Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 32

Yuddha Kanda

32 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    ततस् ते राक्षसास् तत्र गत्वा रावणमन्दिरम् । न्यवेदयन् पुरीं रुद्धां रामेण सह वानरैः ॥

    tatas te rākṣasās tatra gatvā rāvaṇamandiram | nyavedayan purīṃ ruddhāṃ rāmeṇa saha vānaraiḥ

    Then those rākṣasas, going there to Rāvaṇa's palace, reported that the city was besieged by Rāma together with the monkeys.

    तब वे राक्षस रावण के महल में जाकर सूचित करने लगे कि नगरी वानरों सहित राम द्वारा घेर ली गई है।

  2. Verse 2

    रुद्धां तु नगरीं श्रुत्वा जातक्रोधो निशाचरः । विधानं द्विगुणं श्रुत्वा प्रासादं सो ऽध्यरोहत ॥

    ruddhāṃ tu nagarīṃ śrutvā jātakrodho niśācaraḥ | vidhānaṃ dviguṇaṃ śrutvā prāsādaṃ so 'dhyarohata

    Hearing that his city was besieged, the night-ranger, filled with wrath, hearing [this], doubled his defences and ascended his palace.

    नगरी को घिरी हुई सुनकर क्रोध से भरा निशाचर, यह सुनकर, रक्षा-व्यवस्था को दुगुना करके अपने प्रासाद पर चढ़ गया।

  3. Verse 3

    स ददर्शावृतां लङ्कां सशैलवनकाननाम् । असंख्येयैर् हरिगणैः सर्वतो युद्धकाङ्क्षिभिः ॥

    sa dadarśāvṛtāṃ laṅkāṃ saśailavanakānanām | asaṃkhyeyair harigaṇaiḥ sarvato yuddhakāṅkṣibhiḥ

    He beheld Laṅkā, with its hills, woods and forests, encompassed on every side by countless monkey-hosts eager for battle.

    उसने पर्वतों, वनों और काननों सहित लंका को, चारों ओर से युद्ध के इच्छुक असंख्य वानर-समूहों से घिरा हुआ देखा।

  4. Verse 4

    स दृष्ट्वा वानरैः सर्वां वसुधां कवलीकृताम् । कथं क्षपयितव्याः स्युर् इति चिन्तापरो ऽभवत् ॥

    sa dṛṣṭvā vānaraiḥ sarvāṃ vasudhāṃ kavalīkṛtām | kathaṃ kṣapayitavyāḥ syur iti cintāparo 'bhavat

    Seeing all the earth made, as it were, a single mouthful by the monkeys, he became absorbed in the thought, "How are they to be destroyed?"

    समूची पृथ्वी को वानरों द्वारा मानो एक कौर बना हुआ देखकर, "इन्हें कैसे नष्ट किया जाए?" — इस चिंता में वह डूब गया।

  5. Verse 5

    स चिन्तयित्वा सुचिरं धैर्यम् आलम्ब्य रावणः । राघवं हरियूथांश् च ददर्शायतलोचनः ॥

    sa cintayitvā suciraṃ dhairyam ālambya rāvaṇaḥ | rāghavaṃ hariyūthāṃś ca dadarśāyatalocanaḥ

    Having pondered for a long while and taken up his firmness, the wide-eyed Rāvaṇa gazed upon Rāghava and the monkey-troops.

    बहुत देर तक विचार करके और धैर्य धारण करके, आयत नेत्रों वाला रावण राघव और वानर-समूहों को देखने लगा।

  6. Verse 6

    प्रेक्षतो राक्षसेन्द्रस्य तान्य् अनीकानि भागशः । राघवप्रियकामार्थं लङ्काम् आरुरुहुस् तदा ॥

    prekṣato rākṣasendrasya tāny anīkāni bhāgaśaḥ | rāghavapriyakāmārthaṃ laṅkām āruruhus tadā

    As the rākṣasa-lord looked on, those armies [of monkeys], division by division, climbed up Laṅkā to do what was pleasing to Rāghava.

    राक्षसेंद्र के देखते-देखते वे (वानर-) सेनाएँ, दल-दल करके, राघव का प्रिय करने के लिए तब लंका पर चढ़ गईं।

  7. Verse 7

    ते ताम्रवक्त्रा हेमाभा रामार्थे त्यक्तजीविताः । लङ्काम् एवाह्यवर्तन्त सालतालशिलायुधाः ॥

    te tāmravaktrā hemābhā rāmārthe tyaktajīvitāḥ | laṅkām evāhyavartanta sālatālaśilāyudhāḥ

    They, copper-faced and gold-hued, their lives given up for Rāma's sake, advanced upon Laṅkā, armed with sāla and tāla trees and rocks.

    ताम्र मुख वाले, स्वर्ण की कांति वाले, राम के लिए अपने प्राण त्यागे हुए वे साल, ताल और शिलाओं रूपी आयुधों से लंका पर ही टूट पड़े।

  8. Verse 8

    ते द्रुमैः पर्वताग्रैश् च मुष्टिभिश् च प्लवंगमाः । प्रासादाग्राणि चोच्चानि ममन्तुस् तोरणानि च ॥

    te drumaiḥ parvatāgraiś ca muṣṭibhiś ca plavaṃgamāḥ | prāsādāgrāṇi coccāni mamantus toraṇāni ca

    With trees, with mountain-crags and with their fists the monkeys crushed the lofty palace-roofs and the gateways.

    वृक्षों, पर्वत-शिखरों और मुक्कों से वानरों ने ऊँचे प्रासाद-शिखरों और तोरणों को चूर कर दिया।

  9. Verse 9

    पारिखाः पूरयन्ति स्म प्रसन्नसलिलायुताः । पांसुभिः पर्वताग्रैश् च तृणैः काष्ठैश् च वानराः ॥

    pārikhāḥ pūrayanti sma prasannasalilāyutāḥ | pāṃsubhiḥ parvatāgraiś ca tṛṇaiḥ kāṣṭhaiś ca vānarāḥ

    The monkeys filled up the moats, which held clear water, with earth, with mountain-crags, with grass and with logs.

    वानरों ने स्वच्छ जल से भरी खाइयों को धूल, पर्वत-शिखरों, घास और काष्ठ से पाट दिया।

  10. Verse 10

    ततः सहस्रयूथाश् च कोटियूथाश् च यूथपाः । कोटीशतयुताश् चान्ये लङ्काम् आरुरुहुस् तदा ॥

    tataḥ sahasrayūthāś ca koṭiyūthāś ca yūthapāḥ | koṭīśatayutāś cānye laṅkām āruruhus tadā

    Then troop-leaders with thousands in their bands, and with koṭis in their bands, and others with hundreds of koṭis, climbed up Laṅkā then.

    तब सहस्रों के दल वाले, करोड़ों के दल वाले, और अन्य सौ-सौ करोड़ के दल वाले सेनापति तब लंका पर चढ़ गए।

  11. Verse 11

    काञ्चनानि प्रमृद्नन्तस् तोरणानि प्लवंगमाः । कैलासशिखराभानि गोपुराणि प्रमथ्य च ॥

    kāñcanāni pramṛdnantas toraṇāni plavaṃgamāḥ | kailāsaśikharābhāni gopurāṇi pramathya ca

    Crushing the golden gateways, the monkeys, and dashing down the gate-towers that shone like the peak of Kailāsa,

    स्वर्णमय तोरणों को चूर करते हुए वानरों ने, और कैलास के शिखर के समान चमकते गोपुरों को ध्वस्त करके,

  12. Verse 12

    आप्लवन्तः प्लवन्तश् च गर्जन्तश् च प्लवंगमाः । लङ्कां ताम् अभ्यवर्तन्त महावारणसंनिभाः ॥

    āplavantaḥ plavantaś ca garjantaś ca plavaṃgamāḥ | laṅkāṃ tām abhyavartanta mahāvāraṇasaṃnibhāḥ

    leaping and bounding and roaring, the monkeys, resembling great elephants, advanced upon that Laṅkā.

    उछलते, कूदते और गरजते हुए विशाल हाथियों के समान वे वानर उस लंका पर टूट पड़े।

  13. Verse 13

    जयत्य् अतिबलो रामो लक्ष्मणश् च महाबलः । राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः ॥

    jayaty atibalo rāmo lakṣmaṇaś ca mahābalaḥ | rājā jayati sugrīvo rāghaveṇābhipālitaḥ

    "Victory to the exceedingly mighty Rāma, and to Lakṣmaṇa of great strength! Victory to King Sugrīva, protected by Rāghava!"

    "अतिबली राम और महाबली लक्ष्मण की जय हो! राघव द्वारा रक्षित राजा सुग्रीव की जय हो!"

  14. Verse 14

    इत्य् एवं घोषयन्तश् च गर्जन्तश् च प्लवंगमाः । अभ्यधावन्त लङ्कायाः प्राकारं कामरूपिणः ॥

    ity evaṃ ghoṣayantaś ca garjantaś ca plavaṃgamāḥ | abhyadhāvanta laṅkāyāḥ prākāraṃ kāmarūpiṇaḥ

    Shouting thus and roaring, the monkeys who take any form at will rushed upon the rampart of Laṅkā.

    इस प्रकार घोषणा करते और गरजते हुए इच्छानुसार रूप धारण करने वाले वानर लंका के परकोटे पर दौड़ पड़े।

  15. Verse 15

    वीरबाहुः सुबाहुश् च नलश् च वनगोचरः । निपीड्योपनिविष्टास् ते प्राकारं हरियूथपाः ॥

    vīrabāhuḥ subāhuś ca nalaś ca vanagocaraḥ | nipīḍyopaniviṣṭās te prākāraṃ hariyūthapāḥ

    Vīrabāhu and Subāhu and Nala, the forest-ranger — those monkey troop-leaders pressed close and encamped against the wall.

    वीरबाहु, सुबाहु और वनचारी नल — उन वानर-सेनापतियों ने परकोटे के विरुद्ध दबकर पड़ाव डाला।

  16. Verse 16

    एतस्मिन्न् अन्तरे चक्रुः स्कन्धावारनिवेशनम् ॥

    etasminn antare cakruḥ skandhāvāraniveśanam

    In the meantime [the monkeys] made the pitching of an encampment.

    इसी बीच (वानरों ने) छावनी की स्थापना की।

  17. Verse 17

    पूर्वद्वारं तु कुमुदः कोटिभिर् दशभिर् वृतः । आवृत्य बलवांस् तस्थौ हरिभिर् जितकाशिभिः ॥

    pūrvadvāraṃ tu kumudaḥ koṭibhir daśabhir vṛtaḥ | āvṛtya balavāṃs tasthau haribhir jitakāśibhiḥ

    At the eastern gate the strong Kumuda, girt by ten koṭis, took his stand, surrounded by monkeys splendid in victory.

    पूर्वी द्वार पर बलवान कुमुद दस करोड़ वानरों से घिरकर, विजय से शोभायमान वानरों से घिरा हुआ खड़ा हो गया।

  18. Verse 18

    दक्षिणद्वारम् आगम्य वीरः शतबलिः कपिः । आवृत्य बलवांस् तस्थौ विंशत्या कोटिभिर् वृतः ॥

    dakṣiṇadvāram āgamya vīraḥ śatabaliḥ kapiḥ | āvṛtya balavāṃs tasthau viṃśatyā koṭibhir vṛtaḥ

    Coming to the southern gate, the hero Śatabali, a monkey of strength, took his stand and held it, girt by twenty koṭis.

    दक्षिणी द्वार पर आकर वीर बलशाली वानर शतबलि बीस करोड़ से घिरकर उसे घेरकर खड़ा हो गया।

  19. Verse 19

    सुषेणः पश्चिमद्वारं गतस् तारा पिता हरिः । आवृत्य बलवांस् तस्थौ षष्टि कोटिभिर् आवृतः ॥

    suṣeṇaḥ paścimadvāraṃ gatas tārā pitā hariḥ | āvṛtya balavāṃs tasthau ṣaṣṭi koṭibhir āvṛtaḥ

    Suṣeṇa, father of Tārā, the monkey, having gone to the western gate, took his stand strongly and held it, surrounded by sixty koṭis.

    पश्चिमी द्वार पर गया हुआ तारा का पिता वानर सुषेण साठ करोड़ से घिरकर बलपूर्वक उसे घेरकर खड़ा हो गया।

  20. Verse 20

    उत्तरद्वारम् आसाद्य रामः सौमित्रिणा सह । आवृत्य बलवांस् तस्थौ सुग्रीवश् च हरीश्वरः ॥

    uttaradvāram āsādya rāmaḥ saumitriṇā saha | āvṛtya balavāṃs tasthau sugrīvaś ca harīśvaraḥ

    Reaching the northern gate, Rāma together with the son of Sumitrā, and Sugrīva the lord of monkeys, took their stand strongly and held it.

    उत्तरी द्वार पर पहुँचकर सौमित्रि सहित राम, और वानरेश्वर सुग्रीव, बलपूर्वक उसे घेरकर खड़े हो गए।

  21. Verse 21

    गोलाङ्गूलो महाकायो गवाक्षो भीमदर्शनः । वृतः कोट्या महावीर्यस् तस्थौ रामस्य पार्वतः ॥

    golāṅgūlo mahākāyo gavākṣo bhīmadarśanaḥ | vṛtaḥ koṭyā mahāvīryas tasthau rāmasya pārvataḥ

    The golden-tailed Gavākṣa, huge of body and fearful to behold, of great valour, girt by a koṭi, stood at Rāma's side.

    विशालकाय, भयंकर दर्शन वाला, महापराक्रमी गोलांगूल गवाक्ष एक करोड़ से घिरकर राम के पार्श्व में खड़ा हो गया।

  22. Verse 22

    ऋष्काणां भीमवेगानां धूम्रः शत्रुनिबर्हणः । वृतः कोट्या महावीर्यस् तस्थौ रामस्य पार्श्वतः ॥

    ṛṣkāṇāṃ bhīmavegānāṃ dhūmraḥ śatrunibarhaṇaḥ | vṛtaḥ koṭyā mahāvīryas tasthau rāmasya pārśvataḥ

    Dhūmra, crusher of foes, [leader] of bears of dreadful speed, of great valour, girt by a koṭi, stood at Rāma's side.

    भयंकर वेग वाले ऋक्षों का शत्रुसंहारक नेता धूम्र, महापराक्रमी, एक करोड़ से घिरकर राम के पार्श्व में खड़ा हो गया।

  23. Verse 23

    संनद्धस् तु महावीर्यो गदापाणिर् विभीषणः । वृतो यस् तैस् तु सचिवैस् तस्थौ तत्र महाबलः ॥

    saṃnaddhas tu mahāvīryo gadāpāṇir vibhīṣaṇaḥ | vṛto yas tais tu sacivais tasthau tatra mahābalaḥ

    And armoured, of great valour, mace in hand, Vibhīṣaṇa, mighty in strength, surrounded by those counsellors [of his], took his stand there.

    और कवच धारण किए, महापराक्रमी, गदा हाथ में लिए, अपने उन मंत्रियों से घिरा महाबली विभीषण वहाँ खड़ा हो गया।

  24. Verse 24

    गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः । समन्तात् परिघावन्तो ररक्षुर् हरिवाहिनीम् ॥

    gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ | samantāt parighāvanto rarakṣur harivāhinīm

    Gaja, Gavākṣa, Gavaya, Śarabha and Gandhamādana, ranging all about with iron bars, guarded the monkey host.

    गज, गवाक्ष, गवय, शरभ और गंधमादन, चारों ओर परिघ लिए घूमते हुए, वानर-सेना की रक्षा करने लगे।

  25. Verse 25

    ततः कोपपरीतात्मा रावणो राक्षसेश्वरः । निर्याणं सर्वसैन्यानां द्रुतम् आज्ञापयत् तदा ॥

    tataḥ kopaparītātmā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | niryāṇaṃ sarvasainyānāṃ drutam ājñāpayat tadā

    Then Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, his mind overcome with fury, commanded then the swift sally of all his forces.

    तब क्रोध से व्याप्त चित्त वाले राक्षसेश्वर रावण ने तब समस्त सेनाओं को शीघ्र बाहर निकलने की आज्ञा दी।

  26. Verse 26

    निष्पतन्ति ततः सैन्या हृष्टा रावणचोदिताः । समये पूर्यमाणस्य वेगा इव महोदधेः ॥

    niṣpatanti tataḥ sainyā hṛṣṭā rāvaṇacoditāḥ | samaye pūryamāṇasya vegā iva mahodadheḥ

    Then the troops, joyful, urged on by Rāvaṇa, burst forth, like the surges of the great ocean when it swells at the appointed time.

    तब रावण से प्रेरित हर्षित सेनाएँ वैसे ही बाहर निकल पड़ीं जैसे नियत समय पर उमड़ते महासागर की लहरें।

  27. Verse 27

    एतस्मिन्न् अन्तरे घोरः संग्रामः समपद्यत । रक्षसां वानराणां च यथा देवासुरे पुरा ॥

    etasminn antare ghoraḥ saṃgrāmaḥ samapadyata | rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca yathā devāsure purā

    In the meantime a dreadful battle broke out between the rākṣasas and the monkeys, as of old between the gods and the asuras.

    इसी बीच राक्षसों और वानरों के बीच घोर संग्राम छिड़ गया, जैसे पूर्वकाल में देवों और असुरों के बीच (हुआ था)।

  28. Verse 28

    ते गदाभिः प्रदीप्ताभिः शक्तिशूलपरश्वधैः । निजघ्नुर् वानरान् घोराः कथयन्तः स्वविक्रमान् ॥

    te gadābhiḥ pradīptābhiḥ śaktiśūlaparaśvadhaiḥ | nijaghnur vānarān ghorāḥ kathayantaḥ svavikramān

    With blazing maces, with lances, pikes and axes, those dreadful ones struck down the monkeys, boasting of their own prowess.

    जलती गदाओं, शक्तियों, शूलों और परशुओं से उन घोर राक्षसों ने अपने पराक्रमों का बखान करते हुए वानरों का संहार किया।

  29. Verse 29

    तथा वृक्षैर् महाकायाः पर्वताग्रैश् च वानराः । राक्षसास् तानि रक्षांसि नखैर् दन्तैश् च वेगिताः ॥

    tathā vṛkṣair mahākāyāḥ parvatāgraiś ca vānarāḥ | rākṣasās tāni rakṣāṃsi nakhair dantaiś ca vegitāḥ

    And so the huge-bodied monkeys, with trees and mountain-crags and swiftly with nail and tooth, [struck] those rākṣasas.

    और उसी प्रकार विशालकाय वानरों ने वृक्षों, पर्वत-शिखरों से, और वेग से नखों तथा दाँतों से उन राक्षसों को (मारा)।

  30. Verse 30

    राक्षसास् त्व् अपरे भीमाः प्राकारस्था महीगतान् । भिण्डिपालैश् च खड्गैश् च शूलैश् चैव व्यदारयन् ॥

    rākṣasās tv apare bhīmāḥ prākārasthā mahīgatān | bhiṇḍipālaiś ca khaḍgaiś ca śūlaiś caiva vyadārayan

    But other dreadful rākṣasas, stationed on the wall, tore the earthbound [monkeys] with slings, with swords and with spears.

    किंतु परकोटे पर खड़े अन्य भयंकर राक्षसों ने भूमि पर स्थित वानरों को भिंडिपालों, तलवारों और शूलों से विदीर्ण किया।

  31. Verse 31

    वानराश् चापि संक्रुद्धाः प्राकारस्थान् महीगताः । राक्षसान् पातयाम् आसुः समाप्लुत्य प्लवंगमाः ॥

    vānarāś cāpi saṃkruddhāḥ prākārasthān mahīgatāḥ | rākṣasān pātayām āsuḥ samāplutya plavaṃgamāḥ

    And the monkeys too, enraged, bounding up, hurled down the wall-stationed rākṣasas to the ground.

    और वानर भी क्रुद्ध होकर, उछलकर, परकोटे पर खड़े राक्षसों को भूमि पर गिराने लगे।

  32. Verse 32

    स संप्रहारस् तुमुलो मांसशोणितकर्दमः । रक्षसां वानराणां च संबभूवाद्भुतोपमाः ॥

    sa saṃprahāras tumulo māṃsaśoṇitakardamaḥ | rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca saṃbabhūvādbhutopamāḥ

    That tumultuous clash of the rākṣasas and the monkeys, a mire of flesh and blood, became like a thing of wonder.

    राक्षसों और वानरों का वह तुमुल, मांस और रक्त की कीचड़ वाला संग्राम अद्भुत के समान हो गया।