Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 46

Yuddha Kanda

51 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    ततः प्रहस्तं निर्यान्तं भीमं भीमपराक्रमम् । गर्जन्तं सुमहाकायं राक्षसैर् अभिसंवृतम् ॥

    tataḥ prahastaṃ niryāntaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam | garjantaṃ sumahākāyaṃ rākṣasair abhisaṃvṛtam

    Then Prahasta, sallying forth — dreadful, of dreadful prowess, roaring, huge of body, surrounded by rākṣasas —

    तब बाहर निकलते हुए प्रहस्त को — भयंकर, भयंकर पराक्रमी, गरजते हुए, विशाल शरीर वाले, राक्षसों से घिरे हुए को —

  2. Verse 2

    ददर्श महती सेना वानराणां बलीयसाम् । अतिसंजातरोषाणां प्रहस्तम् अभिगर्जताम् ॥

    dadarśa mahatī senā vānarāṇāṃ balīyasām | atisaṃjātaroṣāṇāṃ prahastam abhigarjatām

    the great army of the mighty monkeys beheld — [monkeys] whose fury was greatly roused, roaring back at Prahasta.

    बलवान् वानरों की विशाल सेना ने देखा, जिनका रोष अत्यधिक भड़क उठा था और जो प्रहस्त को पलटकर ललकार रहे थे।

  3. Verse 3

    खड्गशक्त्यष्टिबाणाश् च शूलानि मुसलानि च । गदाश् च परिघाः प्रासा विविधाश् च परश्वधाः ॥

    khaḍgaśaktyaṣṭibāṇāś ca śūlāni musalāni ca | gadāś ca parighāḥ prāsā vividhāś ca paraśvadhāḥ

    Swords, lances, pikes and arrows, pikes and pestles, maces and iron bars and javelins, and axes of many kinds,

    तलवारें, शक्तियाँ, ऋष्टियाँ और बाण, शूल और मूसल, गदाएँ, परिघ, प्रास और नाना प्रकार के फरसे,

  4. Verse 4

    धनूंषि च विचित्राणि राक्षसानां जयैषिणाम् । प्रगृहीतान्य् अशोभन्त वानरान् अभिधावताम् ॥

    dhanūṃṣi ca vicitrāṇi rākṣasānāṃ jayaiṣiṇām | pragṛhītāny aśobhanta vānarān abhidhāvatām

    and wondrous bows of the rākṣasas longing for victory, grasped aloft, shone forth as they charged upon the monkeys.

    और विजय के इच्छुक राक्षसों के विचित्र धनुष — वानरों पर टूटते हुए उन (राक्षसों) के हाथों में उठे हुए शोभा पा रहे थे।

  5. Verse 5

    जगृहुः पादपांश् चापि पुष्पितान् वानरर्षभाः । शिलाश् च विपुला दीर्घा योद्धुकामाः प्लवंगमाः ॥

    jagṛhuḥ pādapāṃś cāpi puṣpitān vānararṣabhāḥ | śilāś ca vipulā dīrghā yoddhukāmāḥ plavaṃgamāḥ

    And the bulls among monkeys too seized blossoming trees, and rocks broad and long, the leaping ones eager to fight.

    और युद्ध के इच्छुक वानरश्रेष्ठों ने भी फूले हुए वृक्षों तथा चौड़ी-लम्बी शिलाओं को उठा लिया।

  6. Verse 6

    तेषाम् अन्योन्यम् आसाद्य संग्रामः सुमहान् अभूत् । बहूनाम् अश्मवृष्टिं च शरवृष्टिं च वर्षताम् ॥

    teṣām anyonyam āsādya saṃgrāmaḥ sumahān abhūt | bahūnām aśmavṛṣṭiṃ ca śaravṛṣṭiṃ ca varṣatām

    As they met one another, a very great battle arose, of many raining down showers of rocks and showers of arrows.

    एक-दूसरे से भिड़कर उनका अत्यन्त महान् संग्राम छिड़ गया, जिसमें अनेक (योद्धा) शिला-वृष्टि और बाण-वृष्टि बरसा रहे थे।

  7. Verse 7

    बहवो राक्षसा युद्धे बहून् वानरयूथपान् । वानरा राक्षसांश् चापि निजघ्नुर् बहवो बहून् ॥

    bahavo rākṣasā yuddhe bahūn vānarayūthapān | vānarā rākṣasāṃś cāpi nijaghnur bahavo bahūn

    Many rākṣasas in the battle slew many monkey troop-leaders, and many monkeys too slew many rākṣasas.

    युद्ध में अनेक राक्षसों ने अनेक वानर-सेनापतियों को मार डाला, और अनेक वानरों ने भी अनेक राक्षसों को मार गिराया।

  8. Verse 8

    शूलैः प्रमथिताः के चित् के चित् तु परमायुधैः । परिघैर् आहताः के चित् के चिच् छिन्नाः परश्वधैः ॥

    śūlaiḥ pramathitāḥ ke cit ke cit tu paramāyudhaiḥ | parighair āhatāḥ ke cit ke cic chinnāḥ paraśvadhaiḥ

    Some were crushed with pikes, some with supreme weapons; some were struck with iron bars, some cut with axes.

    कुछ शूलों से मथे गए, कुछ श्रेष्ठ आयुधों से; कुछ परिघों से आहत हुए, कुछ फरसों से काट दिए गए।

  9. Verse 9

    निरुच्छ्वासाः पुनः के चित् पतिता धरणीतले । विभिन्नहृदयाः के चिद् इषुसंतानसंदिताः ॥

    nirucchvāsāḥ punaḥ ke cit patitā dharaṇītale | vibhinnahṛdayāḥ ke cid iṣusaṃtānasaṃditāḥ

    Some again, their breath stopped, fell upon the surface of the earth; some, their hearts pierced through, were bound with streams of arrows.

    कुछ फिर निःश्वासरहित होकर धरती पर गिर पड़े; कुछ के हृदय छिद गए और वे बाणों की लड़ियों से बँध गए।

  10. Verse 10

    के चिद् द्विधाकृताः खड्गैः स्फुरन्तः पतिता भुवि । वानरा राक्षसैः शूलैः पार्श्वतश् च विदारिताः ॥

    ke cid dvidhākṛtāḥ khaḍgaiḥ sphurantaḥ patitā bhuvi | vānarā rākṣasaiḥ śūlaiḥ pārśvataś ca vidāritāḥ

    Some, cut in two by swords, fell quivering to the ground; and the monkeys were torn in their sides by the pikes of the rākṣasas.

    कुछ तलवारों से दो टुकड़े होकर तड़पते हुए भूमि पर गिर पड़े; और वानर राक्षसों के शूलों से पार्श्व में चीर डाले गए।

  11. Verse 11

    वानरैश् चापि संक्रुद्धै राक्षसौघाः समन्ततः । पादपैर् गिरिशृङ्गैश् च संपिष्टा वसुधातले ॥

    vānaraiś cāpi saṃkruddhai rākṣasaughāḥ samantataḥ | pādapair giriśṛṅgaiś ca saṃpiṣṭā vasudhātale

    And by the enraged monkeys too, the hosts of rākṣasas on every side were pounded upon the surface of the earth with trees and mountain-crags.

    और क्रुद्ध वानरों द्वारा राक्षसों के समूह चारों ओर से वृक्षों और पर्वत-शिखरों से भूमि पर कुचल डाले गए।

  12. Verse 12

    वज्रस्पर्शतलैर् हस्तैर् मुष्टिभिश् च हता भृशम् । वेमुः शोणितम् आस्येभ्यो विशीर्णदशनेक्षणः ॥

    vajrasparśatalair hastair muṣṭibhiś ca hatā bhṛśam | vemuḥ śoṇitam āsyebhyo viśīrṇadaśanekṣaṇaḥ

    Sorely struck by hands and fists whose touch was like the thunderbolt, they vomited blood from their mouths, their teeth and eyes shattered.

    वज्र के स्पर्श के समान हाथों और मुक्कों से बुरी तरह आहत वे, टूटे दाँत और नेत्र लिए, मुखों से रक्त उगलने लगे।

  13. Verse 13

    आर्तस्वरं च स्वनतां सिंहनादं च नर्दताम् । बभूव तुमुलः शब्दो हरीणां रक्षसां युधि ॥

    ārtasvaraṃ ca svanatāṃ siṃhanādaṃ ca nardatām | babhūva tumulaḥ śabdo harīṇāṃ rakṣasāṃ yudhi

    With the cries of distress of the groaning and the lion-roars of the roaring, there arose a tumultuous din of monkeys and rākṣasas in the battle.

    कराहते हुओं के आर्त स्वर और गरजते हुओं के सिंहनाद से युद्ध में वानरों और राक्षसों का तुमुल शब्द उठा।

  14. Verse 14

    वानरा राक्षसाः क्रुद्धा वीरमार्गम् अनुव्रताः । विवृत्तनयनाः क्रूराश् चक्रुः कर्माण्य् अभीतवत् ॥

    vānarā rākṣasāḥ kruddhā vīramārgam anuvratāḥ | vivṛttanayanāḥ krūrāś cakruḥ karmāṇy abhītavat

    The monkeys and the rākṣasas, enraged, holding to the path of heroes, their eyes rolling, fierce, performed their feats fearlessly.

    वीरों के मार्ग पर चलने वाले क्रुद्ध वानर और राक्षस, घूमती आँखों से, क्रूर होकर, निर्भय होकर अपने पराक्रम दिखाने लगे।

  15. Verse 15

    नरान्तकः कुम्भहनुर् महानादः समुन्नतः । एते प्रहस्तसचिवाः सर्वे जघ्नुर् वनौकसः ॥

    narāntakaḥ kumbhahanur mahānādaḥ samunnataḥ | ete prahastasacivāḥ sarve jaghnur vanaukasaḥ

    Narāntaka, Kumbhahanu, Mahānāda and Samunnata — these counsellors of Prahasta, all of them, slew the forest-dwellers.

    नरान्तक, कुम्भहनु, महानाद और समुन्नत — प्रहस्त के ये मन्त्री, सब के सब, वनवासियों को मारने लगे।

  16. Verse 16

    तेषाम् आपततां शीघ्रं निघ्नतां चापि वानरान् । द्विविदो गिरिशृङ्गेण जघानैकं नरान्तकम् ॥

    teṣām āpatatāṃ śīghraṃ nighnatāṃ cāpi vānarān | dvivido giriśṛṅgeṇa jaghānaikaṃ narāntakam

    As they rushed on swiftly and struck down the monkeys, Dvivida with a mountain-crag slew one of them, Narāntaka.

    शीघ्रता से टूट पड़ते और वानरों को मारते हुए उनमें से एक नरान्तक को द्विविद ने पर्वत-शिखर से मार डाला।

  17. Verse 17

    दुर्मुखः पुनर् उत्पाट्य कपिः स विपुलद्रुमम् । राक्षसं क्षिप्रहस्तस् तु समुन्नतम् अपोथयत् ॥

    durmukhaḥ punar utpāṭya kapiḥ sa vipuladrumam | rākṣasaṃ kṣiprahastas tu samunnatam apothayat

    And Durmukha the monkey, swift-handed, tearing up a great tree, pounded down the rākṣasa Samunnata.

    और शीघ्र हाथ वाले वानर दुर्मुख ने एक बड़ा वृक्ष उखाड़कर राक्षस समुन्नत को कूट डाला।

  18. Verse 18

    जाम्बवांस् तु सुसंक्रुद्धः प्रगृह्य महतीं शिलाम् । पातयाम् आस तेजस्वी महानादस्य वक्षसि ॥

    jāmbavāṃs tu susaṃkruddhaḥ pragṛhya mahatīṃ śilām | pātayām āsa tejasvī mahānādasya vakṣasi

    And Jāmbavān, sorely enraged, that splendid one, taking up a great rock, brought it down upon the breast of Mahānāda.

    और अत्यन्त क्रुद्ध तेजस्वी जाम्बवान् ने एक बड़ी शिला उठाकर महानाद की छाती पर दे मारी।

  19. Verse 19

    अथ कुम्भहनुस् तत्र तारेणासाद्य वीर्यवान् । वृक्षेणाभिहतो मूर्ध्नि प्राणांस् तत्याज राक्षसः ॥

    atha kumbhahanus tatra tāreṇāsādya vīryavān | vṛkṣeṇābhihato mūrdhni prāṇāṃs tatyāja rākṣasaḥ

    Then and there the valiant rākṣasa Kumbhahanu, met by Tāra and struck upon the head with a tree, gave up his life.

    तभी वहाँ पराक्रमी राक्षस कुम्भहनु तार से भिड़कर वृक्ष से सिर पर आहत होकर प्राण त्याग बैठा।

  20. Verse 20

    अमृष्यमाणस् तत् कर्म प्रहस्तो रथम् आस्थितः । चकार कदनं घोरं धनुष्पाणिर् वनौकसाम् ॥

    amṛṣyamāṇas tat karma prahasto ratham āsthitaḥ | cakāra kadanaṃ ghoraṃ dhanuṣpāṇir vanaukasām

    Not brooking that deed, Prahasta, mounted on his chariot, bow in hand, wrought dreadful havoc among the forest-dwellers.

    उस कर्म को न सहकर प्रहस्त ने रथ पर स्थित होकर, धनुष हाथ में लिए, वनवासियों का घोर संहार किया।

  21. Verse 21

    आवर्त इव संजज्ञे उभयोः सेनयोस् तदा । क्षुभितस्याप्रमेयस्य सागरस्येव निस्वनः ॥

    āvarta iva saṃjajñe ubhayoḥ senayos tadā | kṣubhitasyāprameyasya sāgarasyeva nisvanaḥ

    A whirlpool, as it were, then arose between the two armies, with a roar like that of the stirred and immeasurable ocean.

    तब दोनों सेनाओं के बीच एक भँवर-सा उठ पड़ा, जिसका शब्द क्षुब्ध और अपरिमेय समुद्र के समान था।

  22. Verse 22

    महता हि शरौघेण प्रहस्तो युद्धकोविदः । अर्दयाम् आस संक्रुद्धो वानरान् परमाहवे ॥

    mahatā hi śaraugheṇa prahasto yuddhakovidaḥ | ardayām āsa saṃkruddho vānarān paramāhave

    For with a great flood of arrows Prahasta, skilled in war, enraged, tormented the monkeys in that great battle.

    क्योंकि युद्धनिपुण प्रहस्त ने क्रुद्ध होकर उस महायुद्ध में बाणों के महान् प्रवाह से वानरों को पीड़ित कर डाला।

  23. Verse 23

    वानराणां शरीरैस् तु राक्षसानां च मेदिनी । बभूव निचिता घोरा पतितैर् इव पर्वतैः ॥

    vānarāṇāṃ śarīrais tu rākṣasānāṃ ca medinī | babhūva nicitā ghorā patitair iva parvataiḥ

    And the earth became strewn, dreadful, with the bodies of monkeys and of rākṣasas, like mountains fallen.

    और धरती वानरों तथा राक्षसों के शरीरों से वैसी घोर रूप से पट गई, मानो गिरे हुए पर्वतों से भरी हो।

  24. Verse 24

    सा महीरुधिरौघेण प्रच्छन्ना संप्रकाशते । संछन्ना माधवे मासि पलाशैर् इव पुष्पितैः ॥

    sā mahīrudhiraugheṇa pracchannā saṃprakāśate | saṃchannā mādhave māsi palāśair iva puṣpitaiḥ

    That earth, covered over by the flood of blood, shone forth as [the ground] is covered by the blossoming palāśa flowers in the month of Mādhava (spring).

    रक्त के प्रवाह से ढकी वह धरती वैसे शोभित हुई जैसे माधव मास (वसन्त) में खिले हुए पलाश के फूलों से ढकी (भूमि)।

  25. Verse 25

    हतवीरौघवप्रां तु भग्नायुधमहाद्रुमाम् । शोणितौघमहातोयां यमसागरगामिनीम् ॥

    hatavīraughavaprāṃ tu bhagnāyudhamahādrumām | śoṇitaughamahātoyāṃ yamasāgaragāminīm

    [It became] a river whose banks were heaps of slain heroes, whose great trees were broken weapons, whose great waters were floods of blood, flowing toward Yama's ocean;

    (वहाँ एक नदी बन गई) जिसके तट मारे गए वीरों के ढेर थे, जिसके महावृक्ष टूटे हुए आयुध थे, जिसका महाजल रक्त का प्रवाह था, और जो यम के सागर की ओर बह रही थी;

  26. Verse 26

    यकृत्प्लीहमहापङ्कां विनिकीर्णान्त्रशैवलाम् । भिन्नकायशिरोमीनाम् अङ्गावयवशाड्वलाम् ॥

    yakṛtplīhamahāpaṅkāṃ vinikīrṇāntraśaivalām | bhinnakāyaśiromīnām aṅgāvayavaśāḍvalām

    whose great mire was liver and spleen, whose waterweed was scattered entrails, whose fish were split bodies and heads, whose grass was limbs and members;

    जिसका महान् कीचड़ कलेजे और तिल्ली थे, जिसकी काई बिखरी हुई आँतें थीं, जिसकी मछलियाँ कटे हुए शरीर और सिर थे, और जिसकी घास अंग-अवयव थे;

  27. Verse 27

    गृध्रहंसगणाकीर्णां कङ्कसारससेविताम् । मेधःफेनसमाकीर्णाम् आर्तस्तनितनिस्वनाम् ॥

    gṛdhrahaṃsagaṇākīrṇāṃ kaṅkasārasasevitām | medhaḥphenasamākīrṇām ārtastanitanisvanām

    thronged with flocks of vultures and geese, haunted by herons and sārasa cranes, strewn with the foam of fat, loud with the groans of the stricken;

    जो गीध और हंसों के झुंडों से भरी थी, कंक और सारसों से सेवित थी, चर्बी के फेन से आकीर्ण थी, और घायलों के कराहने के शब्द से गूँज रही थी;

  28. Verse 28

    तां कापुरुषदुस्तारां युद्धभूमिमयीं नदीम् । नदीम् इव घनापाये हंससारससेविताम् ॥

    tāṃ kāpuruṣadustārāṃ yuddhabhūmimayīṃ nadīm | nadīm iva ghanāpāye haṃsasārasasevitām

    that river made of the battlefield, impassable for cowards, like a river at the close of the rains, haunted by swans and sārasa cranes —

    कायरों के लिए दुस्तर, युद्धभूमि से बनी उस नदी को — वर्षा के अन्त में हंसों और सारसों से सेवित नदी के समान —

  29. Verse 29

    राक्षसाः कपिमुख्याश् च तेरुस् तां दुस्तरां नदीम् । यथा पद्मरजोध्वस्तां नलिनीं गजयूथपाः ॥

    rākṣasāḥ kapimukhyāś ca terus tāṃ dustarāṃ nadīm | yathā padmarajodhvastāṃ nalinīṃ gajayūthapāḥ

    the rākṣasas and the chief monkeys crossed that hard-to-cross river, as lordly elephants [cross] a lotus-pond strewn with the pollen of lotuses.

    राक्षसों और वानरश्रेष्ठों ने उस दुस्तर नदी को वैसे पार किया जैसे गजराज कमल-पराग से ढकी कमलिनी (सरोवर) को पार करते हैं।

  30. Verse 30

    ततः सृजन्तं बाणौघान् प्रहस्तं स्यन्दने स्थितम् । ददर्श तरसा नीलो विनिघ्नन्तं प्लवंगमान् ॥

    tataḥ sṛjantaṃ bāṇaughān prahastaṃ syandane sthitam | dadarśa tarasā nīlo vinighnantaṃ plavaṃgamān

    Then Nīla swiftly beheld Prahasta, standing in his chariot, loosing floods of arrows and striking down the leaping monkeys.

    तब नील ने रथ पर स्थित, बाणों का प्रवाह छोड़ते और वानरों को मारते हुए प्रहस्त को शीघ्र ही देखा।

  31. Verse 31

    स तं परमदुर्धर्षम् आपतन्तं महाकपिः । प्रहस्तं ताडयाम् आस वृक्षम् उत्पाट्य वीर्यवान् ॥

    sa taṃ paramadurdharṣam āpatantaṃ mahākapiḥ | prahastaṃ tāḍayām āsa vṛkṣam utpāṭya vīryavān

    That great monkey, the valiant Nīla, tearing up a tree, struck Prahasta, that most unassailable one, as he came on.

    उस अत्यन्त दुर्धर्ष प्रहस्त को टूटते हुए देखकर पराक्रमी महाकपि नील ने एक वृक्ष उखाड़कर उस पर प्रहार किया।

  32. Verse 32

    स तेनाभिहतः क्रुद्धो नदन् राक्षसपुंगवः । ववर्ष शरवर्षाणि प्लवगानां चमूपतौ ॥

    sa tenābhihataḥ kruddho nadan rākṣasapuṃgavaḥ | vavarṣa śaravarṣāṇi plavagānāṃ camūpatau

    Struck by it, that bull among rākṣasas, enraged, roaring, rained showers of arrows upon the monkey-commander.

    उससे आहत होकर क्रुद्ध राक्षसश्रेष्ठ गरजता हुआ वानर-सेनापति पर बाणों की बौछारें बरसाने लगा।

  33. Verse 33

    अपारयन् वारयितुं प्रत्यगृह्णान् निमीलितः । यथैव गोवृषो वर्षं शारदं शीघ्रम् आगतम् ॥

    apārayan vārayituṃ pratyagṛhṇān nimīlitaḥ | yathaiva govṛṣo varṣaṃ śāradaṃ śīghram āgatam

    Unable to ward them off, [Nīla] received them with eyes shut, just as a bull [takes] a swift-come autumn shower.

    उन्हें रोक न पाकर नील ने आँखें मूँदकर उन्हें वैसे ही झेला जैसे बैल शीघ्र आई शरद् की बौछार को (झेलता है)।

  34. Verse 34

    एवम् एव प्रहस्तस्य शरवर्षं दुरासदम् । निमीलिताक्षः सहसा नीलः सेहे सुदारुणम् ॥

    evam eva prahastasya śaravarṣaṃ durāsadam | nimīlitākṣaḥ sahasā nīlaḥ sehe sudāruṇam

    Even so did the great Nīla, his eyes shut, suddenly endure Prahasta's most dreadful, irresistible rain of arrows.

    इसी प्रकार महान् नील ने आँखें मूँदकर प्रहस्त की उस अत्यन्त भयंकर, दुर्धर्ष बाण-वृष्टि को सहसा सह लिया।

  35. Verse 35

    रोषितः शरवर्षेण सालेन महता महान् । प्रजघान हयान् नीलः प्रहस्तस्य मनोजवान् ॥

    roṣitaḥ śaravarṣeṇa sālena mahatā mahān | prajaghāna hayān nīlaḥ prahastasya manojavān

    Enraged by that shower of arrows, the great Nīla with a huge sāla tree slew the thought-swift horses of Prahasta.

    बाण-वृष्टि से क्रुद्ध होकर महान् नील ने एक बड़े साल वृक्ष से प्रहस्त के मन के समान वेगवान् घोड़ों को मार डाला।

  36. Verse 36

    विधनुस् तु कृतस् तेन प्रहस्तो वाहिनीपतिः । प्रगृह्य मुसलं घोरं स्यन्दनाद् अवपुप्लुवे ॥

    vidhanus tu kṛtas tena prahasto vāhinīpatiḥ | pragṛhya musalaṃ ghoraṃ syandanād avapupluve

    His bow broken by him, Prahasta the army-commander, taking up a dreadful pestle, leapt down from his chariot.

    उसके द्वारा धनुषहीन कर दिया गया सेनापति प्रहस्त एक घोर मूसल उठाकर रथ से कूद पड़ा।

  37. Verse 37

    ताव् उभौ वाहिनीमुख्यौ जातरोषौ तरस्विनौ । स्थितौ क्षतजदिग्धाङ्गौ प्रभिन्नाव् इव कुञ्जरौ ॥

    tāv ubhau vāhinīmukhyau jātaroṣau tarasvinau | sthitau kṣatajadigdhāṅgau prabhinnāv iva kuñjarau

    Those two army-chiefs, their fury roused, both swift, stood with limbs smeared in blood, like two elephants in rut.

    रोष से भरे, वेगवान् वे दोनों सेनाध्यक्ष रक्त से सने अंगों से, मद बहाते दो हाथियों के समान, आमने-सामने खड़े हो गए।

  38. Verse 38

    उल्लिखन्तौ सुतीक्ष्णाभिर् दंष्ट्राभिर् इतरेतरम् । सिंहशार्दूलसदृशौ सिंहशार्दूलचेष्टितौ ॥

    ullikhantau sutīkṣṇābhir daṃṣṭrābhir itaretaram | siṃhaśārdūlasadṛśau siṃhaśārdūlaceṣṭitau

    gashing one another with their most keen fangs, resembling a lion and a tiger, with the movements of a lion and a tiger,

    अत्यन्त तीक्ष्ण दाढ़ों से एक-दूसरे को नोचते हुए, सिंह और बाघ के सदृश, सिंह और बाघ की-सी चेष्टाओं वाले,

  39. Verse 39

    विक्रान्तविजयौ वीरौ समरेष्व् अनिवर्तिनौ । काङ्क्षमाणौ यशः प्राप्तुं वृत्रवासवयोः समौ ॥

    vikrāntavijayau vīrau samareṣv anivartinau | kāṅkṣamāṇau yaśaḥ prāptuṃ vṛtravāsavayoḥ samau

    heroes of valorous victory, never turning back in battles, longing to win glory, equal to Vṛtra and Vāsava (Indra).

    पराक्रम से विजय पाने वाले, युद्धों में पीठ न दिखाने वाले, यश पाने के इच्छुक, वृत्र और वासव (इन्द्र) के समान वे दोनों वीर (भिड़ गए)।

  40. Verse 40

    आजघान तदा नीलं ललाटे मुसलेन सः । प्रहस्तः परमायस्तस् तस्य सुस्राव शोणितम् ॥

    ājaghāna tadā nīlaṃ lalāṭe musalena saḥ | prahastaḥ paramāyastas tasya susrāva śoṇitam

    Then Prahasta, most exerting himself, struck Nīla upon the forehead with his pestle, and Nīla's blood flowed.

    तब अत्यन्त प्रयत्न करते हुए प्रहस्त ने नील के ललाट पर मूसल से प्रहार किया, और नील का रक्त बह निकला।

  41. Verse 41

    ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रगृह्य सुमहातरुम् । प्रहस्तस्योरसि क्रुद्धो विससर्ज महाकपिः ॥

    tataḥ śoṇitadigdhāṅgaḥ pragṛhya sumahātarum | prahastasyorasi kruddho visasarja mahākapiḥ

    Then, his limbs smeared with blood, the great monkey, enraged, taking up a very great tree, hurled it at Prahasta's breast.

    तब रक्त से सने अंगों वाले महाकपि नील ने क्रुद्ध होकर एक अत्यन्त विशाल वृक्ष उठाकर प्रहस्त की छाती पर दे मारा।

  42. Verse 42

    तम् अचिन्त्यप्रहारं स प्रगृह्य मुसलं महत् । अभिदुद्राव बलिनं बली नीलं प्लवंगमम् ॥

    tam acintyaprahāraṃ sa pragṛhya musalaṃ mahat | abhidudrāva balinaṃ balī nīlaṃ plavaṃgamam

    Heedless of that blow, the mighty [Prahasta], taking up his great pestle, rushed upon the mighty monkey Nīla.

    उस प्रहार की परवाह न करते हुए बलवान् प्रहस्त अपना बड़ा मूसल उठाए हुए बलवान् वानर नील पर टूट पड़ा।

  43. Verse 43

    तम् उग्रवेगं संरब्धम् आपतन्तं महाकपिः । ततः संप्रेक्ष्य जग्राह महावेगो महाशिलाम् ॥

    tam ugravegaṃ saṃrabdham āpatantaṃ mahākapiḥ | tataḥ saṃprekṣya jagrāha mahāvego mahāśilām

    Seeing him come on, of fierce speed and in fury, the great monkey of great speed then seized up a huge rock.

    प्रचण्ड वेग से, रोष में भरकर टूटते हुए उसे देखकर महावेगवान् महाकपि ने एक बड़ी शिला उठा ली।

  44. Verse 44

    तस्य युद्धाभिकामस्य मृधे मुसलयोधिनः । प्रहस्तस्य शिलां नीलो मूर्ध्नि तूर्णम् अपातयत् ॥

    tasya yuddhābhikāmasya mṛdhe musalayodhinaḥ | prahastasya śilāṃ nīlo mūrdhni tūrṇam apātayat

    Upon the head of that Prahasta, eager for battle, the pestle-fighter in the fray, Nīla swiftly brought the rock down.

    युद्ध के इच्छुक, रणभूमि में मूसल से लड़ने वाले उस प्रहस्त के सिर पर नील ने शीघ्र ही वह शिला दे मारी।

  45. Verse 45

    सा तेन कपिमुख्येन विमुक्ता महती शिला । बिभेद बहुधा घोरा प्रहस्तस्य शिरस् तदा ॥

    sā tena kapimukhyena vimuktā mahatī śilā | bibheda bahudhā ghorā prahastasya śiras tadā

    That great rock, loosed by the chief of monkeys, dreadful, then split Prahasta's head in many pieces.

    वानरश्रेष्ठ द्वारा छोड़ी गई वह बड़ी, घोर शिला उस समय प्रहस्त के सिर को अनेक टुकड़ों में फोड़ गई।

  46. Verse 46

    स गतासुर् गतश्रीको गतसत्त्वो गतेन्द्रियः । पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः ॥

    sa gatāsur gataśrīko gatasattvo gatendriyaḥ | papāta sahasā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ

    Lifeless, his majesty gone, his strength gone, his senses gone, he fell suddenly to the ground, like a tree whose root is cut.

    प्राणरहित, श्रीहीन, सत्त्वहीन, इन्द्रियहीन होकर वह सहसा भूमि पर वैसे गिर पड़ा जैसे जड़ कटा हुआ वृक्ष।

  47. Verse 47

    विभिन्नशिरसस् तस्य बहु सुस्रावशोणितम् । शरीराद् अपि सुस्राव गिरेः प्रस्रवणं यथा ॥

    vibhinnaśirasas tasya bahu susrāvaśoṇitam | śarīrād api susrāva gireḥ prasravaṇaṃ yathā

    From his split head much blood flowed, and from his body too it flowed, like a cascade from a mountain.

    उसके फटे हुए सिर से बहुत रक्त बहा, और शरीर से भी वह पर्वत के झरने के समान बह निकला।

  48. Verse 48

    हते प्रहस्ते नीलेन तद् अकम्प्यं महद् बलम् । रक्षसाम् अप्रहृष्टानां लङ्काम् अभिजगाम ह ॥

    hate prahaste nīlena tad akampyaṃ mahad balam | rakṣasām aprahṛṣṭānāṃ laṅkām abhijagāma ha

    When Prahasta was slain by Nīla, that great unshakable host of the rākṣasas, [now] bereft of joy, fled to Laṅkā.

    नील के हाथों प्रहस्त के मारे जाने पर राक्षसों की वह अकम्प्य विशाल सेना हर्षहीन होकर लंका की ओर भाग चली।

  49. Verse 49

    न शेकुः समवस्थातुं निहते वाहिनीपतौ । सेतुबन्धं समासाद्य विशीर्णं सलिलं यथा ॥

    na śekuḥ samavasthātuṃ nihate vāhinīpatau | setubandhaṃ samāsādya viśīrṇaṃ salilaṃ yathā

    When their army-commander was slain, they could not hold their ground, like water that comes upon a broken causeway [and scatters].

    सेनापति के मारे जाने पर वे खड़े तक न रह सके, जैसे टूटे हुए सेतुबन्ध पर पहुँचकर जल (बिखर जाता है)।

  50. Verse 50

    हते तस्मिंश् चमूमुख्ये राक्षसस् ते निरुद्यमाः । रक्षःपतिगृहं गत्वा ध्यानमूकत्वम् आगताः ॥

    hate tasmiṃś camūmukhye rākṣasas te nirudyamāḥ | rakṣaḥpatigṛhaṃ gatvā dhyānamūkatvam āgatāḥ

    When that army-chief was slain, the rākṣasas, their effort gone, going to the rākṣasa-lord's house, fell into a brooding dumbness.

    उस सेनापति के मारे जाने पर उद्यमहीन वे राक्षस राक्षसराज के भवन में जाकर चिन्ता में मौन हो रहे।

  51. Verse 51

    ततस् तु नीलो विजयी महाबलः; प्रशस्यमानः स्वकृतेन कर्मणा । समेत्य रामेण सलक्ष्मणेन; प्रहृष्टरूपस् तु बभूव यूथपः ॥

    tatas tu nīlo vijayī mahābalaḥ; praśasyamānaḥ svakṛtena karmaṇā | sametya rāmeṇa salakṣmaṇena; prahṛṣṭarūpas tu babhūva yūthapaḥ

    Then the victorious Nīla of great strength, praised for the deed he had wrought, meeting with Rāma and Lakṣmaṇa, became, as a troop-leader, of exceedingly glad aspect.

    तब विजयी, महाबली नील, अपने किए कर्म के लिए प्रशंसित होकर, राम और लक्ष्मण से मिलकर, सेनापति के रूप में अत्यन्त प्रसन्न रूप वाला हो गया।