Sarga 92
Yuddha Kanda
30 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
स तु तेन तदा क्रोधात् काकुत्स्थेनार्दितो रणे । रावणः समरश्लाघी महाक्रोधम् उपागमत् ॥
sa tu tena tadā krodhāt kākutsthenārdito raṇe | rāvaṇaḥ samaraślāghī mahākrodham upāgamat
Thus afflicted in battle by Kākutstha (Rāma) in his wrath, Rāvaṇa, who gloried in war, fell into a mighty rage.
इस प्रकार उस समय युद्ध में क्रोध से काकुत्स्थ (राम) द्वारा पीड़ित होकर, समर में गौरव पाने वाला रावण महान् क्रोध को प्राप्त हुआ।
Verse 2
स दीप्तनयनो रोषाच् चापम् आयम्य वीर्यवान् । अभ्यर्दयत् सुसंक्रुद्धो राघवं परमाहवे ॥
sa dīptanayano roṣāc cāpam āyamya vīryavān | abhyardayat susaṃkruddho rāghavaṃ paramāhave
With blazing eyes, the valiant one, drawing his bow in fury and deeply enraged, assailed Rāghava in that great combat.
रोषवश जलती आँखों वाले पराक्रमी रावण ने धनुष खींचकर, अत्यन्त क्रुद्ध होकर, उस महायुद्ध में राघव पर प्रहार किया।
Verse 3
बाणधारा सहस्रैस् तु स तोयद इवाम्बरात् । राघवं रावणो बाणैस् तटाकम् इव पूरयत् ॥
bāṇadhārā sahasrais tu sa toyada ivāmbarāt | rāghavaṃ rāvaṇo bāṇais taṭākam iva pūrayat
With thousands of streams of arrows, like a raincloud pouring from the sky, Rāvaṇa filled Rāghava with shafts as one fills a lake.
जैसे मेघ आकाश से जल बरसाता है, वैसे ही रावण ने हज़ारों बाण-धाराओं से राघव को बाणों से इस प्रकार भर दिया जैसे कोई तालाब को भर देता हो।
Verse 4
पूरितः शरजालेन धनुर्मुक्तेन संयुगे । महागिरिर् इवाकम्प्यः काकुस्थो न प्रकम्पते ॥
pūritaḥ śarajālena dhanurmuktena saṃyuge | mahāgirir ivākampyaḥ kākustho na prakampate
Covered by the net of arrows loosed from the bow in the fray, Kākutstha, unshakable as a great mountain, did not tremble.
युद्ध में धनुष से छूटे बाण-जाल से ढक जाने पर भी काकुत्स्थ महान् पर्वत के समान अविचल रहे, तनिक भी न काँपे।
Verse 5
स शरैः शरजालानि वारयन् समरे स्थितः । गभस्तीन् इव सूर्यस्य प्रतिजग्राह वीर्यवान् ॥
sa śaraiḥ śarajālāni vārayan samare sthitaḥ | gabhastīn iva sūryasya pratijagrāha vīryavān
Warding off the nets of arrows with his own shafts, standing firm in battle, the valiant one received them as one receives the rays of the sun.
समर में डटे पराक्रमी राम अपने बाणों से बाण-जालों को रोकते हुए, मानो सूर्य की किरणों को झेलते हुए, उन्हें ग्रहण करते रहे।
Verse 6
ततः शरसहस्राणि क्षिप्रहस्तो निशाचरः । निजघानोरसि क्रुद्धो राघवस्य महात्मनः ॥
tataḥ śarasahasrāṇi kṣiprahasto niśācaraḥ | nijaghānorasi kruddho rāghavasya mahātmanaḥ
Then the night-ranger, swift of hand and enraged, drove thousands of arrows into the chest of the great-souled Rāghava.
तब फुर्तीले हाथवाले निशाचर ने क्रुद्ध होकर महात्मा राघव की छाती में हज़ारों बाण धँसा दिए।
Verse 7
स शोणित समादिग्धः समरे लक्ष्मणाग्रजः । दृष्टः फुल्ल इवारण्ये सुमहान् किंशुकद्रुमः ॥
sa śoṇita samādigdhaḥ samare lakṣmaṇāgrajaḥ | dṛṣṭaḥ phulla ivāraṇye sumahān kiṃśukadrumaḥ
Smeared with blood in that battle, the elder brother of Lakṣmaṇa (Rāma) appeared like a great flowering kiṃśuka tree in the forest.
समर में रक्त से लथपथ लक्ष्मण के अग्रज (राम) वन में खिले हुए विशाल किंशुक (पलाश) वृक्ष के समान दिखाई देने लगे।
Verse 8
शराभिघातसंरब्धः सो ऽपि जग्राह सायकान् । काकुत्स्थः सुमहातेजा युगान्तादित्यवर्चसः ॥
śarābhighātasaṃrabdhaḥ so 'pi jagrāha sāyakān | kākutsthaḥ sumahātejā yugāntādityavarcasaḥ
Roused by the impact of those arrows, Kākutstha too, of great splendour and radiant as the sun at the age's end, took up his shafts.
उन बाणों के आघात से क्रुद्ध होकर महातेजस्वी, प्रलयकाल के सूर्य के समान कान्तिवाले काकुत्स्थ ने भी अपने बाण उठा लिए।
Verse 9
ततो ऽन्योन्यं सुसंरब्धाव् उभौ तौ रामरावणौ । शरान्धकारे समरे नोपालक्षयतां तदा ॥
tato 'nyonyaṃ susaṃrabdhāv ubhau tau rāmarāvaṇau | śarāndhakāre samare nopālakṣayatāṃ tadā
Then the two, Rāma and Rāvaṇa, both greatly enraged, could not be seen by one another amid the darkness of arrows in that battle.
तब अत्यन्त क्रुद्ध वे दोनों—राम और रावण—समर में बाणों के अंधकार में उस समय एक-दूसरे को दिखाई न पड़े।
Verse 10
ततः क्रोधसमाविष्टो रामो दशरथात्मजः । उवाच रावणं वीरः प्रहस्य परुषं वचः ॥
tataḥ krodhasamāviṣṭo rāmo daśarathātmajaḥ | uvāca rāvaṇaṃ vīraḥ prahasya paruṣaṃ vacaḥ
Then Rāma, son of Daśaratha, the hero filled with wrath, laughing, spoke harsh words to Rāvaṇa.
तब क्रोध से भरे वीर दशरथनन्दन राम हँसकर रावण से कठोर वचन बोले—
Verse 11
मम भार्या जनस्थानाद् अज्ञानाद् राक्षसाधम । हृता ते विवशा यस्मात् तस्मात् त्वं नासि वीर्यवान् ॥
mama bhāryā janasthānād ajñānād rākṣasādhama | hṛtā te vivaśā yasmāt tasmāt tvaṃ nāsi vīryavān
"Because my wife was carried off by stealth from Janasthāna while she was helpless, O vilest of rākṣasas, therefore you are no hero."
ajñānāt here = treacherously, without her awareness.
"हे नीच राक्षस! जनस्थान से असहाय अवस्था में मेरी पत्नी को तूने चुपके से हर लिया, इसीलिए तू वीर नहीं है।
Verse 12
मया विरहितां दीनां वर्तमानां महावने । वैदेहीं प्रसभं हृत्वा शूरो ऽहम् इति मन्यसे ॥
mayā virahitāṃ dīnāṃ vartamānāṃ mahāvane | vaidehīṃ prasabhaṃ hṛtvā śūro 'ham iti manyase
"Having forcibly carried off Vaidehī (Sītā) as she dwelt forlorn, bereft of me, in the great forest, you fancy yourself a hero."
मुझसे बिछुड़ी, दीन, महावन में रहती वैदेही को बलपूर्वक हरकर तू अपने को शूर मानता है?
Verse 13
स्त्रीषु शूर विनाथासु परदाराभिमर्शके । कृत्वा कापुरुषं कर्म शूरो ऽहम् इति मन्यसे ॥
strīṣu śūra vināthāsu paradārābhimarśake | kṛtvā kāpuruṣaṃ karma śūro 'ham iti manyase
"Having done a coward's deed against defenceless women, O violator of another's wife, you fancy yourself a hero."
हे परायी स्त्री का स्पर्श करने वाले! अनाथ स्त्रियों के प्रति कायरतापूर्ण कर्म करके तू अपने को शूर मानता है?
Verse 14
भिन्नमर्याद निर्लज्ज चारित्रेष्व् अनवस्थित । दर्पान् मृत्युम् उपादाय शूरो ऽहम् इति मन्यसे ॥
bhinnamaryāda nirlajja cāritreṣv anavasthita | darpān mṛtyum upādāya śūro 'ham iti manyase
"O breaker of all bounds, shameless one, unsteady in conduct, who out of arrogance have taken death upon yourself — you fancy yourself a hero."
हे मर्यादा-भंग करने वाले, निर्लज्ज, आचरण में अस्थिर! घमण्ड से मृत्यु को गले लगाकर तू अपने को शूर मानता है?
Verse 15
शूरेण धनदभ्रात्रा बलैः समुदितेन च । श्लाघनीयं यशस्यं च कृतं कर्म महत् त्वया ॥
śūreṇa dhanadabhrātrā balaiḥ samuditena ca | ślāghanīyaṃ yaśasyaṃ ca kṛtaṃ karma mahat tvayā
"A great deed, praiseworthy and glorious indeed, has been done by you, the valiant brother of the Lord of Wealth (Kubera), surrounded by your armies!"
Spoken in bitter sarcasm.
कुबेर के शूरवीर भाई, सेनाओं से घिरे तूने यह बड़ा श्लाघनीय और यशस्वी कर्म किया है! (व्यंग्य)
Verse 16
उत्सेकेनाभिपन्नस्य गर्हितस्याहितस्य च । कर्मणः प्राप्नुहीदानीं तस्याद्य सुमहत् फलम् ॥
utsekenābhipannasya garhitasyāhitasya ca | karmaṇaḥ prāpnuhīdānīṃ tasyādya sumahat phalam
"Now this very day reap the great fruit of that deed — a deed begotten of insolence, censured and malignant."
घमण्ड से किए गए, निन्दित और अहितकर उस कर्म का महान् फल अब इसी समय भोग ले।
Verse 17
शूरो ऽहम् इति चात्मानम् अवगच्छसि दुर्मते । नैव लज्जास्ति ते सीतां चोरवद् व्यपकर्षतः ॥
śūro 'ham iti cātmānam avagacchasi durmate | naiva lajjāsti te sītāṃ coravad vyapakarṣataḥ
"You deem yourself a hero, O evil-minded one; yet you feel no shame, having dragged off Sītā like a thief."
हे दुर्बुद्धि! तू अपने को शूर समझता है, किन्तु चोर के समान सीता को खींच ले जाते हुए तुझे तनिक भी लज्जा नहीं आई।
Verse 18
यदि मत्संनिधौ सीता धर्षिता स्यात् त्वया बलात् । भ्रातरं तु खरं पश्येस् तदा मत्सायकैर् हतः ॥
yadi matsaṃnidhau sītā dharṣitā syāt tvayā balāt | bhrātaraṃ tu kharaṃ paśyes tadā matsāyakair hataḥ
"Had Sītā been seized by force in my presence, you would that day have joined your brother Khara, slain by my arrows."
यदि मेरे सामने तूने सीता पर बलात् हाथ डाला होता, तो उसी दिन मेरे बाणों से मारा जाकर तू अपने भाई खर को जा मिलता।
Verse 19
दिष्ट्यासि मम दुष्टात्मंश् चक्षुर्विषयम् आगतः । अद्य त्वां सायकैस् तीक्ष्णैर् नयामि यमसादनम् ॥
diṣṭyāsi mama duṣṭātmaṃś cakṣurviṣayam āgataḥ | adya tvāṃ sāyakais tīkṣṇair nayāmi yamasādanam
"By good fortune, O evil-souled one, you have come within range of my sight; this day with sharp arrows I shall send you to the abode of Yama."
हे दुरात्मा! सौभाग्य से तू मेरी दृष्टि की सीमा में आ गया है; आज मैं तीखे बाणों से तुझे यमलोक भेजता हूँ।
Verse 20
अद्य ते मच्छरैश् छिन्नं शिरो ज्वलितकुण्डलम् । क्रव्यादा व्यपकर्षन्तु विकीर्णं रणपांसुषु ॥
adya te maccharaiś chinnaṃ śiro jvalitakuṇḍalam | kravyādā vyapakarṣantu vikīrṇaṃ raṇapāṃsuṣu
"This day, severed by my shafts, let your head with its blazing earrings be dragged about by flesh-eating creatures, scattered in the dust of the battlefield."
आज मेरे बाणों से कटा, जलते कुण्डलों वाला तेरा सिर रण की धूल में बिखरा पड़ा हो—मांसभक्षी प्राणी उसे खींचते फिरें।
Verse 21
निपत्योरसि गृध्रास् ते क्षितौ क्षिप्तस्य रावण । पिबन्तु रुधिरं तर्षाद् बाणशल्यान्तरोथितम् ॥
nipatyorasi gṛdhrās te kṣitau kṣiptasya rāvaṇa | pibantu rudhiraṃ tarṣād bāṇaśalyāntarothitam
"Cast down upon the earth and fallen on your chest, O Rāvaṇa, let vultures drink in their thirst the blood welling up from the wounds of my arrow-barbs."
हे रावण! पृथ्वी पर पटके जाकर, छाती के बल गिरे तेरे ऊपर बैठकर गीध प्यास से मेरे बाणों के शल्यों के बीच से उठते रक्त को पिएँ।
Verse 22
अद्य मद्बाणाभिन्नस्य गतासोः पतितस्य ते । कर्षन्त्व् अन्त्राणि पतगा गरुत्मन्त इवोरगान् ॥
adya madbāṇābhinnasya gatāsoḥ patitasya te | karṣantv antrāṇi patagā garutmanta ivoragān
"This day, as you lie fallen with life gone, pierced by my arrows, let the birds drag out your entrails as the kin of Garuḍa drag out serpents."
आज मेरे बाणों से विदीर्ण होकर, प्राण-रहित गिरे हुए तेरी आँतों को पक्षी वैसे ही खींचें जैसे गरुड़ के बन्धु सर्पों को खींचते हैं।"
Verse 23
इत्य् एवं स वदन् वीरो रामः शत्रुनिबर्हणः । राक्षसेन्द्रं समीपस्थं शरवर्षैर् अवाकिरत् ॥
ity evaṃ sa vadan vīro rāmaḥ śatrunibarhaṇaḥ | rākṣasendraṃ samīpasthaṃ śaravarṣair avākirat
Thus speaking, the hero Rāma, crusher of foes, covered with showers of arrows the king of rākṣasas who stood near at hand.
इस प्रकार कहते हुए शत्रु-संहारक वीर राम ने पास ही खड़े राक्षसराज को बाण-वर्षा से ढक दिया।
Verse 24
बभूव द्विगुणं वीर्यं बलं हर्षश् च संयुगे । रामस्यास्त्रबलं चैव शत्रोर् निधनकाङ्क्षिणः ॥
babhūva dviguṇaṃ vīryaṃ balaṃ harṣaś ca saṃyuge | rāmasyāstrabalaṃ caiva śatror nidhanakāṅkṣiṇaḥ
In that battle Rāma's valour, strength and joy grew twofold, as did the power of his weapons — he who longed for his enemy's destruction.
शत्रु का विनाश चाहने वाले राम का पराक्रम, बल और युद्ध का हर्ष—तथा उनके अस्त्रों का बल भी—उस संग्राम में दूना हो गया।
Verse 25
प्रादुर्बभूवुर् अस्त्राणि सर्वाणि विदितात्मनः । प्रहर्षाच् च महातेजाः शीघ्रहस्ततरो ऽभवत् ॥
prādurbabhūvur astrāṇi sarvāṇi viditātmanaḥ | praharṣāc ca mahātejāḥ śīghrahastataro 'bhavat
All the divine missiles of him who knew their sacred lore appeared; and in his exultation the greatly resplendent one grew swifter still of hand.
अस्त्रों के मर्म को जानने वाले उन राम के सारे अस्त्र प्रकट हो उठे; और हर्ष से महातेजस्वी राम का हाथ और भी अधिक फुर्तीला हो गया।
Verse 26
शुभान्य् एतानि चिह्नानि विज्ञायात्मगतानि सः । भूय एवार्दयद् रामो रावणं राक्षसान्तकृत् ॥
śubhāny etāni cihnāni vijñāyātmagatāni saḥ | bhūya evārdayad rāmo rāvaṇaṃ rākṣasāntakṛt
Recognizing these auspicious signs arisen within himself, Rāma, slayer of rākṣasas, afflicted Rāvaṇa all the more.
इन शुभ चिह्नों को अपने भीतर उत्पन्न हुआ जानकर राक्षसान्तक राम ने रावण को और भी अधिक पीड़ित किया।
Verse 27
हरीणां चाश्मनिकरैः शरवर्षैश् च राघवात् । हन्यमानो दशग्रीवो विघूर्णहृदयो ऽभवत् ॥
harīṇāṃ cāśmanikaraiḥ śaravarṣaiś ca rāghavāt | hanyamāno daśagrīvo vighūrṇahṛdayo 'bhavat
Struck by masses of stones from the monkeys and by showers of arrows from Rāghava, the Ten-necked one grew faint at heart.
वानरों के पत्थरों की वर्षा से और राघव की बाण-वर्षा से मारे जाते हुए दशग्रीव का हृदय डगमगा उठा।
Verse 28
यदा च शस्त्रं नारेभे न व्यकर्षच् छरासनम् । नास्य प्रत्यकरोद् वीर्यं विक्लवेनान्तरात्मना ॥
yadā ca śastraṃ nārebhe na vyakarṣac charāsanam | nāsya pratyakarod vīryaṃ viklavenāntarātmanā
When he could neither wield his weapon nor draw his bow, his inner spirit unnerved, he could not summon his valour against Rāma.
जब वह न शस्त्र चला सका और न धनुष खींच सका, तब भीतरी मन के विचलित हो जाने से वह राम के विरुद्ध अपना पराक्रम न दिखा सका।
Verse 29
क्षिप्ताश् चापि शरास् तेन शस्त्राणि विविधानि च । न रणार्थाय वर्तन्ते मृत्युकाले ऽभिवर्ततः ॥
kṣiptāś cāpi śarās tena śastrāṇi vividhāni ca | na raṇārthāya vartante mṛtyukāle 'bhivartataḥ
The arrows and the manifold weapons he cast served not for battle — for the hour of his death was drawing near.
उसके द्वारा फेंके गए बाण और नाना प्रकार के शस्त्र भी युद्ध के काम न आए—क्योंकि उसकी मृत्यु का समय निकट आ रहा था।
Verse 30
सूतस् तु रथनेतास्य तदवस्थं निरीक्ष्य तम् । शनैर् युद्धाद् असंभान्तो रथं तस्यापवाहयत् ॥
sūtas tu rathanetāsya tadavasthaṃ nirīkṣya tam | śanair yuddhād asaṃbhānto rathaṃ tasyāpavāhayat
But his charioteer, the driver of his car, seeing him in that plight, slowly and without panic drove the chariot away from the fight.
उसके रथ को हाँकने वाला सारथि उसे उस दशा में देखकर, घबराए बिना, धीरे से उसका रथ युद्ध से हटा ले गया।