Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 15

Yuddha Kanda

33 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    ततो मध्यात् समुद्रस्य सागरः स्वयम् उत्थितः । उदयन् हि महाशैलान् मेरोर् इव दिवाकरः । पन्नगैः सह दीप्तास्यैः समुद्रः प्रत्यदृश्यत ॥

    tato madhyāt samudrasya sāgaraḥ svayam utthitaḥ | udayan hi mahāśailān meror iva divākaraḥ | pannagaiḥ saha dīptāsyaiḥ samudraḥ pratyadṛśyata

    Then from the midst of the sea the Ocean himself rose up — as the sun rises above the great mountains of Meru — and the Ocean appeared, surrounded by serpents with flaming mouths.

    तब समुद्र के मध्य से समुद्रदेव स्वयं उठ खड़े हुए — जैसे मेरु के महान पर्वतों के ऊपर सूर्य उदित होता है — और जलते मुखों वाले नागों से घिरे हुए समुद्र दिखाई दिए।

  2. Verse 2

    स्निग्धवैदूर्यसंकाशो जाम्बूनदविभूषितः । रक्तमाल्याम्बरधरः पद्मपत्रनिभेक्षणः ॥

    snigdhavaidūryasaṃkāśo jāmbūnadavibhūṣitaḥ | raktamālyāmbaradharaḥ padmapatranibhekṣaṇaḥ

    Bright as glossy lapis lazuli, adorned with gold, wearing red garlands and raiment, his eyes like lotus-petals,

    चिकने वैदूर्य के समान कांतिमान, स्वर्ण से विभूषित, लाल मालाएँ और वस्त्र धारण किए, कमल-पत्र के समान नेत्रों वाले,

  3. Verse 3

    सागरः समतिक्रम्य पूर्वम् आमन्त्र्य वीर्यवान् । अब्रवीत् प्राञ्जलिर् वाक्यं राघवं शरपाणिनम् ॥

    sāgaraḥ samatikramya pūrvam āmantrya vīryavān | abravīt prāñjalir vākyaṃ rāghavaṃ śarapāṇinam

    the valorous Ocean, having drawn near and first paid homage, spoke with folded hands these words to Rāghava, who held his arrows.

    पराक्रमी समुद्र ने निकट आकर, पहले अभिवादन करके, बाण हाथ में लिए राघव से हाथ जोड़कर ये वचन कहे।

  4. Verse 4

    पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश् च राघवः । स्वभावे सौम्य तिष्ठन्ति शाश्वतं मार्गम् आश्रिताः ॥

    pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca rāghavaḥ | svabhāve saumya tiṣṭhanti śāśvataṃ mārgam āśritāḥ

    "Earth, wind, ether, water, and fire, O Rāghava, abide in their own nature, O gentle one, holding to their eternal course.

    "हे राघव, हे सौम्य, पृथ्वी, वायु, आकाश, जल और अग्नि अपने-अपने स्वभाव में स्थित रहते हैं, शाश्वत मार्ग का आश्रय लेकर।

  5. Verse 5

    तत् स्वभावो ममाप्य् एष यद् अगाधो ऽहम् अप्लवः । विकारस् तु भवेद् राध एतत् ते प्रवदाम्य् अहम् ॥

    tat svabhāvo mamāpy eṣa yad agādho 'ham aplavaḥ | vikāras tu bhaved rādha etat te pravadāmy aham

    So this is my nature, that I am fathomless and not to be crossed. That I should become altered (shallow, fordable) would be a disorder; this I declare to you.

    वैसे ही मेरा भी यह स्वभाव है कि मैं अथाह और अलंघ्य हूँ। मेरा विकृत होना (उथला, पार करने योग्य होना) विकार होगा; यह मैं आपसे कहता हूँ।

  6. Verse 6

    न कामान् न च लोभाद् वा न भयात् पार्थिवात्मज । ग्राहनक्राकुलजलं स्तम्भयेयं कथं चन ॥

    na kāmān na ca lobhād vā na bhayāt pārthivātmaja | grāhanakrākulajalaṃ stambhayeyaṃ kathaṃ cana

    Neither from desire, nor from greed, nor from fear, O son of a king, could I in any way congeal my waters, teeming with crocodiles and sea-monsters.

    हे राजपुत्र, न कामना से, न लोभ से, न भय से — मैं अपने मगरमच्छों और ग्राहों से भरे जल को किसी भी प्रकार स्तंभित नहीं कर सकता।

  7. Verse 7

    विधास्ये राम येनापि विषहिष्ये ह्य् अहं तथा । ग्राहा न प्रहरिष्यन्ति यावत् सेना तरिष्यति ॥

    vidhāsye rāma yenāpi viṣahiṣye hy ahaṃ tathā | grāhā na prahariṣyanti yāvat senā tariṣyati

    Yet I shall contrive, O Rāma, and I shall endure it, that the crocodiles shall not strike so long as the army is crossing.

    फिर भी हे राम, मैं ऐसा उपाय करूँगा और वैसा सहन करूँगा कि जब तक सेना पार करती रहे, तब तक मगरमच्छ प्रहार न करें।

  8. Verse 8

    अयं सौम्य नलो नाम तनुजो विश्वकर्मणः । पित्रा दत्तवरः श्रीमान् प्रतिमो विश्वकर्मणः ॥

    ayaṃ saumya nalo nāma tanujo viśvakarmaṇaḥ | pitrā dattavaraḥ śrīmān pratimo viśvakarmaṇaḥ

    This one, gentle one, named Nala, is the son of Viśvakarman, glorious, granted a boon by his father, the equal of Viśvakarman.

    हे सौम्य, यह नल नामक वानर विश्वकर्मा का पुत्र है, श्रीमान, जिसे पिता ने वरदान दिया है, और जो विश्वकर्मा के समान है।

  9. Verse 9

    एष सेतुं महोत्साहः करोतु मयि वानरः । तम् अहं धारयिष्यामि तथा ह्य् एष यथा पिता ॥

    eṣa setuṃ mahotsāhaḥ karotu mayi vānaraḥ | tam ahaṃ dhārayiṣyāmi tathā hy eṣa yathā pitā

    Let this vānara of great zeal make a bridge upon me; him I shall bear up, even as his father (would be borne)."

    महान उत्साही यह वानर मुझ पर सेतु बनाए; मैं उसे वैसे ही धारण करूँगा जैसे उसके पिता (को धारण करता)।"

  10. Verse 10

    एवम् उक्त्वोदधिर् नष्टः समुत्थाय नलस् ततः । अब्रवीद् वानरश्रेष्ठो वाक्यं रामं महाबलः ॥

    evam uktvodadhir naṣṭaḥ samutthāya nalas tataḥ | abravīd vānaraśreṣṭho vākyaṃ rāmaṃ mahābalaḥ

    Having spoken thus, the Ocean vanished; and then Nala, best of vānaras and of great strength, rose up and spoke to Rāma.

    ऐसा कहकर समुद्र अंतर्धान हो गया; और तब वानरश्रेष्ठ, महाबली नल उठकर राम से बोला।

  11. Verse 11

    अहं सेतुं करिष्यामि विस्तीर्णे वरुणालये । पितुः सामर्थ्यम् आस्थाय तत्त्वम् आह महोदधिः ॥

    ahaṃ setuṃ kariṣyāmi vistīrṇe varuṇālaye | pituḥ sāmarthyam āsthāya tattvam āha mahodadhiḥ

    "I shall make a bridge across the broad abode of Varuṇa, relying on my father's power; the great Ocean has spoken truly.

    "मैं अपने पिता के सामर्थ्य का आश्रय लेकर इस विस्तीर्ण वरुण के निवास समुद्र पर सेतु बनाऊँगा; महासागर ने यथार्थ कहा है।

  12. Verse 12

    मम मातुर् वरो दत्तो मन्दरे विश्वकर्मणा । औरसस् तस्य पुत्रो ऽहं सदृशो विश्वकर्मणा ॥

    mama mātur varo datto mandare viśvakarmaṇā | aurasas tasya putro 'haṃ sadṛśo viśvakarmaṇā

    A boon was granted to my mother by Viśvakarman upon Mandara: 'I am the true-born son of that one, the equal of Viśvakarman.'

    मंदराचल पर विश्वकर्मा ने मेरी माता को वरदान दिया था: 'मैं उस विश्वकर्मा के समान, उनका औरस पुत्र हूँ।'

  13. Verse 13

    न चाप्य् अहम् अनुक्तो वै प्रब्रूयाम् आत्मनो गुणान् । कामम् अद्यैव बध्नन्तु सेतुं वानरपुंगवाः ॥

    na cāpy aham anukto vai prabrūyām ātmano guṇān | kāmam adyaiva badhnantu setuṃ vānarapuṃgavāḥ

    And unbidden I would not proclaim my own merits; so let the bulls among vānaras bind the bridge this very day, at will."

    और बिना पूछे मैं अपने गुणों की स्वयं घोषणा नहीं करता; अतः वानरश्रेष्ठ इच्छानुसार आज ही सेतु बाँध दें।"

  14. Verse 14

    ततो निसृष्टरामेण सर्वतो हरियूथपाः । अभिपेतुर् महारण्यं हृष्टाः शतसहस्रशः ॥

    tato nisṛṣṭarāmeṇa sarvato hariyūthapāḥ | abhipetur mahāraṇyaṃ hṛṣṭāḥ śatasahasraśaḥ

    Then, dispatched by Rāma, the vānara troop-leaders rushed on every side into the great forest, joyful, by hundreds of thousands.

    तब राम से भेजे गए वानर-सेनापति हर्षित होकर, लाखों की संख्या में, चारों ओर महान वन में टूट पड़े।

  15. Verse 15

    ते नगान् नगसंकाशाः शाखामृगगणर्षभाः । बभञ्जुर् वानरास् तत्र प्रचकर्षुश् च सागरम् ॥

    te nagān nagasaṃkāśāḥ śākhāmṛgagaṇarṣabhāḥ | babhañjur vānarās tatra pracakarṣuś ca sāgaram

    Those vānaras, like mountains, bulls among the tribes of branch-ranging apes, broke down the trees there and dragged them to the sea.

    पर्वत के समान विशाल वे वानर, शाखामृग-समूहों में श्रेष्ठ, वहाँ वृक्षों को तोड़ते और उन्हें समुद्र की ओर घसीटते थे।

  16. Verse 16

    ते सालैश् चाश्वकर्णैश् च धवैर् वंशैश् च वानराः । कुटजैर् अर्जुनैस् तालैस् तिकलैस् तिमिशैर् अपि ॥

    te sālaiś cāśvakarṇaiś ca dhavair vaṃśaiś ca vānarāḥ | kuṭajair arjunais tālais tikalais timiśair api

    Those vānaras filled up the sea with sālas and aśvakarṇas, dhavas and bamboos, kuṭajas, arjunas, palmyras, tilakas, and timiśas,

    उन वानरों ने साल, अश्वकर्ण, धव, बाँस, कुटज, अर्जुन, ताल, तिलक और तिमिश वृक्षों से,

  17. Verse 17

    बिल्वकैः सप्तपर्णैश् च कर्णिकारैश् च पुष्पितैः । चूतैश् चाशोकवृक्षैश् च सागरं समपूरयन् ॥

    bilvakaiḥ saptaparṇaiś ca karṇikāraiś ca puṣpitaiḥ | cūtaiś cāśokavṛkṣaiś ca sāgaraṃ samapūrayan

    with bilvas and saptaparṇas, and karṇikāras in flower, and mangoes and aśoka trees.

    बेल, सप्तपर्ण, फूले हुए कनेर (कर्णिकार), आम और अशोक वृक्षों से समुद्र को भर दिया।

  18. Verse 18

    समूलांश् च विमूलांश् च पादपान् हरिसत्तमाः । इन्द्रकेतून् इवोद्यम्य प्रजह्रुर् हरयस् तरून् ॥

    samūlāṃś ca vimūlāṃś ca pādapān harisattamāḥ | indraketūn ivodyamya prajahrur harayas tarūn

    The best of vānaras, raising up trees with roots and without roots, like the banners of Indra, hurled them down.

    जड़ सहित और जड़रहित वृक्षों को इंद्रध्वजों के समान उठाकर उन श्रेष्ठ वानरों ने उन्हें (समुद्र में) फेंका।

  19. Verse 19

    प्रक्षिप्यमाणैर् अचलैः सहसा जलम् उद्धतम् । समुत्पतितम् आकाशम् अपासर्पत् ततस् ततः ॥

    prakṣipyamāṇair acalaiḥ sahasā jalam uddhatam | samutpatitam ākāśam apāsarpat tatas tataḥ

    As the mountains were flung in, the water, dashed up suddenly and springing into the sky, recoiled this way and that.

    फेंके जाते पर्वतों से सहसा उछला हुआ जल आकाश में उड़कर इधर-उधर पीछे हट जाता था।

  20. Verse 20

    दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनम् आयतम् । नलश् चक्रे महासेतुं मध्ये नदनदीपतेः ॥

    daśayojanavistīrṇaṃ śatayojanam āyatam | nalaś cakre mahāsetuṃ madhye nadanadīpateḥ

    Ten yojanas broad and a hundred yojanas long, Nala made the great bridge in the midst of the lord of streams and rivers.

    नल ने नद-नदियों के स्वामी समुद्र के मध्य में दस योजन चौड़ा और सौ योजन लंबा महान सेतु बनाया।

  21. Verse 21

    शिलानां क्षिप्यमाणानां शैलानां तत्र पात्यताम् । बभूव तुमुलः शब्दस् तदा तस्मिन् महोदधौ ॥

    śilānāṃ kṣipyamāṇānāṃ śailānāṃ tatra pātyatām | babhūva tumulaḥ śabdas tadā tasmin mahodadhau

    From the rocks that were cast in and the mountains hurled down there arose a tumultuous din upon that great ocean.

    फेंकी जाती शिलाओं और गिराए जाते पर्वतों से उस महासागर पर तब तुमुल शब्द उठ खड़ा हुआ।

  22. Verse 22

    स नलेन कृतः सेतुः सागरे मकरालये । शुशुभे सुभगः श्रीमान् स्वातीपथ इवाम्बरे ॥

    sa nalena kṛtaḥ setuḥ sāgare makarālaye | śuśubhe subhagaḥ śrīmān svātīpatha ivāmbare

    That bridge made by Nala across the sea, the abode of sea-monsters, shone forth fair and glorious, like the path of the star Svātī (the Milky Way) across the sky.

    मगरमच्छों के निवास समुद्र पर नल द्वारा बनाया गया वह सेतु सुंदर और श्रीमान होकर ऐसे शोभायमान हुआ जैसे आकाश में स्वाति का मार्ग (आकाशगंगा)।

  23. Verse 23

    ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश् च परमर्षयः ॥

    tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ

    Then the gods with the gandharvas, the siddhas and the great seers (gathered to behold it).

    तब देवता गंधर्वों सहित, सिद्ध और परम ऋषि (उसे देखने के लिए एकत्र हुए)।

  24. Verse 24

    आप्लवन्तः प्लवन्तश् च गर्जन्तश् च प्लवंगमाः । तम् अचिन्त्यम् असह्यं च अद्भुतं लोमहर्षणम् । ददृशुः सर्वभूतानि सागरे सेतुबन्धनम् ॥

    āplavantaḥ plavantaś ca garjantaś ca plavaṃgamāḥ | tam acintyam asahyaṃ ca adbhutaṃ lomaharṣaṇam | dadṛśuḥ sarvabhūtāni sāgare setubandhanam

    Leaping and bounding and roaring, the vānaras — and all beings — beheld that bridging of the sea, unthinkable, insuperable, wondrous, and hair-raising.

    उछलते-कूदते और गरजते वानरों ने, और समस्त प्राणियों ने, समुद्र पर उस अचिंत्य, असह्य, अद्भुत और रोमांचकारी सेतु-बंधन को देखा।

  25. Verse 25

    तानि कोटिसहस्राणि वानराणां महौजसाम् । बध्नन्तः सागरे सेतुं जग्मुः पारं महोदधेः ॥

    tāni koṭisahasrāṇi vānarāṇāṃ mahaujasām | badhnantaḥ sāgare setuṃ jagmuḥ pāraṃ mahodadheḥ

    Those thousands of crores of vānaras of great might, binding the bridge across the sea, passed to the farther shore of the great ocean.

    महापराक्रमी वानरों के वे हजारों करोड़ समुद्र पर सेतु बाँधते हुए महासागर के उस पार पहुँच गए।

  26. Verse 26

    विशालः सुकृतः श्रीमान् सुभूमिः सुसमाहितः । अशोभत महासेतुः सीमन्त इव सागरे ॥

    viśālaḥ sukṛtaḥ śrīmān subhūmiḥ susamāhitaḥ | aśobhata mahāsetuḥ sīmanta iva sāgare

    Broad, well-wrought, glorious, firm-based, and well-aligned, the great bridge shone like a parting-line of hair upon the sea.

    विशाल, सुनिर्मित, श्रीमान, सुदृढ़-आधार वाला और सुव्यवस्थित वह महान सेतु समुद्र पर माँग की रेखा के समान शोभायमान हो रहा था।

  27. Verse 27

    ततः परे समुद्रस्य गदापाणिर् विभीषणः । परेषाम् अभिघतार्थम् अतिष्ठत् सचिवैः सह ॥

    tataḥ pare samudrasya gadāpāṇir vibhīṣaṇaḥ | pareṣām abhighatārtham atiṣṭhat sacivaiḥ saha

    Then on the farther side of the sea, Vibhīṣaṇa, mace in hand, stood with his counselors to ward off any assault by the foe.

    तब समुद्र के उस पार गदा हाथ में लिए विभीषण शत्रुओं के आक्रमण को रोकने के लिए अपने मंत्रियों सहित खड़ा हो गया।

  28. Verse 28

    अग्रतस् तस्य सैन्यस्य श्रीमान् रामः सलक्ष्मणः । जगाम धन्वी धर्मात्मा सुग्रीवेण समन्वितः ॥

    agratas tasya sainyasya śrīmān rāmaḥ salakṣmaṇaḥ | jagāma dhanvī dharmātmā sugrīveṇa samanvitaḥ

    At the head of that army went the glorious Rāma with Lakṣmaṇa, bow in hand, righteous-souled, accompanied by Sugrīva.

    उस सेना के आगे-आगे धनुर्धारी, धर्मात्मा श्रीमान राम, लक्ष्मण सहित और सुग्रीव के साथ चले।

  29. Verse 29

    अन्ये मध्येन गच्छन्ति पार्श्वतो ऽन्ये प्लवंगमाः । सलिले प्रपतन्त्य् अन्ये मार्गम् अन्ये न लेभिरे । के चिद् वैहायस गताः सुपर्णा इव पुप्लुवुः ॥

    anye madhyena gacchanti pārśvato 'nye plavaṃgamāḥ | salile prapatanty anye mārgam anye na lebhire | ke cid vaihāyasa gatāḥ suparṇā iva pupluvuḥ

    Some vānaras went by the middle, others along the sides; some fell into the water, and others found no path; some, taking to the air, flew like Garuḍa-birds.

    कुछ वानर मध्य से चले, कुछ किनारों से; कुछ जल में गिर पड़े, और कुछ को मार्ग न मिला; कुछ आकाश में उड़ते हुए गरुड़ के समान उछले।

  30. Verse 30

    घोषेण महता घोषं सागरस्य समुच्छ्रितम् । भीमम् अन्तर्दधे भीमा तरन्ती हरिवाहिनी ॥

    ghoṣeṇa mahatā ghoṣaṃ sāgarasya samucchritam | bhīmam antardadhe bhīmā tarantī harivāhinī

    With its great roar the dread vānara host, crossing over, drowned out the uplifted roar of the ocean.

    पार करती हुई वह भयंकर वानर-सेना अपने महान कोलाहल से समुद्र के उठे हुए घोष को भी दबा गई।

  31. Verse 31

    वानराणां हि सा तीर्णा वाहिनी नल सेतुना । तीरे निविविशे राज्ञा बहुमूलफलोदके ॥

    vānarāṇāṃ hi sā tīrṇā vāhinī nala setunā | tīre niviviśe rājñā bahumūlaphalodake

    When that host of vānaras had crossed over by Nala's bridge, the king settled it upon the shore, rich in roots, fruits, and water.

    जब वह वानर-सेना नल के सेतु से पार उतर गई, तब राजा ने उसे मूल, फल और जल से भरपूर तट पर ठहराया।

  32. Verse 32

    तद् अद्भुतं राघव कर्म दुष्करं; समीक्ष्य देवाः सह सिद्धचारणैः । उपेत्य रामं सहिता महर्षिभिः; समभ्यषिञ्चन् सुशुभैर् जलैः पृथक् ॥

    tad adbhutaṃ rāghava karma duṣkaraṃ; samīkṣya devāḥ saha siddhacāraṇaiḥ | upetya rāmaṃ sahitā maharṣibhiḥ; samabhyaṣiñcan suśubhair jalaiḥ pṛthak

    Beholding that wondrous, hard-to-accomplish deed, O Rāghava, the gods with the siddhas and cāraṇas, together with the great seers, drawing near to Rāma, each severally consecrated him with fair, pure waters.

    हे राघव, उस अद्भुत और दुष्कर कार्य को देखकर सिद्धों और चारणों सहित देवता, महर्षियों के साथ, राम के पास आकर प्रत्येक ने अलग-अलग सुंदर, पवित्र जल से उनका अभिषेक किया।

  33. Verse 33

    जयस्व शत्रून् नरदेव मेदिनीं; ससागरां पालय शाश्वतीः समाः । इतीव रामं नरदेवसत्कृतं; शुभैर् वचोभिर् विविधैर् अपूजयन् ॥

    jayasva śatrūn naradeva medinīṃ; sasāgarāṃ pālaya śāśvatīḥ samāḥ | itīva rāmaṃ naradevasatkṛtaṃ; śubhair vacobhir vividhair apūjayan

    "Conquer your foes, O lord of men; guard the earth with its seas for everlasting years!" — thus they honored Rāma, revered among kings, with fair and manifold words.

    "हे नरदेव, शत्रुओं को जीतो; समुद्र सहित पृथ्वी का शाश्वत वर्षों तक पालन करो!" — इस प्रकार उन्होंने राजाओं में पूजित राम को सुंदर और नाना वचनों से सम्मानित किया।