Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 12

Yuddha Kanda

22 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    अथ रामः प्रसन्नात्मा श्रुत्वा वायुसुतस्य ह । प्रत्यभाषत दुर्धर्षः श्रुतवान् आत्मनि स्थितम् ॥

    atha rāmaḥ prasannātmā śrutvā vāyusutasya ha | pratyabhāṣata durdharṣaḥ śrutavān ātmani sthitam

    Then Rāma, serene of soul, invincible and learned, having heard the son of the Wind, replied, with what was settled in his own mind.

    तब प्रसन्नचित्त, दुर्धर्ष और विद्वान राम ने पवनपुत्र की बात सुनकर, अपने मन में जो निश्चित था, उसके अनुसार उत्तर दिया।

  2. Verse 2

    ममापि तु विवक्षास्ति का चित् प्रति विभीषणम् । श्रुतम् इच्छामि तत् सर्वं भवद्भिः श्रेयसि स्थितैः ॥

    mamāpi tu vivakṣāsti kā cit prati vibhīṣaṇam | śrutam icchāmi tat sarvaṃ bhavadbhiḥ śreyasi sthitaiḥ

    "I too have something to say concerning Vibhīṣaṇa; I wish it all to be heard by you who are fixed upon my welfare.

    "विभीषण के विषय में मुझे भी कुछ कहना है; मैं चाहता हूँ कि मेरे कल्याण में तत्पर आप लोग उसे पूरा सुनें।

  3. Verse 3

    मित्रभावेन संप्राप्तं न त्यजेयं कथं चन । दोषो यद्य् अपि तस्य स्यात् सताम् एतद् अगर्हितम् ॥

    mitrabhāvena saṃprāptaṃ na tyajeyaṃ kathaṃ cana | doṣo yady api tasya syāt satām etad agarhitam

    One who has come in friendship I would by no means forsake; even if there be some fault in him, this is not blamed among the good."

    मित्रता के भाव से आए हुए को मैं किसी भी प्रकार नहीं त्यागूँगा; भले ही उसमें कोई दोष हो, सज्जनों के बीच यह निंदित नहीं है।"

  4. Verse 4

    रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः प्लवगेश्वरः । प्रत्यभाषत काकुत्स्थं सौहार्देनाभिचोदितः ॥

    rāmasya vacanaṃ śrutvā sugrīvaḥ plavageśvaraḥ | pratyabhāṣata kākutsthaṃ sauhārdenābhicoditaḥ

    Hearing Rāma's words, Sugrīva, lord of the leaping ones, replied to Kākutstha, urged on by his good will.

    राम के वचन सुनकर, सौहार्द से प्रेरित वानरेश्वर सुग्रीव ने काकुत्स्थ को उत्तर दिया।

  5. Verse 5

    किम् अत्र चित्रं धर्मज्ञ लोकनाथशिखामणे । यत् त्वम् आर्यं प्रभाषेथाः सत्त्ववान् सपथे स्थितः ॥

    kim atra citraṃ dharmajña lokanāthaśikhāmaṇe | yat tvam āryaṃ prabhāṣethāḥ sattvavān sapathe sthitaḥ

    "What wonder is there in this, O knower of righteousness, crest-jewel of the lords of the world, that you, being virtuous and set in the right path, should speak as a noble man?

    "हे धर्मज्ञ, लोकनाथों के शिखामणि, इसमें क्या आश्चर्य कि सत्त्ववान और सन्मार्ग पर स्थित आप आर्यपुरुष के समान वचन कहें?

  6. Verse 6

    मम चाप्य् अन्तरात्मायं शुद्धिं वेत्ति विभीषणम् । अनुमनाच् च भावाच् च सर्वतः सुपरीक्षितः ॥

    mama cāpy antarātmāyaṃ śuddhiṃ vetti vibhīṣaṇam | anumanāc ca bhāvāc ca sarvataḥ suparīkṣitaḥ

    My own inner self too knows Vibhīṣaṇa to be pure; from his bearing and his disposition he has been well tested in every way.

    मेरा अंतरात्मा भी विभीषण को शुद्ध जानता है; उसके आचरण और भाव से वह सब भाँति भली प्रकार परखा जा चुका है।

  7. Verse 7

    तस्मात् क्षिप्रं सहास्माभिस् तुल्यो भवतु राघव । विभीषणो महाप्राज्ञः सखित्वं चाभ्युपैतु नः ॥

    tasmāt kṣipraṃ sahāsmābhis tulyo bhavatu rāghava | vibhīṣaṇo mahāprājñaḥ sakhitvaṃ cābhyupaitu naḥ

    Therefore let the greatly wise Vibhīṣaṇa quickly be made as one of us, O Rāghava, and let him enter into our friendship."

    अतः हे राघव, महाप्राज्ञ विभीषण शीघ्र ही हमारे समान हो जाए, और हमारी मित्रता में प्रवेश करे।"

  8. Verse 8

    स सुग्रीवस्य तद् वाक्यय्ं रामः श्रुत्वा विमृश्य च । ततः शुभतरं वाक्यम् उवाच हरिपुंगवम् ॥

    sa sugrīvasya tad vākyayṃ rāmaḥ śrutvā vimṛśya ca | tataḥ śubhataraṃ vākyam uvāca haripuṃgavam

    Hearing that word of Sugrīva, and having pondered it, Rāma then spoke a still fairer word to the bull among vānaras.

    सुग्रीव के उस वचन को सुनकर और विचार करके राम ने तब वानरश्रेष्ठ से और भी श्रेष्ठ वचन कहा।

  9. Verse 9

    सुदुष्टो वाप्य् अदुष्टो वा किम् एष रजनीचरः । सूक्ष्मम् अप्य् अहितं कर्तुं ममाशक्तः कथं चन ॥

    suduṣṭo vāpy aduṣṭo vā kim eṣa rajanīcaraḥ | sūkṣmam apy ahitaṃ kartuṃ mamāśaktaḥ kathaṃ cana

    "Whether this night-ranger be very wicked or not wicked, in no way is he able to do me even the slightest harm.

    "यह निशाचर चाहे अत्यंत दुष्ट हो या अदुष्ट, किसी भी प्रकार मेरा तनिक भी अहित करने में समर्थ नहीं है।

  10. Verse 10

    पिशाचान् दानवान् यक्षान् पृथिव्यां चैव राक्षसान् । अङ्गुल्यग्रेण तान् हन्याम् इच्छन् हरिगणेश्वर ॥

    piśācān dānavān yakṣān pṛthivyāṃ caiva rākṣasān | aṅgulyagreṇa tān hanyām icchan harigaṇeśvara

    Piśācas, dānavas, yakṣas, and the rākṣasas upon the earth — were I to wish it, I could slay them all with the tip of my finger, O lord of the vānara hosts.

    हे वानर-समूहों के स्वामी, यदि मैं चाहूँ तो पृथ्वी पर के पिशाचों, दानवों, यक्षों और राक्षसों को अपनी अँगुली के अग्रभाग से ही मार डालूँ।

  11. Verse 11

    श्रूयते हि कपोतेन शत्रुः शरणम् आगतः । अर्चितश् च यथान्यायं स्वैश् च मांसैर् निमन्त्रितः ॥

    śrūyate hi kapotena śatruḥ śaraṇam āgataḥ | arcitaś ca yathānyāyaṃ svaiś ca māṃsair nimantritaḥ

    For it is heard that by a dove an enemy who came for refuge was honored according to custom and entertained with its own flesh.

    सुना जाता है कि एक कबूतर ने शरण में आए शत्रु का भी यथाविधि सत्कार किया और अपने ही मांस से उसका आतिथ्य किया।

  12. Verse 12

    स हि तं प्रतिजग्राह भार्या हर्तारम् आगतम् । कपोतो वानरश्रेष्ठ किं पुनर् मद्विधो जनः ॥

    sa hi taṃ pratijagrāha bhāryā hartāram āgatam | kapoto vānaraśreṣṭha kiṃ punar madvidho janaḥ

    That dove received him who had come, though he had carried off its mate, O best of vānaras — how much more should a man such as I?

    हे वानरश्रेष्ठ, उस कबूतर ने अपनी पत्नी का हरण करने वाले आए हुए शत्रु को भी स्वीकार कर लिया — फिर मुझ जैसा मनुष्य तो क्या ही कहना?

  13. Verse 13

    ऋषेः कण्वस्य पुत्रेण कण्डुना परमर्षिणा । शृणु गाथां पुरा गीतां धर्मिष्ठां सत्यवादिना ॥

    ṛṣeḥ kaṇvasya putreṇa kaṇḍunā paramarṣiṇā | śṛṇu gāthāṃ purā gītāṃ dharmiṣṭhāṃ satyavādinā

    Hear a verse, righteous and spoken of old, by Kaṇḍu, son of the sage Kaṇva, a great seer and speaker of truth.

    कण्व ऋषि के पुत्र, महर्षि और सत्यवादी कण्डु द्वारा पूर्वकाल में गाई गई धर्मयुक्त गाथा को सुनो।

  14. Verse 14

    बद्धाञ्जलिपुटं दीनं याचन्तं शरणागतम् । न हन्याद् आनृशंस्यार्थम् अपि शत्रुं परं पत ॥

    baddhāñjalipuṭaṃ dīnaṃ yācantaṃ śaraṇāgatam | na hanyād ānṛśaṃsyārtham api śatruṃ paraṃ pata

    'One should not slay even a bitter foe, O lord, who with joined palms, wretched, begs and has come for refuge — for mercy's sake.'

    'हे प्रभो, हाथ जोड़े, दीन, याचना करते और शरण में आए हुए प्रबल शत्रु को भी दया के लिए न मारे।'

  15. Verse 15

    आर्तो वा यदि वा दृप्तः परेषां शरणं गतः । अरिः प्राणान् परित्यज्य रक्षितव्यः कृतात्मना ॥

    ārto vā yadi vā dṛptaḥ pareṣāṃ śaraṇaṃ gataḥ | ariḥ prāṇān parityajya rakṣitavyaḥ kṛtātmanā

    Whether afflicted or arrogant, an enemy who has come for the refuge of another must be protected even at the cost of one's own life, by one of resolute soul.

    आर्त हो अथवा घमंडी, जो दूसरे की शरण में आ गया, उस शत्रु की रक्षा दृढ़ात्मा पुरुष को अपने प्राणों को त्यागकर भी करनी चाहिए।

  16. Verse 16

    स चेद् भयाद् वा मोहाद् वा कामाद् वापि न रक्षति । स्वया शक्त्या यथातत्त्वं तत् पापं लोकगर्हितम् ॥

    sa ced bhayād vā mohād vā kāmād vāpi na rakṣati | svayā śaktyā yathātattvaṃ tat pāpaṃ lokagarhitam

    If, from fear or folly or desire, one does not protect him with all his power as is right, that is a sin blamed by the world.

    यदि कोई भय से, मोह से अथवा कामना से, अपनी शक्ति के अनुसार यथार्थ रूप से उसकी रक्षा नहीं करता, तो वह पाप लोक में निंदित है।

  17. Verse 17

    विनष्टः पश्यतस् तस्य रक्षिणः शरणागतः । आदाय सुकृतं तस्य सर्वं गच्छेद् अरक्षितः ॥

    vinaṣṭaḥ paśyatas tasya rakṣiṇaḥ śaraṇāgataḥ | ādāya sukṛtaṃ tasya sarvaṃ gacched arakṣitaḥ

    If one who has come for refuge perishes before the eyes of his protector, the protector, failing to guard him, bears away (loses) all the man's merit as he departs (unguarded).

    यदि शरणागत अपने रक्षक के देखते-देखते नष्ट हो जाए, तो उसकी रक्षा न कर पाने वाला रक्षक उस व्यक्ति के समस्त पुण्य को (खोकर) ले जाता है।

  18. Verse 18

    एवं दोषो महान् अत्र प्रपन्नानाम् अरक्षणे । अस्वर्ग्यं चायशस्यं च बलवीर्यविनाशनम् ॥

    evaṃ doṣo mahān atra prapannānām arakṣaṇe | asvargyaṃ cāyaśasyaṃ ca balavīryavināśanam

    Thus there is great fault in failing to protect those who have come for shelter; it bars heaven, destroys renown, and ruins strength and valor.

    इस प्रकार शरण में आए हुओं की रक्षा न करने में महान दोष है; यह स्वर्ग से वंचित करने वाला, अपयशकारी और बल-वीर्य का नाश करने वाला है।

  19. Verse 19

    करिष्यामि यथार्थं तु कण्डोर् वचनम् उत्तमम् । धर्मिष्ठं च यशस्यं च स्वर्ग्यं स्यात् तु फलोदये ॥

    kariṣyāmi yathārthaṃ tu kaṇḍor vacanam uttamam | dharmiṣṭhaṃ ca yaśasyaṃ ca svargyaṃ syāt tu phalodaye

    I shall act according to the excellent word of Kaṇḍu; it is most righteous, bringing renown, and heaven at the fruition.

    मैं कण्डु के उस उत्तम वचन का यथार्थ पालन करूँगा; वह परम धर्मयुक्त है, यशकारी है, और फल उदय होने पर स्वर्ग देने वाला है।

  20. Verse 20

    सकृद् एव प्रपन्नाय तवास्मीति च याचते । अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्य् एतद् व्रतं मम ॥

    sakṛd eva prapannāya tavāsmīti ca yācate | abhayaṃ sarvabhūtebhyo dadāmy etad vrataṃ mama

    To one who has but once sought refuge, saying 'I am yours,' and who begs it, I grant safety from all beings: this is my vow.

    जो एक बार भी 'मैं आपका हूँ' कहकर शरण में आता है और याचना करता है, उसे मैं समस्त प्राणियों से अभय देता हूँ — यह मेरा व्रत है।

  21. Verse 21

    आनयैनं हरिश्रेष्ठ दत्तम् अस्याभयं मया । विभीषणो वा सुग्रीव यदि वा रावणः स्वयम् ॥

    ānayainaṃ hariśreṣṭha dattam asyābhayaṃ mayā | vibhīṣaṇo vā sugrīva yadi vā rāvaṇaḥ svayam

    Bring him, O best of vānaras; safety has been granted him by me — be it Vibhīṣaṇa, O Sugrīva, or Rāvaṇa himself."

    हे वानरश्रेष्ठ, इसे ले आओ; मैंने इसे अभय दे दिया है — चाहे यह विभीषण हो, हे सुग्रीव, अथवा स्वयं रावण ही क्यों न हो।"

  22. Verse 22

    ततस् तु सुग्रीववचो निशम्य तद्; धरीश्वरेणाभिहितं नरेश्वरः । विभीषणेनाशु जगाम संगमं; पतत्रिराजेन यथा पुरंदरः ॥

    tatas tu sugrīvavaco niśamya tad; dharīśvareṇābhihitaṃ nareśvaraḥ | vibhīṣaṇenāśu jagāma saṃgamaṃ; patatrirājena yathā puraṃdaraḥ

    Then, hearing that word of Sugrīva, lord of vānaras, the lord of men (Rāma) swiftly went to meet with Vibhīṣaṇa, as Indra, the sacker of cities, (goes to meet) Garuḍa, king of birds.

    तब वानरेश्वर सुग्रीव के उस वचन को सुनकर नरेश्वर राम शीघ्र ही विभीषण से मिलने गए, जैसे पुरंदर इंद्र पक्षिराज गरुड़ से मिलने जाते हैं।