Sarga 95
Yuddha Kanda
26 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततः प्रवृत्तं सुक्रूरं रामरावणयोस् तदा । सुमहद् द्वैरथं युद्धं सर्वलोकभयावहम् ॥
tataḥ pravṛttaṃ sukrūraṃ rāmarāvaṇayos tadā | sumahad dvairathaṃ yuddhaṃ sarvalokabhayāvaham
Then there began the exceedingly cruel and mighty duel of chariots between Rāma and Rāvaṇa, which struck fear into all the worlds.
तब राम और रावण का वह अत्यन्त क्रूर, महान् द्वैरथ-युद्ध छिड़ गया, जो समस्त लोकों को भयभीत करने वाला था।
Verse 2
ततो राक्षससैन्यं च हरीणां च महद् बलम् । प्रगृहीतप्रहरणं निश्चेष्टं समतिष्ठत ॥
tato rākṣasasainyaṃ ca harīṇāṃ ca mahad balam | pragṛhītapraharaṇaṃ niśceṣṭaṃ samatiṣṭhata
Then the host of rākṣasas and the great army of the monkeys stood motionless, their weapons still gripped in their hands.
तब राक्षसों की सेना और वानरों की वह विशाल सेना—अपने-अपने शस्त्र हाथ में थामे—निश्चेष्ट होकर खड़ी रह गई।
Verse 3
संप्रयुद्धौ ततो दृष्ट्वा बलवन् नरराक्षसौ । व्याक्षिप्तहृदयाः सर्वे परं विस्मयम् आगताः ॥
saṃprayuddhau tato dṛṣṭvā balavan nararākṣasau | vyākṣiptahṛdayāḥ sarve paraṃ vismayam āgatāḥ
Seeing the mighty man and rākṣasa locked in combat, all were distracted at heart and filled with utmost wonder.
तब उस बलवान् मनुष्य (राम) और राक्षस को युद्ध में भिड़े देखकर सब के सब व्याकुल-हृदय होकर परम विस्मय में पड़ गए।
Verse 4
नानाप्रहरणैर् व्यग्रैर् भुजैर् विस्मितबुद्धयः । तस्थुः प्रेक्ष्य च संग्रामं नाभिजघ्नुः परस्परम् ॥
nānāpraharaṇair vyagrair bhujair vismitabuddhayaḥ | tasthuḥ prekṣya ca saṃgrāmaṃ nābhijaghnuḥ parasparam
Their arms busy with their various weapons, bewildered in mind, they stood watching the fight and struck not at one another.
नाना प्रकार के शस्त्रों से भरी भुजाओं वाले वे, विस्मित-बुद्धि होकर, संग्राम को देखते हुए खड़े रह गए और एक-दूसरे पर प्रहार न कर सके।
Verse 5
रक्षसां रावणं चापि वानराणां च राघवम् । पश्यतां विस्मिताक्षाणां सैन्यं चित्रम् इवाबभौ ॥
rakṣasāṃ rāvaṇaṃ cāpi vānarāṇāṃ ca rāghavam | paśyatāṃ vismitākṣāṇāṃ sainyaṃ citram ivābabhau
As the rākṣasas gazed on Rāvaṇa and the monkeys on Rāghava, their eyes wide with wonder, the two armies shone like a painted scene.
राक्षस रावण को और वानर राघव को देखते हुए, विस्मय से फैली आँखों वाली वे दोनों सेनाएँ किसी चित्र-सी शोभा पा रही थीं।
Verse 6
तौ तु तत्र निमित्तानि दृष्ट्वा राघवरावणौ । कृतबुद्धी स्थिरामर्षौ युयुधाते अभीतवत् ॥
tau tu tatra nimittāni dṛṣṭvā rāghavarāvaṇau | kṛtabuddhī sthirāmarṣau yuyudhāte abhītavat
But Rāghava and Rāvaṇa there, beholding the omens, with minds made up and anger steadfast, fought on without fear.
किन्तु वहाँ वे राघव और रावण उन शकुनों को देखकर, निश्चित बुद्धि और स्थिर क्रोध से, निर्भय-सा होकर युद्ध करते रहे।
Verse 7
जेतव्यम् इति काकुत्स्थो मर्तव्यम् इति रावणः । धृतौ स्ववीर्यसर्वस्वं युद्धे ऽदर्शयतां तदा ॥
jetavyam iti kākutstho martavyam iti rāvaṇaḥ | dhṛtau svavīryasarvasvaṃ yuddhe 'darśayatāṃ tadā
"I must conquer," thought Kākutstha; "I must die," thought Rāvaṇa; and, each resolved, they then displayed in the fight the whole of their valour.
"मुझे जीतना है"—ऐसा काकुत्स्थ ने और "मुझे मरना है"—ऐसा रावण ने ठान लिया; और दोनों ने दृढ़ होकर उस समय युद्ध में अपने पराक्रम का सम्पूर्ण सार प्रकट किया।
Verse 8
ततः क्रोधाद् दशग्रीवः शरान् संधाय वीर्यवान् । मुमोच ध्वजम् उद्दिश्य राघवस्य रथे स्थितम् ॥
tataḥ krodhād daśagrīvaḥ śarān saṃdhāya vīryavān | mumoca dhvajam uddiśya rāghavasya rathe sthitam
Then in wrath the valiant Ten-necked one, fitting his arrows, loosed them at the banner that stood on Rāghava's chariot.
तब क्रोधवश पराक्रमी दशग्रीव ने बाण सन्धान करके राघव के रथ पर स्थित ध्वजा को निशाना बनाकर छोड़े।
Verse 9
ते शरास् तम् अनासाद्य पुरंदररथध्वजम् । रक्तशक्तिं परामृश्य निपेतुर् धरणीतले ॥
te śarās tam anāsādya puraṃdararathadhvajam | raktaśaktiṃ parāmṛśya nipetur dharaṇītale
But those arrows, not reaching the banner of Indra's chariot, grazed the red standard-lance and fell to the ground.
किन्तु वे बाण इन्द्र के रथ की उस ध्वजा तक न पहुँचकर, लाल ध्वज-शक्ति को छूकर पृथ्वी-तल पर गिर पड़े।
Verse 10
ततो रामो ऽभिसंक्रुद्धश् चापम् आयम्य वीर्यवान् । कृतप्रतिकृतं कर्तुं मनसा संप्रचक्रमे ॥
tato rāmo 'bhisaṃkruddhaś cāpam āyamya vīryavān | kṛtapratikṛtaṃ kartuṃ manasā saṃpracakrame
Then Rāma, greatly enraged, the valiant one, drawing his bow, resolved in mind to render deed for deed.
तब अत्यन्त क्रुद्ध पराक्रमी राम ने धनुष खींचकर मन ही मन जैसे-को-तैसा उत्तर देने का निश्चय किया।
Verse 11
रावणध्वजम् उद्दिश्य मुमोच निशितं शरम् । महासर्पम् इवासह्यं ज्वलन्तं स्वेन तेजसा ॥
rāvaṇadhvajam uddiśya mumoca niśitaṃ śaram | mahāsarpam ivāsahyaṃ jvalantaṃ svena tejasā
Aiming at Rāvaṇa's banner, he loosed a sharp arrow, irresistible as a great serpent and blazing with its own fire.
रावण की ध्वजा को निशाना बनाकर उन्होंने एक तीखा बाण छोड़ा, जो महासर्प के समान असह्य और अपने तेज से जलता हुआ था।
Verse 12
जगाम स महीं भित्त्वा दशग्रीवध्वजं शरः । स निकृत्तो ऽपतद् भूमौ रावणस्य रथध्वजः ॥
jagāma sa mahīṃ bhittvā daśagrīvadhvajaṃ śaraḥ | sa nikṛtto 'patad bhūmau rāvaṇasya rathadhvajaḥ
That arrow, having clove the Ten-necked one's banner, passed into the earth; and Rāvaṇa's standard, cut through, fell to the ground.
वह बाण दशग्रीव की ध्वजा को चीरकर पृथ्वी में समा गया; और कटी हुई रावण की वह रथ-ध्वजा भूमि पर गिर पड़ी।
Verse 13
ध्वजस्योन्मथनं दृष्ट्वा रावणः सुमहाबलः । क्रोधजेनाग्निना संख्ये प्रदीप्त इव चाभवत् ॥
dhvajasyonmathanaṃ dṛṣṭvā rāvaṇaḥ sumahābalaḥ | krodhajenāgninā saṃkhye pradīpta iva cābhavat
Seeing his banner struck down, Rāvaṇa of mighty strength seemed to blaze in the battle with the fire born of his wrath.
अपनी ध्वजा को नष्ट हुआ देखकर महाबली रावण संग्राम में क्रोध से उत्पन्न अग्नि से मानो प्रज्वलित हो उठा।
Verse 14
स रोषवशम् आपन्नः शरवर्षं महद् वमन् । रामस्य तुरगान् दिव्याञ् शरैर् विव्याध रावणः ॥
sa roṣavaśam āpannaḥ śaravarṣaṃ mahad vaman | rāmasya turagān divyāñ śarair vivyādha rāvaṇaḥ
Fallen under the sway of his fury, vomiting a great shower of arrows, Rāvaṇa pierced Rāma's divine steeds with his shafts.
रोष के वश होकर, महान् बाण-वर्षा उगलते हुए रावण ने राम के दिव्य घोड़ों को बाणों से बींध डाला।
Verse 15
ते विद्धा हरयस् तस्य नास्खलन् नापि बभ्रमुः । बभूवुः स्वस्थहृदयाः पद्मनालैर् इवाहताः ॥
te viddhā harayas tasya nāskhalan nāpi babhramuḥ | babhūvuḥ svasthahṛdayāḥ padmanālair ivāhatāḥ
Though struck, those horses neither stumbled nor swerved; they remained calm of heart, as though smitten only with lotus-stalks.
बिंधे जाने पर भी उसके वे घोड़े न लड़खड़ाए और न विचलित हुए; कमल-नालों से आहत हुए-से वे शान्त-हृदय बने रहे।
Verse 16
तेषाम् असंभ्रमं दृष्ट्वा वाजिनां रावणस् तदा । भूय एव सुसंक्रुद्धः शरवर्षं मुमोच ह ॥
teṣām asaṃbhramaṃ dṛṣṭvā vājināṃ rāvaṇas tadā | bhūya eva susaṃkruddhaḥ śaravarṣaṃ mumoca ha
Seeing the steeds unshaken, Rāvaṇa then, enraged yet more, loosed again a great shower of arrows,
उन घोड़ों को अविचलित देखकर रावण उस समय और भी अधिक क्रुद्ध होकर फिर से बाण-वर्षा करने लगा,
Verse 17
गदाश् च परिघांश् चैव चक्राणि मुसलानि च । गिरिशृङ्गाणि वृक्षांश् च तथा शूलपरश्वधान् ॥
gadāś ca parighāṃś caiva cakrāṇi musalāni ca | giriśṛṅgāṇi vṛkṣāṃś ca tathā śūlaparaśvadhān
and maces and iron bars, discs and clubs, mountain-peaks and trees, and lances and battle-axes —
और गदाएँ, परिघ, चक्र, मूसल, पर्वत-शिखर, वृक्ष, तथा शूल और फरसे—
Verse 18
माया विहितम् एतत् तु शस्त्रवर्षम् अपातयत् । सहस्रशस् ततो बाणान् अश्रान्तहृदयोद्यमः ॥
māyā vihitam etat tu śastravarṣam apātayat | sahasraśas tato bāṇān aśrāntahṛdayodyamaḥ
this rain of weapons conjured by magic he brought down; then, his heart and effort untiring, he loosed arrows by the thousand.
माया से रचित यह शस्त्र-वर्षा उसने बरसाई; फिर अथक हृदय और उद्यमवाले उसने हज़ारों बाण छोड़े।
Verse 19
तुमुलं त्रासजननं भीमं भीमप्रतिस्वनम् । दुर्धर्षम् अभवद् युद्धे नैकशस्त्रमयं महत् ॥
tumulaṃ trāsajananaṃ bhīmaṃ bhīmapratisvanam | durdharṣam abhavad yuddhe naikaśastramayaṃ mahat
Tumultuous, terror-breeding, dreadful and dreadful of echo, hard to withstand, that great fusillade of many weapons arose in the fight.
तुमुल, त्रास उपजाने वाला, भयंकर और भयंकर प्रतिध्वनि वाला, दुर्धर्ष और अनेक शस्त्रों से बना वह महान् शस्त्र-समूह युद्ध में प्रकट हुआ।
Verse 20
विमुच्य राघवरथं समन्ताद् वानरे बले । सायकैर् अन्तरिक्षं च चकाराशु निरन्तरम् । मुमोच च दशग्रीवो निःसङ्गेनान्तरात्मना ॥
vimucya rāghavarathaṃ samantād vānare bale | sāyakair antarikṣaṃ ca cakārāśu nirantaram | mumoca ca daśagrīvo niḥsaṅgenāntarātmanā
Leaving aside Rāghava's chariot, the Ten-necked one swiftly made the sky unbroken with shafts on every side against the monkey host, loosing them with a mind grown reckless.
राघव के रथ को छोड़कर, दशग्रीव ने वानर-सेना पर चारों ओर बाणों से अन्तरिक्ष को शीघ्र ही निरन्तर (बाणमय) कर दिया और उन्हें आसक्ति-रहित (बेपरवाह) मन से छोड़ने लगा।
Verse 21
व्यायच्छमानं तं दृष्ट्वा तत्परं रावणं रणे । प्रहसन्न् इव काकुत्स्थः संदधे सायकाञ् शितान् ॥
vyāyacchamānaṃ taṃ dṛṣṭvā tatparaṃ rāvaṇaṃ raṇe | prahasann iva kākutsthaḥ saṃdadhe sāyakāñ śitān
Seeing Rāvaṇa so intent and straining in the battle, Kākutstha, as if with a smile, fitted his sharp arrows.
रावण को युद्ध में इस प्रकार तत्पर और जूझते हुए देखकर काकुत्स्थ ने मानो मुस्कुराते हुए तीखे बाण सन्धान किए।
Verse 22
स मुमोच ततो बाणान् रणे शतसहस्रशः । तान् दृष्ट्वा रावणश् चक्रे स्वशरैः खं निरन्तरम् ॥
sa mumoca tato bāṇān raṇe śatasahasraśaḥ | tān dṛṣṭvā rāvaṇaś cakre svaśaraiḥ khaṃ nirantaram
He then loosed arrows in the fight by the hundred thousand; seeing them, Rāvaṇa made the sky unbroken with his own shafts.
तब उन्होंने युद्ध में लाखों बाण छोड़े; उन्हें देखकर रावण ने भी अपने बाणों से आकाश को निरन्तर (बाणमय) कर दिया।
Verse 23
ततस् ताभ्यां प्रयुक्तेन शरवर्षेण भास्वता । शरबद्धम् इवाभाति द्वितीयं भास्वद् अम्बरम् ॥
tatas tābhyāṃ prayuktena śaravarṣeṇa bhāsvatā | śarabaddham ivābhāti dvitīyaṃ bhāsvad ambaram
Then, with the gleaming rain of arrows loosed by the two, the sky shone as if a second firmament, latticed with shafts.
तब उन दोनों द्वारा छोड़ी गई चमकती बाण-वर्षा से आकाश बाणों से जड़ा हुआ-सा, मानो दूसरा चमकता आकाश प्रतीत होने लगा।
Verse 24
नानिमित्तो ऽभवद् बाणो नातिभेत्ता न निष्फलः । तथा विसृजतोर् बाणान् रामरावणयोर् मृधे ॥
nānimitto 'bhavad bāṇo nātibhettā na niṣphalaḥ | tathā visṛjator bāṇān rāmarāvaṇayor mṛdhe
No arrow fell without a mark, none failed to pierce, none was fruitless — so did Rāma and Rāvaṇa loose their shafts in the fray.
युद्ध में राम और रावण द्वारा छोड़े जाने पर कोई बाण लक्ष्य-रहित न था, कोई बेधे बिना न रहा, कोई निष्फल न गया।
Verse 25
प्रायुध्येताम् अविच्छिन्नम् अस्यन्तौ सव्यदक्षिणम् । चक्रतुस् तौ शरौघैस् तु निरुच्छ्वासम् इवाम्बरम् ॥
prāyudhyetām avicchinnam asyantau savyadakṣiṇam | cakratus tau śaraughais tu nirucchvāsam ivāmbaram
They fought on without cease, shooting to left and right, and with floods of arrows made the very sky, as it were, breathless.
बाएँ-दाएँ बाण चलाते हुए वे दोनों बिना रुके जूझते रहे, और बाण-समूहों से उन्होंने आकाश को मानो साँस-रहित कर दिया।
Verse 26
रावणस्य हयान् रामो हयान् रामस्य रावणः । जघ्नतुस् तौ तदान्योन्यं कृतानुकृतकारिणौ ॥
rāvaṇasya hayān rāmo hayān rāmasya rāvaṇaḥ | jaghnatus tau tadānyonyaṃ kṛtānukṛtakāriṇau
Rāma slew Rāvaṇa's horses, Rāvaṇa slew Rāma's; thus the two smote each other, deed matching deed.
Here 'slew' renders jaghnatuḥ — struck/assailed; the divine steeds are not in fact killed (cf. v.15).
राम ने रावण के घोड़ों को और रावण ने राम के घोड़ों को मारा; इस प्रकार जैसे-को-तैसा करते हुए वे दोनों एक-दूसरे पर प्रहार करते रहे।