:

    उस राजा का समूचा वृत्तान्त—जैसा हुआ था—जानकर उस मुनिश्रेष्ठ ने उन सब स्त्रियों से कहा—

  22. Verse 22

    अत्र किं पुरुषा भद्रा अवसञ् शैलरोधसि । वत्स्यथास्मिन् गिरौ यूयम् अवकाशो विधीयताम् ॥

    atra kiṃ puruṣā bhadrā avasañ śailarodhasi | vatsyathāsmin girau yūyam avakāśo vidhīyatām

    'What were the blessed men who dwelt here on the mountain-slope? You shall dwell on this mountain; let a place be arranged for you.

    'यहाँ पर्वत की तलहटी में जो भले पुरुष रहते थे, उनका क्या हुआ? तुम सब इसी पर्वत पर रहोगी; तुम्हारे लिए स्थान नियत कर दिया जाए।

  23. Verse 23

    मूलपुत्रफलैः सर्वा वर्तयिष्यथ नित्यदा । स्त्रियः किम्पुरुषान् नाम भर्तॄन् समुपलप्स्यथ ॥

    mūlaputraphalaiḥ sarvā vartayiṣyatha nityadā | striyaḥ kimpuruṣān nāma bhartṝn samupalapsyatha

    You shall all ever sustain yourselves on roots, shoots, and fruits; O women, you shall obtain as husbands those named Kimpuruṣas.'

    हे स्त्रियो! तुम सब सदा मूल, अंकुर और फलों से निर्वाह करोगी; और किम्पुरुष नामक (प्राणियों) को पति के रूप में प्राप्त करोगी।'

  24. Verse 24

    ताः श्रुत्वा सोमपुत्रस्य वाचं किंपुरुषीकृताः । उपासां चक्रिरे शैलं बह्व्यस् ता बहुधा तदा ॥

    tāḥ śrutvā somaputrasya vācaṃ kiṃpuruṣīkṛtāḥ | upāsāṃ cakrire śailaṃ bahvyas tā bahudhā tadā

    Hearing the words of the son of Soma, turned into kimpuruṣa-women (kinnarīs), those many women then settled upon the mountain in their several ways."

    सोमपुत्र के वचन सुनकर किम्पुरुषी (किन्नरी) बनी हुई वे अनेक स्त्रियाँ तब नाना प्रकार से उस पर्वत का आश्रय लेकर बस गईं।"