Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 52

Uttara Kanda

16 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    ततः सुमन्त्रस् त्व् आगम्य राघवं वाक्यम् अब्रवीत् । एते निवारिता राजन् द्वारि तिष्ठन्ति तापसाः ॥

    tataḥ sumantras tv āgamya rāghavaṃ vākyam abravīt | ete nivāritā rājan dvāri tiṣṭhanti tāpasāḥ

    Then Sumantra, coming, said this word to Rāghava: "These ascetics, O king, held back, stand at the gate."

    तब सुमन्त्र ने आकर राघव से यह वचन कहा — "हे राजन्! ये तपस्वी (द्वार पर) रोके जाकर खड़े हैं।"

  2. Verse 2

    भार्गवं च्यवनं नाम पुरस्कृत्य महर्षयः । दर्शनं ते महाराज चोदयन्ति कृतत्वराः । प्रीयमाणा नरव्याघ्र यमुनातीरवासिनः ॥

    bhārgavaṃ cyavanaṃ nāma puraskṛtya maharṣayaḥ | darśanaṃ te mahārāja codayanti kṛtatvarāḥ | prīyamāṇā naravyāghra yamunātīravāsinaḥ

    "Placing the Bhārgava named Cyavana at their head, the great sages, having made haste, press for a sight of you, O great king, well-pleased, O tiger among men — dwellers on the Yamunā's bank."

    "हे महाराज! हे नरव्याघ्र! भार्गव च्यवन नामक (ऋषि) को आगे करके, यमुना के तट पर रहने वाले महर्षि प्रसन्नतापूर्वक शीघ्रता से आपके दर्शन के लिए आग्रह कर रहे हैं।"

  3. Verse 3

    तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामः प्रोवाच धर्मवित् । प्रवेश्यन्तां महात्मानो भार्गवप्रमुखा द्विजाः ॥

    tasya tadvacanaṃ śrutvā rāmaḥ provāca dharmavit | praveśyantāṃ mahātmāno bhārgavapramukhā dvijāḥ

    Hearing that word of his, Rāma, the knower of dharma, said: "Let the great-souled twice-born, headed by the Bhārgava, be admitted."

    उसका वह वचन सुनकर धर्मज्ञ राम ने कहा — "भार्गव आदि प्रमुख महात्मा द्विजों को भीतर आने दो।"

  4. Verse 4

    राज्ञस् त्व् आज्ञां पुरस्कृत्य द्वाःस्थो मूर्ध्नि कृताञ्जलिः । प्रवेशयाम् आस ततस् तापसान् संमतान् बहून् ॥

    rājñas tv ājñāṃ puraskṛtya dvāḥstho mūrdhni kṛtāñjaliḥ | praveśayām āsa tatas tāpasān saṃmatān bahūn

    Setting the king's command before him, the door-keeper, with joined hands upon his head, then admitted those honoured ascetics, many in number.

    राजा की आज्ञा शिरोधार्य करके द्वारपाल ने मस्तक पर हाथ जोड़े हुए तब उन अनेक सम्मानित तपस्वियों को भीतर प्रवेश कराया।

  5. Verse 5

    शतं समधिकं तत्र दीप्यमानं स्वतेजसा । प्रविष्टं राजभवनं तापसानां महात्मनाम् ॥

    śataṃ samadhikaṃ tatra dīpyamānaṃ svatejasā | praviṣṭaṃ rājabhavanaṃ tāpasānāṃ mahātmanām

    A hundred and more, blazing with their own splendour, of the great-souled ascetics, entered the royal palace.

    अपने तेज से देदीप्यमान सौ से अधिक महात्मा तपस्वी वहाँ राजभवन में प्रविष्ट हुए।

  6. Verse 6

    ते द्विजाः पूर्णकलशैः सर्वतीर्थाम्बुसत्कृतम् । गृहीत्वा फलमूलं च रामस्याभ्याहरन् बहु ॥

    te dvijāḥ pūrṇakalaśaiḥ sarvatīrthāmbusatkṛtam | gṛhītvā phalamūlaṃ ca rāmasyābhyāharan bahu

    Those twice-born, with brimming water-jars honoured with the waters of all the sacred fords, and taking fruits and roots, brought much to Rāma.

    उन द्विजों ने समस्त तीर्थों के जल से पवित्र किए भरे हुए कलश लेकर, तथा फल और मूल लेकर, राम को बहुत-सी भेंटें दीं।

  7. Verse 7

    प्रतिगृह्य तु तत् सर्वं रामः प्रीतिपुरस्कृतः । तीर्थोदकानि सर्वाणि फलानि विविधानि च ॥

    pratigṛhya tu tat sarvaṃ rāmaḥ prītipuraskṛtaḥ | tīrthodakāni sarvāṇi phalāni vividhāni ca

    Accepting all that, Rāma, moved by affection — all the sacred-ford waters, and the fruits of various kinds —

    वह सब — समस्त तीर्थों के जल और नाना प्रकार के फल — प्रीतिपूर्वक स्वीकार करके राम —

  8. Verse 8

    उवाच च महाबाहुः सर्वान् एव महामुनीन् । इमान्य् आसनमुख्यानि यथार्हम् उपविश्यताम् ॥

    uvāca ca mahābāhuḥ sarvān eva mahāmunīn | imāny āsanamukhyāni yathārham upaviśyatām

    and the mighty-armed one said to all those great sages: "These chief seats are here; be seated according to your rank."

    और महाबाहु राम ने उन सब महामुनियों से कहा — "ये प्रमुख आसन हैं; यथायोग्य बैठ जाइए।"

  9. Verse 9

    रामस्य भाषितं श्रुत्वा सर्व एव महर्षयः । बृसीषु रुचिराख्यासु निषेदुः काञ्चनीषु ते ॥

    rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā sarva eva maharṣayaḥ | bṛsīṣu rucirākhyāsu niṣeduḥ kāñcanīṣu te

    Hearing Rāma's word, all those great sages sat upon the lovely golden seats called bṛsīs (ascetics' cushions).

    राम का कथन सुनकर वे सब महर्षि मनोहर कही जाने वाली उन स्वर्णमयी बृसियों (कुश के आसनों) पर बैठ गए।

  10. Verse 10

    उपविष्टान् ऋषींस् तत्र दृष्ट्वा परपुरंजयः । प्रयतः प्राञ्जलिर् भूत्वा राघवो वाक्यम् अब्रवीत् ॥

    upaviṣṭān ṛṣīṃs tatra dṛṣṭvā parapuraṃjayaḥ | prayataḥ prāñjalir bhūtvā rāghavo vākyam abravīt

    Seeing the sages seated there, the conqueror of enemy cities, Rāghava, having become reverent, with joined palms, said this word:

    वहाँ बैठे हुए ऋषियों को देखकर शत्रुनगरविजयी राघव ने नम्र और हाथ जोड़े होकर यह वचन कहा।

  11. Verse 11

    किम् आगमनकर्यं वः किं करोमि तपोधनाः । आज्ञाप्यो ऽहं महर्षीणां सर्वकामकरः सुखम् ॥

    kim āgamanakaryaṃ vaḥ kiṃ karomi tapodhanāḥ | ājñāpyo 'haṃ maharṣīṇāṃ sarvakāmakaraḥ sukham

    "What is the business of your coming? What shall I do, O rich-in-austerity ones? I am to be commanded by the great sages — the doer, with pleasure, of all your desires."

    "हे तपोधनो! आपके आगमन का क्या प्रयोजन है? मैं क्या करूँ? मैं महर्षियों से आज्ञा पाने योग्य हूँ और प्रसन्नतापूर्वक आपकी सभी कामनाएँ पूर्ण करूँगा।"

  12. Verse 12

    इदं राज्यं च सकलं जीवितं च हृदि स्थितम् । सर्वम् एतद् द्विजार्थं मे सत्यम् एतद् ब्रवीमि वः ॥

    idaṃ rājyaṃ ca sakalaṃ jīvitaṃ ca hṛdi sthitam | sarvam etad dvijārthaṃ me satyam etad bravīmi vaḥ

    "This whole kingdom, and my life, which abides in my heart — all this is for the Brahmans' sake; this I tell you truly."

    "यह समस्त राज्य, और हृदय में स्थित मेरा जीवन — यह सब द्विजों के लिए ही है; यह मैं आपसे सत्य कहता हूँ।"

  13. Verse 13

    तस्य तद्वचनं श्रुत्वा साधुवादो महान् अभूत् । ऋषीणाम् उग्रतपसां यमुनातीरवासिनाम् ॥

    tasya tadvacanaṃ śrutvā sādhuvādo mahān abhūt | ṛṣīṇām ugratapasāṃ yamunātīravāsinām

    Hearing that word of his, a great cry of "Well done!" arose, of the sages of fierce austerity, dwellers on the Yamunā's bank.

    उसका वह वचन सुनकर यमुनातटवासी, उग्र तप वाले उन ऋषियों का महान् साधुवाद गूँज उठा।

  14. Verse 14

    ऊचुश् च ते महात्मानो हर्षेण महतान्विताः । उपपन्नं नरश्रेष्ठ तवैव भुवि नान्यतः ॥

    ūcuś ca te mahātmāno harṣeṇa mahatānvitāḥ | upapannaṃ naraśreṣṭha tavaiva bhuvi nānyataḥ

    And those great-souled ones, filled with great joy, said: "It is fitting, O best of men, of you alone on earth, and of none else."

    और महान् हर्ष से युक्त उन महात्माओं ने कहा — "हे नरश्रेष्ठ! यह पृथ्वी पर आप ही के योग्य है, किसी अन्य के नहीं।"

  15. Verse 15

    बहवः पार्थिवा राजन्न् अतिक्रान्ता महाबलाः । कार्यगौरवम् अश्रुत्वा प्रतिज्ञां नाभ्यरोचयन् ॥

    bahavaḥ pārthivā rājann atikrāntā mahābalāḥ | kāryagauravam aśrutvā pratijñāṃ nābhyarocayan

    "Many kings, O king, mighty, have passed away, who, not having heard the gravity of a matter, would not welcome (making) a promise."

    "हे राजन्! बहुत से महाबली राजा बीत गए, जो कार्य की गुरुता सुने बिना प्रतिज्ञा करना स्वीकार नहीं करते।"

  16. Verse 16

    त्वया पुनर् ब्राह्मण गौरवाद् इयं; कृत्वा प्रतिज्ञा ह्य् अनवेक्ष्य कारणम् । कुरुष्व कर्ता ह्य् असि नात्र संशयो; महाभयात् त्रातुम् ऋषींस् त्वम् अर्हसि ॥

    tvayā punar brāhmaṇa gauravād iyaṃ; kṛtvā pratijñā hy anavekṣya kāraṇam | kuruṣva kartā hy asi nātra saṃśayo; mahābhayāt trātum ṛṣīṃs tvam arhasi

    "But you, out of reverence for the Brahmans, having made this promise without (first) examining the cause — carry it out, for you are the doer; herein is no doubt; from a great danger you ought to save the sages."

    "किन्तु आपने ब्राह्मणों के गौरव से, कारण पर विचार किए बिना ही, यह प्रतिज्ञा करके (वचन दे दिया) — अब इसे पूरा कीजिए; क्योंकि आप ही इसके कर्ता हैं, इसमें सन्देह नहीं; हे राजन्! आप महान् भय से ऋषियों की रक्षा करने योग्य हैं।"