Sarga 57
Yuddha Kanda
90 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
एवं विलपमानस्य रावणस्य दुरात्मनः । श्रुत्वा शोकाभितप्तस्य त्रिशिरा वाक्यम् अब्रवीत् ॥
evaṃ vilapamānasya rāvaṇasya durātmanaḥ | śrutvā śokābhitaptasya triśirā vākyam abravīt
As the evil-souled Rāvaṇa thus lamented, tormented by grief, Triśiras, hearing him, spoke:
इस प्रकार शोक से संतप्त होकर विलाप करते हुए दुरात्मा रावण का वचन सुनकर त्रिशिरा बोला —
Verse 2
एवम् एव महावीर्यो हतो नस् तात मध्यमः । न तु सत्पुरुषा राजन् विलपन्ति यथा भवान् ॥
evam eva mahāvīryo hato nas tāta madhyamaḥ | na tu satpuruṣā rājan vilapanti yathā bhavān
"Even so, father, has our middle brother, of great valour, been slain; yet good men, O king, do not lament as you do.
'हे तात! वैसे तो हमारे महापराक्रमी मँझले भाई मारे गए; किन्तु हे राजन्! सत्पुरुष आपकी भाँति विलाप नहीं करते।
Verse 3
नूनं त्रिभुवणस्यापि पर्याप्तस् त्वम् असि प्रभो । स कस्मात् प्राकृत इव शोकस्यात्मानम् ईदृशम् ॥
nūnaṃ tribhuvaṇasyāpi paryāptas tvam asi prabho | sa kasmāt prākṛta iva śokasyātmānam īdṛśam
Surely you are a match even for the three worlds, O lord; why then, like a common man, do you give yourself over to grief like this?
'हे प्रभु! निश्चय ही आप तीनों लोकों के लिए भी पर्याप्त हैं; फिर साधारण मनुष्य की भाँति अपने को ऐसे शोक में क्यों डाल रहे हैं?
Verse 4
ब्रह्मदत्तास्ति ते शक्तिः कवचः सायको धनुः । सहस्रखरसंयुक्तो रथो मेघसमस्वनः ॥
brahmadattāsti te śaktiḥ kavacaḥ sāyako dhanuḥ | sahasrakharasaṃyukto ratho meghasamasvanaḥ
You have a śakti-spear given by Brahmā, a cuirass, arrows and a bow; and a chariot yoked with a thousand asses, roaring like a cloud.
'आपके पास ब्रह्मा की दी हुई शक्ति, कवच, बाण और धनुष हैं; और एक हज़ार गधों से जुता, मेघ-सी गर्जना वाला रथ है।
Verse 5
त्वयासकृद् विशस्त्रेण विशस्ता देवदानवाः । स सर्वायुधसंपन्नो राघवं शास्तुम् अर्हसि ॥
tvayāsakṛd viśastreṇa viśastā devadānavāḥ | sa sarvāyudhasaṃpanno rāghavaṃ śāstum arhasi
By you, weapon in hand, again and again have gods and dānavas been slain; equipped with every weapon, you ought to chastise Rāghava.
'शस्त्र हाथ में लिए आपने अनेक बार देवों और दानवों का संहार किया है; समस्त आयुधों से सम्पन्न आप राघव को दण्ड देने योग्य हैं।
Verse 6
कामं तिष्ठ महाराजनिर्गमिष्याम्य् अहं रणम् । उद्धरिष्यामि ते शत्रून् गरुडः पन्नगान् इह ॥
kāmaṃ tiṣṭha mahārājanirgamiṣyāmy ahaṃ raṇam | uddhariṣyāmi te śatrūn garuḍaḥ pannagān iha
Stay at your ease, O great king; I shall go forth to the battle; I shall uproot your enemies, as Garuḍa uproots the serpents here.
'हे महाराज! आप सुखपूर्वक रहिए; मैं युद्ध में निकलूँगा; मैं आपके शत्रुओं को यहाँ वैसे उखाड़ फेंकूँगा जैसे गरुड़ सर्पों को।
Verse 7
शम्बरो देवराजेन नरको विष्णुना यथा । तथाद्य शयिता रामो मया युधि निपातितः ॥
śambaro devarājena narako viṣṇunā yathā | tathādya śayitā rāmo mayā yudhi nipātitaḥ
As Śambara by the king of the gods, as Naraka by Viṣṇu, so this day shall Rāma, laid low by me in battle, lie down in death."
'जैसे देवराज (इन्द्र) ने शम्बर को और विष्णु ने नरक को, वैसे ही आज मेरे द्वारा युद्ध में मारा जाकर राम (चिरनिद्रा में) सोएगा।'
Verse 8
श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः । पुनर् जातम् इवात्मानं मन्यते कालचोदितः ॥
śrutvā triśiraso vākyaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | punar jātam ivātmānaṃ manyate kālacoditaḥ
Hearing the words of Triśiras, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, impelled by Fate, deemed himself as if born anew.
त्रिशिरा का वचन सुनकर काल से प्रेरित राक्षसराज रावण ने अपने को मानो फिर से जन्मा हुआ समझा।
Verse 9
श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यं देवान्तकनरान्तकौ । अतिकायश् च तेजस्वी बभूवुर् युद्धहर्षिताः ॥
śrutvā triśiraso vākyaṃ devāntakanarāntakau | atikāyaś ca tejasvī babhūvur yuddhaharṣitāḥ
Hearing the words of Triśiras, Devāntaka and Narāntaka, and the splendid Atikāya, grew joyous for the fight.
त्रिशिरा का वचन सुनकर देवान्तक, नरान्तक और तेजस्वी अतिकाय युद्ध के लिए हर्षित हो उठे।
Verse 10
ततो ऽहम् अहम् इत्य् एवं गर्जन्तो नैरृतर्षभाः । रावणस्य सुता वीराः शक्रतुल्यपराक्रमाः ॥
tato 'ham aham ity evaṃ garjanto nairṛtarṣabhāḥ | rāvaṇasya sutā vīrāḥ śakratulyaparākramāḥ
Then, roaring 'I! I!', those bulls among the nairṛtas, the heroic sons of Rāvaṇa, of prowess equal to Śakra's —
तब 'मैं, मैं' इस प्रकार गरजते हुए वे राक्षसश्रेष्ठ, शक्र (इन्द्र) के समान पराक्रमी रावण के वीर पुत्र —
Verse 11
अन्तरिक्षचराः सर्वे सर्वे माया विशारदाः । सर्वे त्रिदशदर्पघ्नाः सर्वे च रणदुर्मदाः ॥
antarikṣacarāḥ sarve sarve māyā viśāradāḥ | sarve tridaśadarpaghnāḥ sarve ca raṇadurmadāḥ
all ranging the sky, all skilled in illusion, all crushers of the pride of the thirty gods, and all frenzied in battle,
सब आकाशचारी, सब माया में निपुण, सब तीसों देवों के गर्व का नाश करने वाले, और सब युद्ध में प्रमत्त (उन्मत्त),
Verse 12
सर्वे ऽस्त्रबलसंपन्नाः सर्वे विस्तीर्ण कीर्तयः । सर्वे समरम् आसाद्य न श्रूयन्ते स्म निर्जिताः ॥
sarve 'strabalasaṃpannāḥ sarve vistīrṇa kīrtayaḥ | sarve samaram āsādya na śrūyante sma nirjitāḥ
all endowed with the power of divine weapons, all of wide-spread fame — all such that, having met them in combat, none was ever heard to have vanquished them,
सब अस्त्र-बल से सम्पन्न, सब विस्तीर्ण कीर्ति वाले — सब ऐसे कि संग्राम में भिड़कर कभी पराजित सुने न गए —
Verse 13
सर्वे ऽस्त्रविदुषो वीराः सर्वे युद्धविशारदाः । सर्वे प्रवरजिज्ञानाः सर्वे लब्धवरास् तथा ॥
sarve 'straviduṣo vīrāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ | sarve pravarajijñānāḥ sarve labdhavarās tathā
all heroes versed in weapons, all skilled in battle, all possessed of the highest knowledge, and all recipients of boons —
सब अस्त्रविद्या के ज्ञाता वीर, सब युद्धविशारद, सब श्रेष्ठ ज्ञान वाले, और वैसे ही सब वरदान प्राप्त किए हुए —
Verse 14
स तैस् तथा भास्करतुल्यवर्चसैः; सुतैर् वृतः शत्रुबलप्रमर्दनैः । रराज राजा मघवान् यथामरैर्; वृतो महादानवदर्पनाशनैः ॥
sa tais tathā bhāskaratulyavarcasaiḥ; sutair vṛtaḥ śatrubalapramardanaiḥ | rarāja rājā maghavān yathāmarair; vṛto mahādānavadarpanāśanaiḥ
surrounded by those sons, of splendour equal to the sun, crushers of the enemy's might, the king shone like Maghavat surrounded by the immortals, destroyers of the pride of the great dānavas.
सूर्य के समान तेज वाले, शत्रु-बल को कुचलने वाले उन पुत्रों से घिरा हुआ वह राजा वैसे शोभित हुआ जैसे महान् दानवों के गर्व का नाश करने वाले देवों से घिरा मघवा (इन्द्र)।
Verse 15
स पुत्रान् संपरिष्वज्य भूषयित्वा च भूषणैः । आशीर्भिश् च प्रशस्ताभिः प्रेषयाम् आस संयुगे ॥
sa putrān saṃpariṣvajya bhūṣayitvā ca bhūṣaṇaiḥ | āśīrbhiś ca praśastābhiḥ preṣayām āsa saṃyuge
Embracing his sons and adorning them with ornaments, and with auspicious benedictions, he sent them forth to the battle.
पुत्रों को गले लगाकर, आभूषणों से विभूषित करके, और प्रशस्त आशीर्वादों से उसने उन्हें युद्ध के लिए विदा किया।
Verse 16
महोदरमहापार्श्वौ भ्रातरौ चापि रावणः । रक्षणार्थं कुमाराणां प्रेषयाम् आस संयुगे ॥
mahodaramahāpārśvau bhrātarau cāpi rāvaṇaḥ | rakṣaṇārthaṃ kumārāṇāṃ preṣayām āsa saṃyuge
And his two brothers, Mahodara and Mahāpārśva, Rāvaṇa sent to the fray for the protection of the princes.
और राजकुमारों की रक्षा के लिए रावण ने अपने दोनों भाइयों महोदर और महापार्श्व को भी युद्ध में भेजा।
Verse 17
ते ऽभिवाद्य महात्मानं रावणं रिपुरावणम् । कृत्वा प्रदक्षिणं चैव महाकायाः प्रतस्थिरे ॥
te 'bhivādya mahātmānaṃ rāvaṇaṃ ripurāvaṇam | kṛtvā pradakṣiṇaṃ caiva mahākāyāḥ pratasthire
They, saluting the great-souled Rāvaṇa, the terror of foes, and making the rightward circuit, those huge-bodied ones set forth.
वे महाकाय (राक्षस) शत्रुओं को रुलाने वाले महात्मा रावण को प्रणाम करके और प्रदक्षिणा करके चल पड़े।
Verse 18
सर्वौषधीभिर् गन्धैश् च समालभ्य महाबलाः । निर्जग्मुर् नैरृतश्रेष्ठाः षड् एते युद्धकाङ्क्षिणः ॥
sarvauṣadhībhir gandhaiś ca samālabhya mahābalāḥ | nirjagmur nairṛtaśreṣṭhāḥ ṣaḍ ete yuddhakāṅkṣiṇaḥ
Anointed with all healing herbs and with fragrances, those mighty foremost of nairṛtas, these six, went forth, longing for battle.
समस्त ओषधियों और गन्धों से लेपित होकर वे महाबली राक्षसश्रेष्ठ — ये छह — युद्ध के इच्छुक होकर निकल पड़े।
Verse 19
ततः सुदर्शनं नाम नीलजीमूतसंनिभम् । ऐरावतकुले जातम् आरुरोह महोदरः ॥
tataḥ sudarśanaṃ nāma nīlajīmūtasaṃnibham | airāvatakule jātam āruroha mahodaraḥ
Then Mahodara mounted an elephant named Sudarśana, like a dark cloud, born in Airāvata's line.
तब महोदर ने सुदर्शन नामक, नीले मेघ-से, ऐरावत के कुल में उत्पन्न हाथी पर आरोहण किया।
Verse 20
सर्वायुधसमायुक्तं तूणीभिश् च स्वलंकृतम् । रराज गजम् आस्थाय सवितेवास्तमूर्धनि ॥
sarvāyudhasamāyuktaṃ tūṇībhiś ca svalaṃkṛtam | rarāja gajam āsthāya savitevāstamūrdhani
Equipped with every weapon and well adorned with quivers, seated upon that elephant, he shone like the sun upon the crest of the western mountain.
समस्त आयुधों से युक्त और तरकसों से भलीभाँति सजे उस हाथी पर बैठकर वह अस्ताचल के शिखर पर सूर्य के समान शोभित हुआ।
Verse 21
हयोत्तमसमायुक्तं सर्वायुधसमाकुलम् । आरुरोह रथश्रेष्ठं त्रिशिरा रावणात्मजः ॥
hayottamasamāyuktaṃ sarvāyudhasamākulam | āruroha rathaśreṣṭhaṃ triśirā rāvaṇātmajaḥ
Triśiras, Rāvaṇa's son, mounted an excellent chariot yoked with the best of horses and filled with every weapon.
रावण-पुत्र त्रिशिरा श्रेष्ठ घोड़ों से जुते और समस्त आयुधों से भरे एक उत्तम रथ पर चढ़ा।
Verse 22
त्रिशिरा रथम् आस्थाय विरराज धनुर्धरः । सविद्युदुल्कः सज्वालः सेन्द्रचाप इवाम्बुदः ॥
triśirā ratham āsthāya virarāja dhanurdharaḥ | savidyudulkaḥ sajvālaḥ sendracāpa ivāmbudaḥ
Mounting the chariot, the bowman Triśiras shone like a cloud charged with lightning, meteors and flame, and bearing the rainbow of Indra.
रथ पर चढ़कर धनुर्धर त्रिशिरा बिजली, उल्का और ज्वाला से युक्त तथा इन्द्रधनुष धारण किए मेघ के समान शोभित हुआ।
Verse 23
त्रिभिः किरीटैस् त्रिशिराः शुशुभे स रथोत्तमे । हिमवान् इव शैलेन्द्रस् त्रिभिः काञ्चनपर्वतैः ॥
tribhiḥ kirīṭais triśirāḥ śuśubhe sa rathottame | himavān iva śailendras tribhiḥ kāñcanaparvataiḥ
With his three diadems Triśiras shone upon that excellent chariot, like Himavat, lord of mountains, with three golden peaks.
अपने तीन मुकुटों से त्रिशिरा उस उत्तम रथ पर वैसे शोभित हुआ जैसे तीन स्वर्णमय शिखरों से पर्वतराज हिमवान्।
Verse 24
अतिकायो ऽपि तेजस्वी राक्षसेन्द्रसुतस् तदा । आरुरोह रथश्रेष्ठं श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥
atikāyo 'pi tejasvī rākṣasendrasutas tadā | āruroha rathaśreṣṭhaṃ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām
Atikāya too, the splendid son of the rākṣasa king, best of all bowmen, then mounted an excellent chariot,
तेजस्वी राक्षसराजपुत्र अतिकाय भी, समस्त धनुर्धरों में श्रेष्ठ, तब एक उत्तम रथ पर चढ़ा,
Verse 25
सुचक्राक्षं सुसंयुक्तं सानुकर्षं सकूबरम् । तूणीबाणासनैर् दीप्तं प्रासासि परिघाकुलम् ॥
sucakrākṣaṃ susaṃyuktaṃ sānukarṣaṃ sakūbaram | tūṇībāṇāsanair dīptaṃ prāsāsi parighākulam
with goodly wheels and axle, well yoked, with foot-board and pole, blazing with quivers, bows and arrows, bristling with lances, swords and iron clubs.
जो सुन्दर पहियों और धुरी वाला, भलीभाँति जुता, पायदान और जूए वाला, तरकसों, धनुषों और बाणों से देदीप्यमान, तथा प्रासों, तलवारों और परिघों से भरा था।
Verse 26
स काञ्चनविचित्रेण किरीटेन विराजता । भूषणैश् च बभौ मेरुः प्रभाभिर् इव भास्वरः ॥
sa kāñcanavicitreṇa kirīṭena virājatā | bhūṣaṇaiś ca babhau meruḥ prabhābhir iva bhāsvaraḥ
With his glittering, gold-wrought diadem and his ornaments, he shone like Meru, radiant with its splendours.
स्वर्ण से जड़े विचित्र, दमकते मुकुट और आभूषणों से वह अपनी आभाओं से देदीप्यमान मेरु के समान शोभित हुआ।
Verse 27
स रराज रथे तस्मिन् राजसूनुर् महाबलः । वृतो नैरृतशार्दूलैर् वज्रपाणिर् इवामरैः ॥
sa rarāja rathe tasmin rājasūnur mahābalaḥ | vṛto nairṛtaśārdūlair vajrapāṇir ivāmaraiḥ
That mighty prince shone upon that chariot, surrounded by the tigers among nairṛtas, like the Wielder of the Vajra amid the immortals.
उस रथ पर महाबली राजकुमार राक्षसश्रेष्ठों से घिरा हुआ वैसे शोभित हुआ जैसे देवों से घिरा वज्रपाणि (इन्द्र)।
Verse 28
हयम् उच्चैःश्रवः प्रख्यं श्वेतं कनकभूषणम् । मनोजवं महाकायम् आरुरोह नरान्तकः ॥
hayam uccaiḥśravaḥ prakhyaṃ śvetaṃ kanakabhūṣaṇam | manojavaṃ mahākāyam āruroha narāntakaḥ
Narāntaka mounted a horse white like Uccaiḥśravas, decked with gold, swift as thought, huge of body.
नरान्तक उच्चैःश्रवा-सरीखे श्वेत, स्वर्ण से विभूषित, मन के समान वेगवान्, विशाल शरीर वाले घोड़े पर चढ़ा।
Verse 29
गृहीत्वा प्रासम् उक्लाभं विरराज नरान्तकः । शक्तिम् आदाय तेजस्वी गुहः शत्रुष्व् इवाहवे ॥
gṛhītvā prāsam uklābhaṃ virarāja narāntakaḥ | śaktim ādāya tejasvī guhaḥ śatruṣv ivāhave
Taking up a glittering lance, Narāntaka shone like the splendid Guha taking up his śakti against the foes in battle.
चमकीला प्रास हाथ में लेकर नरान्तक वैसे शोभित हुआ जैसे युद्ध में शत्रुओं के विरुद्ध शक्ति उठाए तेजस्वी गुह (कार्तिकेय)।
Verse 30
देवान्तकः समादाय परिघं वज्रभूषणम् । परिगृह्य गिरिं दोर्भ्यां वपुर् विष्णोर् विडम्बयन् ॥
devāntakaḥ samādāya parighaṃ vajrabhūṣaṇam | parigṛhya giriṃ dorbhyāṃ vapur viṣṇor viḍambayan
Devāntaka, grasping an iron club adorned with diamond, and seizing a mountain with his two arms, mimicking the form of Viṣṇu —
देवान्तक वज्र से विभूषित परिघ लेकर, और दोनों भुजाओं में पर्वत उठाकर, विष्णु के रूप का अनुकरण करता हुआ (निकला);
Verse 31
महापार्श्वो महातेजा गदाम् आदाय वीर्यवान् । विरराज गदापाणिः कुबेर इव संयुगे ॥
mahāpārśvo mahātejā gadām ādāya vīryavān | virarāja gadāpāṇiḥ kubera iva saṃyuge
Mahāpārśva, of great splendour and valour, taking up a mace, shone, mace in hand, like Kubera in battle.
महातेजस्वी, पराक्रमी महापार्श्व गदा लेकर, गदा हाथ में लिए, युद्ध में कुबेर के समान शोभित हुआ।
Verse 32
ते प्रतस्थुर् महात्मानो बलैर् अप्रतिमैर् वृताः । सुरा इवामरावत्यां बलैर् अप्रतिमैर् वृताः ॥
te pratasthur mahātmāno balair apratimair vṛtāḥ | surā ivāmarāvatyāṃ balair apratimair vṛtāḥ
Those great-souled ones set forth, surrounded by matchless forces, like the gods in Amarāvatī surrounded by matchless hosts.
अनुपम सेनाओं से घिरे वे महात्मा वैसे चले जैसे अमरावती में अनुपम सेनाओं से घिरे देवता।
Verse 33
तान् गजैश् च तुरंगैश् च रथैश् चाम्बुदनिस्वनैः । अनुजग्मुर् महात्मानो राक्षसाः प्रवरायुधाः ॥
tān gajaiś ca turaṃgaiś ca rathaiś cāmbudanisvanaiḥ | anujagmur mahātmāno rākṣasāḥ pravarāyudhāḥ
Those great-souled rākṣasas, bearing the choicest weapons, followed them with elephants and horses and chariots that roared like clouds.
श्रेष्ठ आयुध धारण किए महात्मा राक्षस हाथियों, घोड़ों और मेघ-सी गर्जना वाले रथों से उनके पीछे चले।
Verse 34
ते विरेजुर् महात्मानो कुमाराः सूर्यवर्चसः । किरीटिनः श्रिया जुष्टा ग्रहा दीप्ता इवाम्बरे ॥
te virejur mahātmāno kumārāḥ sūryavarcasaḥ | kirīṭinaḥ śriyā juṣṭā grahā dīptā ivāmbare
Those great-souled princes, of the sun's splendour, diademed and graced with majesty, shone like blazing planets in the sky.
सूर्य-से तेज वाले, मुकुटधारी, शोभा से युक्त वे महात्मा राजकुमार आकाश में देदीप्यमान ग्रहों के समान शोभित हुए।
Verse 35
प्रगृहीता बभौ तेषां छत्राणाम् आवलिः सिता । शारदाभ्रप्रतीकाशां हंसावलिर् इवाम्बरे ॥
pragṛhītā babhau teṣāṃ chatrāṇām āvaliḥ sitā | śāradābhrapratīkāśāṃ haṃsāvalir ivāmbare
The uplifted white array of their parasols shone, like a line of swans in the sky resembling autumn clouds.
उनके छत्रों की उठी हुई श्वेत पंक्ति वैसे शोभित हुई जैसे आकाश में शरद् के मेघों-सी हंसों की पंक्ति।
Verse 36
मरणं वापि निश्चित्य शत्रूणां वा पराजयम् । इति कृत्वा मतिं वीरा निर्जग्मुः संयुगार्थिनः ॥
maraṇaṃ vāpi niścitya śatrūṇāṃ vā parājayam | iti kṛtvā matiṃ vīrā nirjagmuḥ saṃyugārthinaḥ
Resolving upon death, or else upon the defeat of the foes, with such minds the heroes went forth, eager for battle.
या तो मृत्यु या फिर शत्रुओं की पराजय — ऐसा निश्चय करके, यही मन में ठानकर वे वीर युद्ध के इच्छुक होकर निकल पड़े।
Verse 37
जगर्जुश् च प्रणेदुश् च चिक्षिपुश् चापि सायकान् । जहृषुश् च महात्मानो निर्यान्तो युद्धदुर्मदाः ॥
jagarjuś ca praṇeduś ca cikṣipuś cāpi sāyakān | jahṛṣuś ca mahātmāno niryānto yuddhadurmadāḥ
They roared and shouted and hurled their arrows; and those great-souled ones, frenzied for battle, exulted as they marched forth.
वे गरजे, चिल्लाए और बाण भी फेंके; और युद्ध के लिए उन्मत्त वे महात्मा निकलते हुए हर्षित हुए।
Verse 38
क्ष्वेडितास्फोटनिनदैः संचचालेव मेदिनी । रक्षसां सिंहनादैश् च पुस्फोटेव तदाम्बरम् ॥
kṣveḍitāsphoṭaninadaiḥ saṃcacāleva medinī | rakṣasāṃ siṃhanādaiś ca pusphoṭeva tadāmbaram
At the war-cries and the slapping of arms the earth seemed to shake, and with the lion-roars of the rākṣasas the sky seemed to burst asunder.
हुँकारों और भुजा-ताड़न के निनादों से मानो धरती काँप उठी, और राक्षसों के सिंहनादों से मानो उस समय आकाश फट पड़ा।
Verse 39
ते ऽभिनिष्क्रम्य मुदिता राक्षसेन्द्रा महाबलाः । ददृशुर् वानरानीकं समुद्यतशिलानगम् ॥
te 'bhiniṣkramya muditā rākṣasendrā mahābalāḥ | dadṛśur vānarānīkaṃ samudyataśilānagam
Those mighty lords of rākṣasas, sallying forth in joy, beheld the vānara army, mountainous with its uplifted crags.
हर्षित होकर बाहर निकलकर उन महाबली राक्षसराजों ने उठाई हुई शिलाओं से पर्वत-सी वानर-सेना को देखा।
Verse 40
हरयो ऽपि महात्मानो ददृशुर् नैरृतं बलम् । हस्त्यश्वरथसंबाधं किङ्किणीशतनादितम् ॥
harayo 'pi mahātmāno dadṛśur nairṛtaṃ balam | hastyaśvarathasaṃbādhaṃ kiṅkiṇīśatanāditam
The great-souled vānaras too beheld the nairṛta host, thronged with elephants, horses and chariots, resounding with hundreds of little bells,
महात्मा वानरों ने भी उस राक्षस-सेना को देखा, जो हाथियों, घोड़ों और रथों से भरी, सैकड़ों घुँघरुओं से गूँजती,
Verse 41
नीलजीमूतसंकाशं समुद्यतमहायुधम् । दीप्तानलरविप्रख्यैर् नैरृतैः सर्वतो वृतम् ॥
nīlajīmūtasaṃkāśaṃ samudyatamahāyudham | dīptānalaraviprakhyair nairṛtaiḥ sarvato vṛtam
like a dark cloud, its mighty weapons uplifted, surrounded on all sides by nairṛtas bright as blazing fire and the sun.
नीले मेघ-सी, उठे हुए महान् आयुधों वाली, और जलती अग्नि तथा सूर्य-से देदीप्यमान राक्षसों से चारों ओर घिरी थी।
Verse 42
तद् दृष्ट्वा बलम् आयान्तं लब्धलक्ष्याः प्लवंगमाः । समुद्यतमहाशैलाः संप्रणेदुर् मुहुर् मुहुः ॥
tad dṛṣṭvā balam āyāntaṃ labdhalakṣyāḥ plavaṃgamāḥ | samudyatamahāśailāḥ saṃpraṇedur muhur muhuḥ
Seeing that army coming, the leaping monkeys, their aim attained, with great mountains uplifted, roared again and again.
उस सेना को आती देखकर लक्ष्य पा चुके वानर, महान् पर्वत उठाए हुए, बार-बार गरज उठे।
Verse 43
ततः समुद्घुष्टरवं निशम्य; रक्षोगणा वानरयूथपानाम् । अमृष्यमाणाः परहर्षम् उग्रं; महाबला भीमतरं विनेदुः ॥
tataḥ samudghuṣṭaravaṃ niśamya; rakṣogaṇā vānarayūthapānām | amṛṣyamāṇāḥ paraharṣam ugraṃ; mahābalā bhīmataraṃ vineduḥ
Then the hosts of rākṣasas, hearing the shout raised by the vānara troop-leaders, and not brooking the exceeding joy of the foe, roared yet more terribly, those mighty ones.
तब वानर-सेनापतियों द्वारा किए गए नाद को सुनकर राक्षस-गण शत्रु के उस प्रबल हर्ष को न सहकर, वे महाबली और भी अधिक भयंकर नाद करने लगे।
Verse 44
ते राक्षसबलं घोरं प्रविश्य हरियूथपाः । विचेरुर् उद्यतैः शैलैर् नगाः शिखरिणो यथा ॥
te rākṣasabalaṃ ghoraṃ praviśya hariyūthapāḥ | vicerur udyataiḥ śailair nagāḥ śikhariṇo yathā
Those vānara troop-leaders, entering that terrible rākṣasa host, ranged with uplifted crags, like peaked mountains.
वे वानर-सेनापति उस घोर राक्षस-सेना में घुसकर उठाई हुई शिलाओं से शिखरयुक्त पर्वतों के समान विचरने लगे।
Verse 45
के चिद् आकाशम् आविश्य के चिद् उर्व्यां प्लवंगमाः । रक्षःसैन्येषु संक्रुद्धाश् चेरुर् द्रुमशिलायुधाः ॥
ke cid ākāśam āviśya ke cid urvyāṃ plavaṃgamāḥ | rakṣaḥsainyeṣu saṃkruddhāś cerur drumaśilāyudhāḥ
Some of the leaping monkeys entering the sky, some upon the earth, enraged, ranged among the rākṣasa hosts, armed with trees and rocks.
कुछ वानर आकाश में घुसकर, कुछ धरती पर, क्रुद्ध होकर, वृक्ष और शिला आयुध लिए राक्षस-सेनाओं में विचरने लगे।
Verse 46
ते पादपशिलाशैलैश् चक्रुर् वृष्टिम् अनुत्तमाम् । बाणौघैर् वार्यमाणाश् च हरयो भीमविक्रमाः ॥
te pādapaśilāśailaiś cakrur vṛṣṭim anuttamām | bāṇaughair vāryamāṇāś ca harayo bhīmavikramāḥ
With trees, rocks and crags they made a surpassing rain, those vānaras of fearful valour, though held in check by floods of arrows.
भयंकर पराक्रमी वे वानर, बाणों के प्रवाह से रोके जाने पर भी, वृक्षों, शिलाओं और पर्वतों की अनुपम वर्षा करने लगे।
Verse 47
सिंहनादान् विनेदुश् च रणे राक्षसवानराः । शिलाभिश् चूर्णयाम् आसुर् यातुधानान् प्लवंगमाः ॥
siṃhanādān vineduś ca raṇe rākṣasavānarāḥ | śilābhiś cūrṇayām āsur yātudhānān plavaṃgamāḥ
The rākṣasas and vānaras raised lion-roars in the battle; and the leaping monkeys ground the night-rangers to powder with rocks.
युद्ध में राक्षस और वानर सिंहनाद करने लगे; और वानरों ने शिलाओं से निशाचरों को चूर-चूर कर डाला।
Verse 48
निजघ्नुः संयुगे क्रुद्धाः कवचाभरणावृतान् । के चिद् रथगतान् वीरान् गजवाजिगतान् अपि ॥
nijaghnuḥ saṃyuge kruddhāḥ kavacābharaṇāvṛtān | ke cid rathagatān vīrān gajavājigatān api
Enraged, they struck down in the fray those clad in mail and ornaments — some heroes borne on chariots, and some borne on elephants and horses.
क्रुद्ध होकर उन्होंने संग्राम में कवच और आभूषण धारण किए — कुछ रथों पर सवार वीरों को, और कुछ हाथियों और घोड़ों पर सवार वीरों को भी — मार गिराया।
Verse 49
निजघ्नुः सहसाप्लुत्य यातुधानान् प्लवंगमाः । शैलशृङ्गनिपातैश् च मुष्टिभिर् वान्तलोचनाः । चेलुः पेतुश् च नेदुश् च तत्र राक्षसपुंगवाः ॥
nijaghnuḥ sahasāplutya yātudhānān plavaṃgamāḥ | śailaśṛṅganipātaiś ca muṣṭibhir vāntalocanāḥ | celuḥ petuś ca neduś ca tatra rākṣasapuṃgavāḥ
The leaping monkeys, springing up of a sudden, slew the night-rangers with falling mountain-peaks and with their fists; and there the bulls among rākṣasas, their eyes starting from their heads, reeled and fell and shrieked.
वानर सहसा उछलकर पर्वत-शिखरों के प्रहारों और मुक्कों से निशाचरों को मारने लगे; और वहाँ राक्षसश्रेष्ठ आँखें बाहर निकले हुए डगमगाए, गिरे और चीख पड़े।
Verse 50
ततः शैलैश् च खड्गैश् च विसृष्टैर् हरिराक्षसैः । मुहूर्तेनावृता भूमिर् अभवच् छोणिताप्लुता ॥
tataḥ śailaiś ca khaḍgaiś ca visṛṣṭair harirākṣasaiḥ | muhūrtenāvṛtā bhūmir abhavac choṇitāplutā
Then, with the mountains and swords hurled by the apes and rākṣasas, in a moment the ground became covered over and flooded with blood.
तब वानरों और राक्षसों द्वारा फेंके गए पर्वतों और तलवारों से एक मुहूर्त में ही धरती ढककर रक्त से डूब गई।
Verse 51
विकीर्णपर्वताकारै रक्षोभिर् अरिमर्दनैः । आक्षिप्ताः क्षिप्यमाणाश् च भग्नशूलाश् च वानरैः ॥
vikīrṇaparvatākārai rakṣobhir arimardanaiḥ | ākṣiptāḥ kṣipyamāṇāś ca bhagnaśūlāś ca vānaraiḥ
By the rākṣasas, foe-crushers huge as scattered mountains, the vānaras were caught up and flung about; and the rākṣasas' spears, in turn, were broken by the vānaras.
बिखरे पर्वतों-से विशाल, शत्रुदमन राक्षसों द्वारा वानर उछाले और फेंके गए; और उनके शूल वानरों द्वारा तोड़ डाले गए।
Verse 52
वानरान् वानरैर् एव जग्नुस् ते रजनीचराः । राक्षसान् राक्षसैर् एव जघ्नुस् ते वानरा अपि ॥
vānarān vānarair eva jagnus te rajanīcarāḥ | rākṣasān rākṣasair eva jaghnus te vānarā api
The night-rangers slew vānaras with the bodies of vānaras themselves; and the vānaras likewise slew rākṣasas with the bodies of rākṣasas.
उन निशाचरों ने वानरों से ही वानरों को मारा; और उन वानरों ने भी राक्षसों से ही राक्षसों को मार डाला।
Verse 53
आक्षिप्य च शिलास् तेषां निजघ्नू राक्षसा हरीन् । तेषां चाच्छिद्य शस्त्राणि जघ्नू रक्षांसि वानराः ॥
ākṣipya ca śilās teṣāṃ nijaghnū rākṣasā harīn | teṣāṃ cācchidya śastrāṇi jaghnū rakṣāṃsi vānarāḥ
Snatching away their rocks, the rākṣasas slew the apes; and snatching away their weapons, the vānaras slew the rākṣasas.
राक्षसों ने उनकी शिलाएँ छीनकर वानरों को मारा; और वानरों ने उनके शस्त्र छीनकर राक्षसों को मार डाला।
Verse 54
निजघ्नुः शैलशूलास्त्रैर् विभिदुश् च परस्परम् । सिंहनादान् विनेदुश् च रणे वानरराक्षसाः ॥
nijaghnuḥ śailaśūlāstrair vibhiduś ca parasparam | siṃhanādān vineduś ca raṇe vānararākṣasāḥ
They struck and pierced one another with crags, spears and missiles; and the vānaras and rākṣasas raised lion-roars in the battle.
पर्वतों, शूलों और अस्त्रों से उन्होंने एक-दूसरे पर प्रहार और एक-दूसरे को छेद डाला; और युद्ध में वानर और राक्षस सिंहनाद करने लगे।
Verse 55
छिन्नवर्मतनुत्राणा राक्षसा वानरैर् हताः । रुधिरं प्रस्रुतास् तत्र रससारम् इव द्रुमाः ॥
chinnavarmatanutrāṇā rākṣasā vānarair hatāḥ | rudhiraṃ prasrutās tatra rasasāram iva drumāḥ
The rākṣasas, their mail and body-armour cut away, slain by the vānaras, streamed blood there like trees that stream their choicest sap.
कवच और शरीर-रक्षक कट जाने पर वानरों द्वारा मारे गए राक्षस वहाँ रक्त वैसे बहाने लगे जैसे वृक्ष अपना श्रेष्ठ रस।
Verse 56
रथेन च रथं चापि वारणेन च वारणम् । हयेन च हयं के चिन् निजघ्नुर् वानरा रणे ॥
rathena ca rathaṃ cāpi vāraṇena ca vāraṇam | hayena ca hayaṃ ke cin nijaghnur vānarā raṇe
Some vānaras in the battle smote chariot with chariot, elephant with elephant, and horse with horse.
कुछ वानरों ने युद्ध में रथ से रथ को, हाथी से हाथी को, और घोड़े से घोड़े को मारा।
Verse 57
क्षुरप्रैर् अर्धचन्द्रैश् च भल्लैश् च निशितैः शरैः । राक्षसा वानरेन्द्राणां चिच्छिदुः पादपाञ् शिलाः ॥
kṣuraprair ardhacandraiś ca bhallaiś ca niśitaiḥ śaraiḥ | rākṣasā vānarendrāṇāṃ cicchiduḥ pādapāñ śilāḥ
With razor-arrows and crescent-heads, with bhalla-shafts and sharpened arrows, the rākṣasas cut asunder the trees and rocks of the vānara chiefs.
क्षुरप्र, अर्धचन्द्र, भल्ल और तीक्ष्ण बाणों से राक्षसों ने वानरश्रेष्ठों के वृक्षों और शिलाओं को काट डाला।
Verse 58
विकीर्णैः पर्वताग्रैश् च द्रुमैश् छिन्नैश् च संयुगे । हतैश् च कपिरक्षोभिर् दुर्गमा वसुधाभवत् ॥
vikīrṇaiḥ parvatāgraiś ca drumaiś chinnaiś ca saṃyuge | hataiś ca kapirakṣobhir durgamā vasudhābhavat
With scattered mountain-peaks and trees cut down in the fray, and apes and rākṣasas slain, the earth became hard to traverse.
संग्राम में बिखरे पर्वत-शिखरों और कटे वृक्षों से, तथा मारे गए वानरों और राक्षसों से धरती दुर्गम हो गई।
Verse 59
तस्मिन् प्रवृत्ते तुमुले विमर्दे; प्रहृष्यमाणेषु वली मुखेषु । निपात्यमानेषु च राक्षसेषु; महर्षयो देवगणाश् च नेदुः ॥
tasmin pravṛtte tumule vimarde; prahṛṣyamāṇeṣu valī mukheṣu | nipātyamāneṣu ca rākṣaseṣu; maharṣayo devagaṇāś ca neduḥ
As that tumultuous mêlée went on — the wrinkle-faced ones exulting and the rākṣasas being struck down — the great seers and the hosts of gods raised a shout.
उस तुमुल संग्राम के चलते — वानरों के हर्षित होने और राक्षसों के मारे जाने पर — महर्षि और देवगण जयघोष करने लगे।
Verse 60
ततो हयं मारुततुल्यवेगम्; आरुह्य शक्तिं निशितां प्रगृह्य । नरान्तको वानरराजसैन्यं; महार्णवं मीन इवाविवेश ॥
tato hayaṃ mārutatulyavegam; āruhya śaktiṃ niśitāṃ pragṛhya | narāntako vānararājasainyaṃ; mahārṇavaṃ mīna ivāviveśa
Then, mounting a horse swift as the wind and seizing a sharp lance, Narāntaka entered the army of the vānara king, like a fish entering the great ocean.
तब वायु के समान वेगवान् घोड़े पर चढ़कर, तीक्ष्ण शक्ति हाथ में लेकर नरान्तक वानरराज की सेना में वैसे घुस गया जैसे महासमुद्र में मछली।
Verse 61
स वानरान् सप्तशतानि वीरः; प्रासेन दीप्तेन विनिर्बिभेद । एकः क्षणेनेन्द्ररिपुर् महात्मा; जघान सैन्यं हरिपुंगवानाम् ॥
sa vānarān saptaśatāni vīraḥ; prāsena dīptena vinirbibheda | ekaḥ kṣaṇenendraripur mahātmā; jaghāna sainyaṃ haripuṃgavānām
That hero pierced seven hundred vānaras with his blazing lance; alone, in a moment, that great-souled foe of Indra slew a host of the bulls among vānaras.
उस वीर ने अपने जलते प्रास से सात सौ वानरों को बींध डाला; अकेले ही, एक क्षण में उस महात्मा इन्द्रशत्रु ने वानरश्रेष्ठों की सेना का संहार किया।
Verse 62
ददृशुश् च महात्मानं हयपृष्ठे प्रतिष्ठितम् । चरन्तं हरिसैन्येषु विद्याधरमहर्षयः ॥
dadṛśuś ca mahātmānaṃ hayapṛṣṭhe pratiṣṭhitam | carantaṃ harisainyeṣu vidyādharamaharṣayaḥ
The vidyādharas and the great seers beheld that great-souled one, stationed upon the back of his horse, ranging among the vānara hosts.
विद्याधरों और महर्षियों ने उस महात्मा को घोड़े की पीठ पर स्थित, वानर-सेनाओं में विचरते हुए देखा।
Verse 63
स तस्य ददृशे मार्गो मांसशोणितकर्दमः । पतितैः पर्वताकारैर् वानरैर् अभिसंवृतः ॥
sa tasya dadṛśe mārgo māṃsaśoṇitakardamaḥ | patitaiḥ parvatākārair vānarair abhisaṃvṛtaḥ
His path was seen miry with flesh and blood, strewn over with fallen vānaras like mountains.
उसका मार्ग मांस और रक्त के कीचड़ से भरा हुआ, पर्वत-से गिरे वानरों से आकीर्ण दिखाई दिया।
Verse 64
यावद् विक्रमितुं बुद्धिं चक्रुः प्लवगपुंगवाः । तावद् एतान् अतिक्रम्य निर्बिभेद नरान्तकः ॥
yāvad vikramituṃ buddhiṃ cakruḥ plavagapuṃgavāḥ | tāvad etān atikramya nirbibheda narāntakaḥ
Even as the bulls among the leaping monkeys made up their minds to show their valour, Narāntaka, passing by them, pierced them through.
ज्यों ही वानरश्रेष्ठ पराक्रम दिखाने का मन बनाते, त्यों ही नरान्तक उन्हें लाँघकर बींध डालता।
Verse 65
ज्वलन्तं प्रासम् उद्यम्य संग्रामान्ते नरान्तकः । ददाह हरिसैन्यानि वनानीव विभावसुः ॥
jvalantaṃ prāsam udyamya saṃgrāmānte narāntakaḥ | dadāha harisainyāni vanānīva vibhāvasuḥ
Lifting up his blazing lance, at the end of the fight Narāntaka burned up the vānara armies, as fire burns the forests.
जलते प्रास को उठाकर संग्राम के अन्त में नरान्तक ने वानर-सेनाओं को वैसे जला डाला जैसे अग्नि वनों को।
Verse 66
यावद् उत्पाटयाम् आसुर् वृक्षाञ् शैलान् वनौकसः । तावत् प्रासहताः पेतुर् वज्रकृत्ता इवाचलाः ॥
yāvad utpāṭayām āsur vṛkṣāñ śailān vanaukasaḥ | tāvat prāsahatāḥ petur vajrakṛttā ivācalāḥ
Even as the forest-dwellers strove to tear up trees and crags, they fell, struck by the lance, like mountains cleft by the thunderbolt.
ज्यों ही वनवासी वृक्ष और पर्वत उखाड़ने का प्रयत्न करते, त्यों ही प्रास से आहत होकर वज्र से कटे पर्वतों के समान गिर पड़ते।
Verse 67
दिक्षु सर्वासु बलवान् विचचार नरान्तकः । प्रमृद्नन् सर्वतो युद्धे प्रावृट्काले यथानिलः ॥
dikṣu sarvāsu balavān vicacāra narāntakaḥ | pramṛdnan sarvato yuddhe prāvṛṭkāle yathānilaḥ
In every direction the mighty Narāntaka ranged, crushing all about him in the battle, like the wind in the rainy season.
बलवान् नरान्तक सब दिशाओं में, युद्ध में चारों ओर कुचलता हुआ, वर्षाकाल की वायु के समान विचरने लगा।
Verse 68
न शेकुर् धावितुं वीरा न स्थातुं स्पन्दितुं कुतः । उत्पतन्तं स्थितं यान्तं सर्वान् विव्याध वीर्यवान् ॥
na śekur dhāvituṃ vīrā na sthātuṃ spandituṃ kutaḥ | utpatantaṃ sthitaṃ yāntaṃ sarvān vivyādha vīryavān
The heroes could not run, nor stand — how then could they stir? Springing up, standing, or going, all of them the valorous one pierced through.
वीर न भाग सके, न खड़े रह सके — फिर हिलना तो दूर; उछलते हुए, खड़े हुए, जाते हुए — सबको उस पराक्रमी ने बींध डाला।
Verse 69
एकेनान्तककल्पेन प्रासेनादित्यतेजसा । भिन्नानि हरिसैन्यानि निपेतुर् धरणीतले ॥
ekenāntakakalpena prāsenādityatejasā | bhinnāni harisainyāni nipetur dharaṇītale
By that single lance, like Death, of the sun's splendour, the vānara armies, broken, fell to the surface of the earth.
अन्तक (यम) के समान, सूर्य-से तेज वाले उस एक ही प्रास से बिंधी हुई वानर-सेनाएँ धरती पर गिर पड़ीं।
Verse 70
वज्रनिष्पेषसदृशं प्रासस्याभिनिपातनम् । न शेकुर् वानराः सोढुं ते विनेदुर् महास्वनम् ॥
vajraniṣpeṣasadṛśaṃ prāsasyābhinipātanam | na śekur vānarāḥ soḍhuṃ te vinedur mahāsvanam
The fall of the lance, like the crash of the thunderbolt, the vānaras could not endure; and they cried out with a great noise.
वज्रपात-से प्रास के उस गिरने को वानर सह न सके, और वे महान् शब्द से चीख उठे।
Verse 71
पततां हरिवीराणां रूपाणि प्रचकाशिरे । वज्रभिन्नाग्रकूटानां शैलानां पतताम् इव ॥
patatāṃ harivīrāṇāṃ rūpāṇi pracakāśire | vajrabhinnāgrakūṭānāṃ śailānāṃ patatām iva
The forms of the falling vānara heroes gleamed like falling mountains whose topmost crests had been split by the thunderbolt.
गिरते हुए वानर-वीरों के रूप वैसे प्रकाशित हुए जैसे वज्र से छिन्न शिखर-कूटों वाले गिरते पर्वत।
Verse 72
ये तु पूर्वं महात्मानः कुम्भकर्णेन पातिताः । ते ऽस्वस्था वानरश्रेष्ठाः सुग्रीवम् उपतस्थिरे ॥
ye tu pūrvaṃ mahātmānaḥ kumbhakarṇena pātitāḥ | te 'svasthā vānaraśreṣṭhāḥ sugrīvam upatasthire
Those great-souled, foremost vānaras who had earlier been laid low by Kumbhakarṇa, still unwell, came to Sugrīva.
जो महात्मा वानरश्रेष्ठ पहले कुम्भकर्ण द्वारा गिराए गए थे, वे अस्वस्थ होकर सुग्रीव के पास आए।
Verse 73
विप्रेक्षमाणः सुग्रीवो ददर्श हरिवाहिनीम् । नरान्तकभयत्रस्तां विद्रवन्तीम् इतस् ततः ॥
viprekṣamāṇaḥ sugrīvo dadarśa harivāhinīm | narāntakabhayatrastāṃ vidravantīm itas tataḥ
Looking about, Sugrīva beheld the vānara host, terrified with fear of Narāntaka, fleeing this way and that.
चारों ओर देखते हुए सुग्रीव ने वानर-सेना को नरान्तक के भय से त्रस्त होकर इधर-उधर भागते देखा।
Verse 74
विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा स ददर्श नरान्तकम् । गृहीतप्रासम् आयान्तं हयपृष्ठे प्रतिष्ठितम् ॥
vidrutāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā sa dadarśa narāntakam | gṛhītaprāsam āyāntaṃ hayapṛṣṭhe pratiṣṭhitam
Seeing the army put to flight, he beheld Narāntaka coming, lance in hand, stationed upon the back of his horse.
सेना को भागते देखकर उसने नरान्तक को देखा, जो प्रास हाथ में लिए, घोड़े की पीठ पर स्थित, आ रहा था।
Verse 75
अथोवाच महातेजाः सुग्रीवो वानराधिपः । कुमारम् अङ्गदं वीरं शक्रतुल्यपराक्रमम् ॥
athovāca mahātejāḥ sugrīvo vānarādhipaḥ | kumāram aṅgadaṃ vīraṃ śakratulyaparākramam
Then the greatly splendid Sugrīva, lord of vānaras, spoke to the heroic prince Aṅgada, of prowess equal to Śakra's:
तब महातेजस्वी वानराधिप सुग्रीव ने शक्र (इन्द्र) के समान पराक्रमी वीर राजकुमार अंगद से कहा —
Verse 76
गच्छैनं राक्षसं वीर यो ऽसौ तुरगम् आस्थितः । क्षोभयन्तं हरिबलं क्षिप्रं प्राणैर् वियोजय ॥
gacchainaṃ rākṣasaṃ vīra yo 'sau turagam āsthitaḥ | kṣobhayantaṃ haribalaṃ kṣipraṃ prāṇair viyojaya
"Go, O hero, against that rākṣasa yonder who is mounted on the horse and throws the vānara host into turmoil; swiftly part him from his life."
'हे वीर! जो यह घोड़े पर सवार राक्षस वानर-सेना को क्षुब्ध कर रहा है, उसके पास जाओ और शीघ्र उसे प्राणों से वियुक्त कर दो।'
Verse 77
स भर्तुर् वचनं श्रुत्वा निष्पपाताङ्गदस् तदा । अनीकान् मेघसंकाशान् मेघानीकाद् इवांशुमान् ॥
sa bhartur vacanaṃ śrutvā niṣpapātāṅgadas tadā | anīkān meghasaṃkāśān meghānīkād ivāṃśumān
Hearing the words of his lord, Aṅgada then sprang forth from among the cloud-like troops, as the sun bursts forth from a bank of clouds.
स्वामी का वचन सुनकर तब अंगद उन मेघ-सी सेनाओं में से वैसे निकल पड़ा जैसे मेघों के समूह से सूर्य।
Verse 78
शैलसंघातसंकाशो हरीणाम् उत्तमो ऽङ्गदः । रराजाङ्गदसंनद्धः सधातुर् इव पर्वतः ॥
śailasaṃghātasaṃkāśo harīṇām uttamo 'ṅgadaḥ | rarājāṅgadasaṃnaddhaḥ sadhātur iva parvataḥ
Aṅgada, foremost of vānaras, like a mass of mountains, girt with his armlet, shone like a mountain with its mineral-veins.
पर्वतों के समूह-से, वानरों में श्रेष्ठ अंगद, अंगद (बाजूबन्द) से सुसज्जित होकर, धातुओं (खनिजों) वाले पर्वत के समान शोभित हुआ।
Verse 79
निरायुधो महातेजाः केवलं नखदंष्ट्रवान् । नरान्तकम् अभिक्रम्य वालिपुत्रो ऽब्रवीद् वचः ॥
nirāyudho mahātejāḥ kevalaṃ nakhadaṃṣṭravān | narāntakam abhikramya vāliputro 'bravīd vacaḥ
Weaponless, greatly splendid, having only his nails and fangs, the son of Vālin, advancing upon Narāntaka, spoke:
निरायुध, महातेजस्वी, केवल नख और दाँत वाला वालि-पुत्र नरान्तक के पास जाकर यह वचन बोला —
Verse 80
तिष्ठ किं प्राकृतैर् एभिर् हरिभिस् त्वं करिष्यसि । अस्मिन् वज्रसमस्पर्शे प्रासं क्षिप ममोरसि ॥
tiṣṭha kiṃ prākṛtair ebhir haribhis tvaṃ kariṣyasi | asmin vajrasamasparśe prāsaṃ kṣipa mamorasi
"Stay! What will you do with these common monkeys? Hurl your lance at this breast of mine, hard as the thunderbolt."
'ठहर! इन साधारण वानरों से तू क्या करेगा? वज्र-से स्पर्श वाली मेरी इस छाती पर प्रास फेंक।'
Verse 81
अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा प्रचुक्रोध नरान्तकः । संदश्य दशनैर् ओष्ठं निश्वस्य च भुजंगवत् ॥
aṅgadasya vacaḥ śrutvā pracukrodha narāntakaḥ | saṃdaśya daśanair oṣṭhaṃ niśvasya ca bhujaṃgavat
Hearing Aṅgada's words, Narāntaka grew enraged, and, biting his lip with his teeth and hissing like a serpent,
अंगद का वचन सुनकर नरान्तक क्रुद्ध हो उठा, और दाँतों से होंठ काटकर, सर्प के समान फुफकारकर,
Verse 82
स प्रासम् आविध्य तदाङ्गदाय; समुज्ज्वलन्तं सहसोत्ससर्ज । स वालिपुत्रोरसि वज्रकल्पे; बभूव भग्नो न्यपतच् च भूमौ ॥
sa prāsam āvidhya tadāṅgadāya; samujjvalantaṃ sahasotsasarja | sa vāliputrorasi vajrakalpe; babhūva bhagno nyapatac ca bhūmau
then whirling the blazing lance, suddenly hurled it at Aṅgada; against the son of Vālin's breast, hard as the thunderbolt, it broke and fell to the earth.
तब उसने प्रज्वलित प्रास घुमाकर सहसा अंगद पर फेंका; किन्तु वज्र-सी वालि-पुत्र की छाती पर वह टूटकर भूमि पर गिर पड़ा।
Verse 83
तं प्रासम् आलोक्य तदा विभग्नं; सुपर्णकृत्तोरगभोगकल्पम् । तलं समुद्यम्य स वालिपुत्रस्; तुरंगमस्याभिजघान मूर्ध्नि ॥
taṃ prāsam ālokya tadā vibhagnaṃ; suparṇakṛttoragabhogakalpam | talaṃ samudyamya sa vāliputras; turaṃgamasyābhijaghāna mūrdhni
Seeing that lance broken, like the coil of a serpent cut by Garuḍa, the son of Vālin, raising his palm, struck the horse upon the head.
गरुड़ द्वारा कटी सर्प की कुण्डली-से उस टूटे प्रास को देखकर, तब वालि-पुत्र ने हथेली उठाकर उसके घोड़े के सिर पर प्रहार किया।
Verse 84
निमग्नपादः स्फुटिताक्षि तारो; निष्क्रान्तजिह्वो ऽचलसंनिकाशः । स तस्य वाजी निपपात भूमौ; तलप्रहारेण विकीर्णमूर्धा ॥
nimagnapādaḥ sphuṭitākṣi tāro; niṣkrāntajihvo 'calasaṃnikāśaḥ | sa tasya vājī nipapāta bhūmau; talaprahāreṇa vikīrṇamūrdhā
Its legs sinking, its eyes burst, its tongue lolling out, like a mountain, that steed of his fell to the earth, its head shattered by the blow of the palm.
पैर धँसे हुए, आँखें फूटी हुई, जीभ बाहर निकली हुई, पर्वत-सा वह घोड़ा हथेली के प्रहार से सिर फटकर भूमि पर गिर पड़ा।
Verse 85
नरान्तकः क्रोधवशं जगाम; हतं तुरगं पतितं निरीक्ष्य । स मुष्टिम् उद्यम्य महाप्रभावो; जघान शीर्षे युधि वालिपुत्रम् ॥
narāntakaḥ krodhavaśaṃ jagāma; hataṃ turagaṃ patitaṃ nirīkṣya | sa muṣṭim udyamya mahāprabhāvo; jaghāna śīrṣe yudhi vāliputram
Narāntaka fell under the sway of wrath, seeing his horse slain and fallen; raising his fist, that one of great might struck the son of Vālin upon the head in the fight.
घोड़े को मारा गया और गिरा देखकर नरान्तक क्रोध के वश में हो गया; और महाप्रभावशाली उसने मुक्का उठाकर युद्ध में वालि-पुत्र के सिर पर प्रहार किया।
Verse 86
अथाङ्गदो मुष्टिविभिन्नमूर्धा; सुस्राव तीव्रं रुधिरं भृशोष्णम् । मुहुर् विजज्वाल मुमोह चापि; संज्ञां समासाद्य विसिष्मिये च ॥
athāṅgado muṣṭivibhinnamūrdhā; susrāva tīvraṃ rudhiraṃ bhṛśoṣṇam | muhur vijajvāla mumoha cāpi; saṃjñāṃ samāsādya visiṣmiye ca
Then Aṅgada, his head split by the fist, streamed fierce and burning blood; again and again he blazed with pain and swooned, yet, regaining his senses, he marvelled.
तब मुक्के से सिर फटने पर अंगद तीव्र, अत्यन्त गरम रक्त बहाने लगा; बार-बार पीड़ा से तिलमिलाया और मूर्च्छित भी हुआ, फिर भी चेतना पाकर उसने (अपनी सहनशक्ति पर) आश्चर्य किया।
Verse 87
अथाङ्गदो वज्रसमानवेगं; संवर्त्य मुष्टिं गिरिशृङ्गकल्पम् । निपातयाम् आस तदा महात्मा; नरान्तकस्योरसि वालिपुत्रः ॥
athāṅgado vajrasamānavegaṃ; saṃvartya muṣṭiṃ giriśṛṅgakalpam | nipātayām āsa tadā mahātmā; narāntakasyorasi vāliputraḥ
Then the great-souled son of Vālin, Aṅgada, clenching his fist of force like the thunderbolt, like a mountain-peak, brought it down upon Narāntaka's breast.
तब महात्मा वालि-पुत्र अंगद ने वज्र-से वेग वाले, पर्वत-शिखर-से मुक्के को भींचकर नरान्तक की छाती पर दे मारा।
Verse 88
स मुष्टिनिष्पिष्टविभिन्नवक्षा; ज्वालां वमञ् शोणितदिग्धगात्रः । नरान्तको भूमितले पपात; यथाचलो वज्रनिपातभग्नः ॥
sa muṣṭiniṣpiṣṭavibhinnavakṣā; jvālāṃ vamañ śoṇitadigdhagātraḥ | narāntako bhūmitale papāta; yathācalo vajranipātabhagnaḥ
He, his breast crushed and cleft by the fist, vomiting flame, his limbs smeared with blood, Narāntaka fell to the surface of the earth, like a mountain shattered by the fall of the thunderbolt.
मुक्के से छाती चूर और विदीर्ण होकर, ज्वाला उगलते हुए, रक्त से सने अंगों वाला नरान्तक भूमि पर वैसे गिर पड़ा जैसे वज्रपात से टूटा पर्वत।
Verse 89
अथान्तरिक्षे त्रिदशोत्तमानां; वनौकसां चैव महाप्रणादः । बभूव तस्मिन् निहते ऽग्र्यवीरे; नरान्तके वालिसुतेन संख्ये ॥
athāntarikṣe tridaśottamānāṃ; vanaukasāṃ caiva mahāpraṇādaḥ | babhūva tasmin nihate 'gryavīre; narāntake vālisutena saṃkhye
Then in the sky, among the foremost of the thirty gods and among the forest-dwellers, there arose a great shout, when that foremost hero Narāntaka was slain by the son of Vālin in the battle.
तब उस प्रमुख वीर नरान्तक के वालि-पुत्र द्वारा संग्राम में मारे जाने पर आकाश में श्रेष्ठ देवों और वनवासियों का महान् जयघोष उठा।
Verse 90
अथाङ्गदो राममनः प्रहर्षणं; सुदुष्करं तं कृतवान् हि विक्रमम् । विसिष्मिये सो ऽप्य् अतिवीर्य विक्रमः; पुनश् च युद्धे स बभूव हर्षितः ॥
athāṅgado rāmamanaḥ praharṣaṇaṃ; suduṣkaraṃ taṃ kṛtavān hi vikramam | visiṣmiye so 'py ativīrya vikramaḥ; punaś ca yuddhe sa babhūva harṣitaḥ
Then Aṅgada, having wrought that most arduous feat of valour that gladdened Rāma's heart, himself marvelled at his own surpassing prowess, and once more grew joyous in the battle.
तब अंगद ने राम के मन को हर्षित करने वाला वह अत्यन्त दुष्कर पराक्रम कर दिखाया; वह महापराक्रमी स्वयं भी (अपने पराक्रम पर) विस्मित हुआ, और पुनः युद्ध में हर्षित हो उठा।