Sarga 24
Yuddha Kanda
36 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
सीतां तु मोहितां दृष्ट्वा सरमा नाम राक्षसी । आससादाशु वैदेहीं प्रियां प्रणयिनी सखी ॥
sītāṃ tu mohitāṃ dṛṣṭvā saramā nāma rākṣasī | āsasādāśu vaidehīṃ priyāṃ praṇayinī sakhī
Seeing Sītā deluded, a rākṣasī named Saramā swiftly drew near to Vaidehī, a loving and affectionate friend.
सीता को भ्रमित देखकर सरमा नामक एक राक्षसी शीघ्र ही वैदेही के पास आ पहुँची — एक स्नेहमयी और प्रेमपूर्ण सखी।
Verse 2
सा हि तत्र कृता मित्रं सीतया रक्ष्यमाणया । रक्षन्ती रावणाद् इष्टा सानुक्रोशा दृढव्रता ॥
sā hi tatra kṛtā mitraṃ sītayā rakṣyamāṇayā | rakṣantī rāvaṇād iṣṭā sānukrośā dṛḍhavratā
For she had been made a friend there by the guarded Sītā — dear, protecting her from Rāvaṇa, compassionate, and firm in her vow.
क्योंकि रक्षा में रखी गई सीता ने उसे वहाँ अपनी मित्र बना रखा था — प्रिय, रावण से उसकी रक्षा करती हुई, करुणामयी और दृढ़व्रता।
Verse 3
सा ददर्श सखीं सीतां सरमा नष्टचेतनाम् । उपावृत्योत्थितां ध्वस्तां वडवाम् इव पांसुषु ॥
sā dadarśa sakhīṃ sītāṃ saramā naṣṭacetanām | upāvṛtyotthitāṃ dhvastāṃ vaḍavām iva pāṃsuṣu
That Saramā saw her friend Sītā senseless, risen and turning about, cast down like a mare rolled in the dust.
उस सरमा ने अपनी सखी सीता को अचेत देखा, उठती और इधर-उधर होती हुई, धूल में लोटी घोड़ी के समान गिरी हुई।
Verse 4
तां समाश्वासयाम् आस सखी स्नेहेन सुव्रता । उक्ता यद् रावणेन त्वं प्रत्युक्तं च स्वयं त्वया ॥
tāṃ samāśvāsayām āsa sakhī snehena suvratā | uktā yad rāvaṇena tvaṃ pratyuktaṃ ca svayaṃ tvayā
Her friend, good of vow, comforted her with affection: "What was said to you by Rāvaṇa, and what you yourself replied,
उत्तम व्रत वाली सखी ने स्नेह से उसे आश्वासन दिया: "रावण ने तुमसे जो कहा, और तुमने स्वयं जो उत्तर दिया,
Verse 5
सखीस्नेहेन तद् भीरु मया सर्वं प्रतिश्रुतम् । लीनया गनहे शूह्ये भयम् उत्सृज्य रावणात् । तव हेतोर् विशालाक्षि न हि मे जीवितं प्रियम् ॥
sakhīsnehena tad bhīru mayā sarvaṃ pratiśrutam | līnayā ganahe śūhye bhayam utsṛjya rāvaṇāt | tava hetor viśālākṣi na hi me jīvitaṃ priyam
all that, out of a friend's love, O timid one, I overheard, hidden in a lonely spot, casting off my fear of Rāvaṇa; for your sake, O wide-eyed one, my life is not dear to me.
हे भीरु, सखी के स्नेह से वह सब मैंने सुन लिया, एकांत स्थान में छिपकर, रावण का भय त्यागकर; हे विशालाक्षी, तुम्हारे लिए मुझे अपना जीवन प्रिय नहीं।
Verse 6
स संभ्रान्तश् च निष्क्रान्तो यत् कृते राक्षसाधिपः । तच् च मे विदितं सर्वम् अभिनिष्क्रम्य मैथिलि ॥
sa saṃbhrāntaś ca niṣkrānto yat kṛte rākṣasādhipaḥ | tac ca me viditaṃ sarvam abhiniṣkramya maithili
And wherefore the lord of rākṣasas went out hurriedly — that too is all known to me, O Maithilī, for I slipped out (after him).
और जिस कारण राक्षसाधिप हड़बड़ाकर बाहर गया — हे मैथिली, वह भी मुझे सब ज्ञात है, क्योंकि मैं (उसके पीछे) निकल गई थी।
Verse 7
न शक्यं सौप्तिकं कर्तुं रामस्य विदितात्मनः । वधश् च पुरुषव्याघ्रे तस्मिन्न् एवोपपद्यते ॥
na śakyaṃ sauptikaṃ kartuṃ rāmasya viditātmanaḥ | vadhaś ca puruṣavyāghre tasminn evopapadyate
It is not possible to do a slaughter-in-sleep (sauptika) upon Rāma, who knows himself; and a slaying of that tiger among men is not possible at all.
आत्मज्ञानी राम पर सोते में संहार (सौप्तिक) करना संभव नहीं; और उस पुरुषश्रेष्ठ का वध तो कदापि संभव नहीं।
Verse 8
न चैव वानरा हन्तुं शक्याः पादपयोधिनः । सुरा देवर्षभेणेव रामेण हि सुरक्षिताः ॥
na caiva vānarā hantuṃ śakyāḥ pādapayodhinaḥ | surā devarṣabheṇeva rāmeṇa hi surakṣitāḥ
Nor can the vānaras, who fight with trees, be slain — they, well-guarded by Rāma, as the gods by the bull among gods (Indra).
और वृक्षों से लड़ने वाले वे वानर भी मारे नहीं जा सकते — वे राम द्वारा वैसे ही सुरक्षित हैं जैसे देवश्रेष्ठ इंद्र द्वारा देवता।
Verse 9
दीर्घवृत्तभुजः श्रीमान् महोरस्कः प्रतापवान् । धन्वी संहननोपेतो धर्मात्मा भुवि विश्रुतः ॥
dīrghavṛttabhujaḥ śrīmān mahoraskaḥ pratāpavān | dhanvī saṃhananopeto dharmātmā bhuvi viśrutaḥ
Long and rounded of arm, glorious, broad-chested, mighty, a bowman endowed with strength of frame, righteous-souled, renowned upon the earth,
लंबी और गोल भुजाओं वाले, श्रीमान, विशाल वक्ष वाले, प्रतापी, धनुर्धर, सुदृढ़ शरीर वाले, धर्मात्मा, पृथ्वी पर विख्यात,
Verse 10
विक्रान्तो रक्षिता नित्यम् आत्मनश् च परस्य च । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा कुशली नयशास्त्रवित् ॥
vikrānto rakṣitā nityam ātmanaś ca parasya ca | lakṣmaṇena saha bhrātrā kuśalī nayaśāstravit
valorous, ever the protector of himself and of others, together with his brother Lakṣmaṇa, prosperous and versed in the science of policy —
पराक्रमी, सदा अपनी और दूसरों की रक्षा करने वाले, अपने भाई लक्ष्मण के साथ, कुशल और नीतिशास्त्र के ज्ञाता —
Verse 11
हन्ता परबलौघानाम् अचिन्त्यबलपौरुषः । न हतो राघवः श्रीमान् सीते शत्रुनिबर्हणः ॥
hantā parabalaughānām acintyabalapauruṣaḥ | na hato rāghavaḥ śrīmān sīte śatrunibarhaṇaḥ
the slayer of hosts of hostile armies, of inconceivable strength and manhood — the glorious Rāghava, destroyer of foes, has not been slain, O Sītā.
शत्रु-सेनाओं के समूहों के वधकर्ता, अचिंत्य बल और पौरुष वाले — हे सीते, वे श्रीमान शत्रुसंहारक राघव मारे नहीं गए।
Verse 12
अयुक्तबुद्धिकृत्येन सर्वभूतविरोधिना । इयं प्रयुक्ता रौद्रेण माया मायाविदा त्वयि ॥
ayuktabuddhikṛtyena sarvabhūtavirodhinā | iyaṃ prayuktā raudreṇa māyā māyāvidā tvayi
By that dreadful master of illusion, who acts with unsound judgment and is the enemy of all beings, this illusion was wrought upon you.
अनुचित बुद्धि और कर्म वाले, समस्त प्राणियों के विरोधी, उस रौद्र मायाविद् द्वारा तुम पर यह माया रची गई।
Verse 13
शोकस् ते विगतः सर्वः कल्याणं त्वाम् उपस्थितम् । ध्रुवं त्वां भजते लक्ष्मीः प्रियं प्रीतिकरं शृणु ॥
śokas te vigataḥ sarvaḥ kalyāṇaṃ tvām upasthitam | dhruvaṃ tvāṃ bhajate lakṣmīḥ priyaṃ prītikaraṃ śṛṇu
All your grief is gone; good fortune has come to you; surely Lakṣmī (Fortune) favors you. Hear a thing pleasant and gladdening.
तुम्हारा सारा शोक दूर हो गया; तुम्हें कल्याण प्राप्त हुआ; निश्चय ही लक्ष्मी तुम पर प्रसन्न है। एक प्रिय और हर्षवर्धक बात सुनो।
Verse 14
उत्तीर्य सागरं रामः सह वानरसेनया । संनिविष्टः समुद्रस्य तीरम् आसाद्य दक्षिणम् ॥
uttīrya sāgaraṃ rāmaḥ saha vānarasenayā | saṃniviṣṭaḥ samudrasya tīram āsādya dakṣiṇam
Having crossed the ocean with the vānara army, Rāma has encamped, reaching the southern shore of the sea.
समुद्र को पार करके राम वानर-सेना सहित, समुद्र के दक्षिणी तट पर पहुँचकर पड़ाव डाले हुए हैं।
Verse 15
दृष्टो मे परिपूर्णार्थः काकुत्स्थः सहलक्ष्मणः । सहितैः सागरान्तस्थैर् बलैस् तिष्ठति रक्षितः ॥
dṛṣṭo me paripūrṇārthaḥ kākutsthaḥ sahalakṣmaṇaḥ | sahitaiḥ sāgarāntasthair balais tiṣṭhati rakṣitaḥ
I have seen Kākutstha, his purpose fulfilled, with Lakṣmaṇa; he stands guarded, with his forces gathered at the ocean's edge.
मैंने अपना प्रयोजन पूर्ण किए हुए काकुत्स्थ राम को लक्ष्मण सहित देखा है; समुद्र के किनारे एकत्र अपनी सेनाओं के साथ वे सुरक्षित खड़े हैं।
Verse 16
अनेन प्रेषिता ये च राक्षसा लघुविक्रमः । राघवस् तीर्ण इत्य् एवं प्रवृत्तिस् तैर् इहाहृता ॥
anena preṣitā ye ca rākṣasā laghuvikramaḥ | rāghavas tīrṇa ity evaṃ pravṛttis tair ihāhṛtā
And those rākṣasas of swift valor who were sent by him (Rāvaṇa) — by them was the news brought here, that Rāghava had crossed.
और शीघ्र पराक्रम वाले जो राक्षस इसके (रावण के) द्वारा भेजे गए थे, उन्हीं के द्वारा यहाँ यह समाचार लाया गया कि राघव पार उतर गया।
Verse 17
स तां श्रुत्वा विशालाक्षि प्रवृत्तिं राक्षसाधिपः । एष मन्त्रयते सर्वैः सचिवैः सह रावणः ॥
sa tāṃ śrutvā viśālākṣi pravṛttiṃ rākṣasādhipaḥ | eṣa mantrayate sarvaiḥ sacivaiḥ saha rāvaṇaḥ
Hearing that news, O wide-eyed one, the lord of rākṣasas, this Rāvaṇa, now takes counsel together with all his ministers."
हे विशालाक्षी, वह समाचार सुनकर राक्षसाधिप यह रावण अपने सभी मंत्रियों के साथ अभी मंत्रणा कर रहा है।"
Verse 18
इति ब्रुवाणा सरमा राक्षसी सीतया सह । सर्वोद्योगेन सैन्यानां शब्दं शुश्राव भैरवम् ॥
iti bruvāṇā saramā rākṣasī sītayā saha | sarvodyogena sainyānāṃ śabdaṃ śuśrāva bhairavam
As the rākṣasī Saramā was speaking thus with Sītā, she heard the terrible din of the armies in full array.
राक्षसी सरमा सीता के साथ इस प्रकार बातें कर ही रही थी कि उसने सेनाओं के पूर्ण आयोजन का भयंकर शब्द सुना।
Verse 19
दण्डनिर्घातवादिन्याः श्रुत्वा भेर्या महास्वनम् । उवाच सरमा सीताम् इदं मधुरभाषिणी ॥
daṇḍanirghātavādinyāḥ śrutvā bheryā mahāsvanam | uvāca saramā sītām idaṃ madhurabhāṣiṇī
Hearing the great sound of the drum, sounded with the striking of the stick, the sweet-spoken Saramā said this to Sītā.
दंड के आघात से बजती भेरी के महान शब्द को सुनकर मधुरभाषिणी सरमा ने सीता से यह कहा।
Verse 20
संनाहजननी ह्य् एषा भैरवा भीरु भेरिका । भेरीनादं च गम्भीरं शृणु तोयदनिस्वनम् ॥
saṃnāhajananī hy eṣā bhairavā bhīru bherikā | bherīnādaṃ ca gambhīraṃ śṛṇu toyadanisvanam
"This dread war-drum, O timid one, rouses (the troops) to arm; hear the deep drum-beat, like the sound of a rain-cloud.
"हे भीरु, यह भयंकर भेरी सेना को युद्ध के लिए सन्नद्ध करने वाली है; मेघ की ध्वनि के समान इस गंभीर भेरी-नाद को सुनो।
Verse 21
कल्प्यन्ते मत्तमातंगा युज्यन्ते रथवाजिनः । तत्र तत्र च संनद्धाः संपतन्ति पदातयः ॥
kalpyante mattamātaṃgā yujyante rathavājinaḥ | tatra tatra ca saṃnaddhāḥ saṃpatanti padātayaḥ
The rutting elephants are caparisoned, the chariot-horses yoked; here and there the foot-soldiers, girt for battle, come running.
मदमत्त हाथी सजाए जा रहे हैं, रथों के घोड़े जोते जा रहे हैं; यहाँ-वहाँ कवच धारण किए पैदल सैनिक दौड़ते आ रहे हैं।
Verse 22
आपूर्यन्ते राजमार्गाः सैन्यैर् अद्भुतदर्शनैः । वेगवद्भिर् नदद्भिश् च तोयौघैर् इव सागरः ॥
āpūryante rājamārgāḥ sainyair adbhutadarśanaiḥ | vegavadbhir nadadbhiś ca toyaughair iva sāgaraḥ
The royal roads are filled with troops of wondrous aspect, swift and roaring, like the sea with its floods of water.
राजमार्ग अद्भुत दर्शन वाली सेनाओं से भरे जा रहे हैं, जो वेगशाली और गर्जती हुई हैं — जैसे जलराशियों से समुद्र।
Verse 23
शास्त्राणां च प्रसन्नानां चर्मणां वर्मणां तथा । रथवाजिगजानां च भूषितानां च रक्षसाम् ॥
śāstrāṇāṃ ca prasannānāṃ carmaṇāṃ varmaṇāṃ tathā | rathavājigajānāṃ ca bhūṣitānāṃ ca rakṣasām
Behold the radiance rising up, of many colors, cast off by the bright weapons, the shields, the mail,
चमकीले शस्त्रों, ढालों, कवचों, तथा रथों, घोड़ों, हाथियों और विभूषित राक्षसों से —
Verse 24
प्रभां विसृजतां पश्य नानावर्णां समुत्थिताम् । वनं निर्दहतो धर्मे यथारूपं विभावसोः ॥
prabhāṃ visṛjatāṃ paśya nānāvarṇāṃ samutthitām | vanaṃ nirdahato dharme yathārūpaṃ vibhāvasoḥ
and the chariots, horses, elephants, and the adorned rākṣasas — like the very form of the fire burning a forest.
उठती हुई नाना रंगों की वह कांति देखो, जो धर्म में (युद्ध में) वन को जलाते अग्नि के रूप के समान है।
Verse 25
घण्टानां शृणु निर्घोषं रथानां शृणु निस्वनम् । हयानां हेषमाणानां शृणु तूर्यध्वनिं यथा ॥
ghaṇṭānāṃ śṛṇu nirghoṣaṃ rathānāṃ śṛṇu nisvanam | hayānāṃ heṣamāṇānāṃ śṛṇu tūryadhvaniṃ yathā
Hear the clangor of the bells, hear the rattle of the chariots, hear the neighing of the horses and the blare of the trumpets.
घंटियों का घोष सुनो, रथों की ध्वनि सुनो, हिनहिनाते घोड़ों और तुरही की ध्वनि को सुनो।
Verse 26
उद्यतायुधहस्तानां राक्षसेन्द्रानुयायिनाम् । संभ्रमो रक्षसाम् एष तुमुलो लोमहर्षणः ॥
udyatāyudhahastānāṃ rākṣasendrānuyāyinām | saṃbhramo rakṣasām eṣa tumulo lomaharṣaṇaḥ
Of the rākṣasas following the lord of rākṣasas, with weapons raised in hand, this is a tumult, confused and hair-raising.
हाथों में आयुध उठाए राक्षसेंद्र के पीछे चलते राक्षसों का यह तुमुल, रोमांचकारी कोलाहल है।
Verse 27
श्रीस् त्वां भजति शोकघ्नी रक्षसां भयम् आगतम् । रामात् कमलपत्राक्षि दैत्यानाम् इव वासवात् ॥
śrīs tvāṃ bhajati śokaghnī rakṣasāṃ bhayam āgatam | rāmāt kamalapatrākṣi daityānām iva vāsavāt
Fortune, the banisher of grief, favors you; fear has come upon the rākṣasas from Rāma, O lotus-petal-eyed one, as upon the daityas from Vāsava.
हे कमल-पत्र-नयनी, शोक का नाश करने वाली लक्ष्मी तुम पर प्रसन्न है; राक्षसों पर राम से वैसा ही भय आ पड़ा है जैसा दैत्यों पर वासव से।
Verse 28
अवजित्य जितक्रोधस् तम् अचिन्त्यपराक्रमः । रावणं समरे हत्वा भर्ता त्वाधिगमिष्यति ॥
avajitya jitakrodhas tam acintyaparākramaḥ | rāvaṇaṃ samare hatvā bhartā tvādhigamiṣyati
Having overcome (them), that one of inconceivable valor, master of his wrath, having slain Rāvaṇa in battle, your husband will reach you.
उन्हें परास्त करके, क्रोध को जीते हुए वह अचिंत्य पराक्रमी, रण में रावण का वध करके, तुम्हारा पति तुम्हें प्राप्त कर लेगा।
Verse 29
विक्रमिष्यति रक्षःसु भर्ता ते सहलक्ष्मणः । यथा शत्रुषु शत्रुघ्नो विष्णुना सह वासवः ॥
vikramiṣyati rakṣaḥsu bhartā te sahalakṣmaṇaḥ | yathā śatruṣu śatrughno viṣṇunā saha vāsavaḥ
Your husband, with Lakṣmaṇa, will show his prowess upon the rākṣasas, as Vāsava with Viṣṇu (shows his) upon the foes, with the slayer of foes (at his side).
लक्ष्मण सहित तुम्हारा पति राक्षसों पर वैसे ही पराक्रम दिखाएगा, जैसे विष्णु सहित वासव शत्रुओं पर।
Verse 30
आगतस्य हि रामस्य क्षिप्रम् अङ्कगतां सतीम् । अहं द्रक्ष्यामि सिद्धार्थां त्वां शत्रौ विनिपातिते ॥
āgatasya hi rāmasya kṣipram aṅkagatāṃ satīm | ahaṃ drakṣyāmi siddhārthāṃ tvāṃ śatrau vinipātite
For when Rāma comes, I shall soon behold you, O virtuous one, come to his lap (embrace), your purpose achieved, the enemy struck down.
राम के आने पर मैं शीघ्र ही तुम सती को देखूँगी — शत्रु के मारे जाने पर, अपना प्रयोजन सिद्ध किए हुए, उनकी गोद में आई हुई।
Verse 31
अश्रूण्य् आनन्दजानि त्वं वर्तयिष्यसि शोभने । समागम्य परिष्वक्ता तस्योरसि महोरसः ॥
aśrūṇy ānandajāni tvaṃ vartayiṣyasi śobhane | samāgamya pariṣvaktā tasyorasi mahorasaḥ
You will shed tears of joy, O lovely one, having come together (with him), embraced upon the broad chest of that broad-chested one.
हे शोभने, (उनसे) मिलकर, उस विशाल वक्ष वाले के वक्ष से आलिंगित होकर तुम आनंद के आँसू बहाओगी।
Verse 32
अचिरान् मोक्ष्यते सीते देवि ते जघनं गताम् । धृताम् एतां बहून् मासान् वेणीं रामो महाबलः ॥
acirān mokṣyate sīte devi te jaghanaṃ gatām | dhṛtām etāṃ bahūn māsān veṇīṃ rāmo mahābalaḥ
Soon, O Sītā, O queen, the mighty Rāma will loose this braid of yours that hangs down your back, held up (unbound) these many months.
हे देवी सीते, शीघ्र ही महाबली राम तुम्हारी पीठ पर लटकती इस वेणी को खोलेंगे, जो इतने महीनों से (बँधी) धारण की हुई है।
Verse 33
तस्य दृष्ट्वा मुखं देवि पूर्णचन्द्रम् इवोदितम् । मोक्ष्यसे शोकजं वारि निर्मोकम् इव पन्नगी ॥
tasya dṛṣṭvā mukhaṃ devi pūrṇacandram ivoditam | mokṣyase śokajaṃ vāri nirmokam iva pannagī
Beholding his face, O queen, risen like the full moon, you will shed the water born of grief, as a she-serpent casts off her slough.
हे देवी, उनके पूर्ण चंद्रमा के समान उदित मुख को देखकर तुम शोक के जल को वैसे ही त्याग दोगी जैसे नागिन अपनी केंचुली।
Verse 34
रावणं समरे हत्वा नचिराद् एव मैथिलि । त्वया समग्रं प्रियया सुखार्हो लप्स्यते सुखम् ॥
rāvaṇaṃ samare hatvā nacirād eva maithili | tvayā samagraṃ priyayā sukhārho lapsyate sukham
Having slain Rāvaṇa in battle, before long, O Maithilī, you, worthy of happiness, will win full happiness together with your beloved.
हे मैथिली, रण में रावण का वध करके शीघ्र ही तुम सुख के योग्य होकर अपने प्रियतम के साथ पूर्ण सुख पाओगी।
Verse 35
समागता त्वं रामेण मोदिष्यसि महात्मना । सुवर्षेण समायुक्ता यथा सस्येन मेदिनी ॥
samāgatā tvaṃ rāmeṇa modiṣyasi mahātmanā | suvarṣeṇa samāyuktā yathā sasyena medinī
Reunited with the great-souled Rāma, you will rejoice as the earth, joined with good rain, rejoices with its crops.
महात्मा राम से मिलकर तुम वैसे ही आनंदित होगी जैसे अच्छी वर्षा से युक्त होकर फसल से धरती।
Verse 36
गिरिवरम् अभितो ऽनुवर्तमानो; हय इव मण्डलम् आशु यः करोति । तम् इह शरणम् अभ्युपेहि देवि; दिवसकरं प्रभवो ह्य् अयं प्रजानाम् ॥
girivaram abhito 'nuvartamāno; haya iva maṇḍalam āśu yaḥ karoti | tam iha śaraṇam abhyupehi devi; divasakaraṃ prabhavo hy ayaṃ prajānām
To him who, circling swiftly about the best of mountains, makes his round as a horse (its circuit) — to the sun, go for refuge here, O queen; for he is the source (fosterer) of creatures."
The closing image invokes the Sun; the verb prabhavaḥ (source/lord) applies to the sun as fosterer of beings.
जो श्रेष्ठ पर्वत के चारों ओर घूमता हुआ घोड़े के (चक्कर के) समान शीघ्र अपना मंडल पूरा करता है, उस सूर्य की यहाँ शरण में जाओ, हे देवी; क्योंकि यही प्रजा का पोषक (उद्गम) है।"