Sarga 116
Yuddha Kanda
90 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
शिरस्य् अञ्जलिम् आदाय कैकेयीनन्दिवर्धनः । बभाषे भरतो ज्येष्ठं रामं सत्यपराक्रमम् ॥
śirasy añjalim ādāya kaikeyīnandivardhanaḥ | babhāṣe bharato jyeṣṭhaṃ rāmaṃ satyaparākramam
With joined palms upon his head, Bharata, enhancer of Kaikeyī's joy, spoke to his eldest brother Rāma of true valour:
सिर पर हाथ जोड़े, कैकेयी के आनन्द को बढ़ाने वाले भरत ने अपने ज्येष्ठ भ्राता सत्यपराक्रमी राम से कहा—
Verse 2
पूजिता मामिका माता दत्तं राज्यम् इदं मम । तद् ददामि पुनस् तुभ्यं यथा त्वम् अददा मम ॥
pūjitā māmikā mātā dattaṃ rājyam idaṃ mama | tad dadāmi punas tubhyaṃ yathā tvam adadā mama
"My mother was honoured, and this kingdom was given to me; that I now give back to you, as you gave it to me."
"मेरी माता का सम्मान किया गया और यह राज्य मुझे दिया गया; वही मैं अब आपको फिर से लौटाता हूँ, जैसे आपने मुझे दिया था।
Verse 3
धुरम् एकाकिना न्यस्ताम् ऋषभेण बलीयसा । किशोरवद् गुरुं भारं न वोढुम् अहम् उत्सहे ॥
dhuram ekākinā nyastām ṛṣabheṇa balīyasā | kiśoravad guruṃ bhāraṃ na voḍhum aham utsahe
"The burden laid upon one alone, which a mighty bull might bear, I, like a colt, have no strength to bear — a heavy load."
जो भार किसी बलवान् वृषभ पर अकेले रखा गया हो, वैसे गुरु (भारी) भार को मैं बछड़े के समान ढोने में समर्थ नहीं हूँ।
Verse 4
वारिवेगेन महता भिन्नः सेतुर् इव क्षरन् । दुर्बन्धनम् इदं मन्ये राज्यच्छिद्रम् असंवृतम् ॥
vārivegena mahatā bhinnaḥ setur iva kṣaran | durbandhanam idaṃ manye rājyacchidram asaṃvṛtam
"Like a dam breached and crumbling under the great force of waters, I deem this breach in the kingdom hard to hold and unrepaired."
जल के महान् वेग से टूटकर बहते सेतु के समान, राज्य के इस छिद्र (कमज़ोरी) को बिना मरम्मत के सँभालना मैं कठिन मानता हूँ।
Verse 5
गतिं खर इवाश्वस्य हंसस्येव च वायसः । नान्वेतुम् उत्सहे देव तव मार्गम् अरिंदम ॥
gatiṃ khara ivāśvasya haṃsasyeva ca vāyasaḥ | nānvetum utsahe deva tava mārgam ariṃdama
"As an ass cannot match the pace of a horse, nor a crow that of a swan, so I cannot follow your path, O divine lord, O tamer of foes."
हे देव! हे शत्रुदमन! जैसे गधा घोड़े की गति का और कौआ हंस की गति का अनुसरण नहीं कर सकता, वैसे ही मैं आपके मार्ग का अनुसरण करने में असमर्थ हूँ।
Verse 6
यथा च रोपितो वृक्षो जातश् चान्तर्निवेशने । महांश् च सुदुरारोहो महास्कन्धः प्रशाखवान् ॥
yathā ca ropito vṛkṣo jātaś cāntarniveśane | mahāṃś ca sudurāroho mahāskandhaḥ praśākhavān
"As a tree, planted and grown within an enclosure, grown great, hard to climb, with mighty trunk and many branches,"
और जैसे किसी बाड़े के भीतर रोपा और उगा हुआ वृक्ष, महान् हो जाने पर, जिस पर चढ़ना अत्यन्त कठिन हो, बड़े तने और बहुत शाखाओं वाला—
Verse 7
शीर्येत पुष्पितो भूत्वा न फलानि प्रदर्शयेत् । तस्य नानुभवेद् अर्थं यस्य हेतोः स रोप्यते ॥
śīryeta puṣpito bhūtvā na phalāni pradarśayet | tasya nānubhaved arthaṃ yasya hetoḥ sa ropyate
"should, having come to flower, wither and show no fruit — one would not gain the end for the sake of which it was planted;"
फूलकर भी सूख जाए और फल न दिखाए, तो जिस प्रयोजन से वह रोपा गया उसका फल न मिले—
Verse 8
एषोपमा महाबाहो त्वम् अर्थं वेत्तुम् अर्हसि । यद्य् अस्मान् मनुजेन्द्र त्वं भक्तान् भृत्यान् न शाधि हि ॥
eṣopamā mahābāho tvam arthaṃ vettum arhasi | yady asmān manujendra tvaṃ bhaktān bhṛtyān na śādhi hi
"this is the likeness, O mighty-armed one, whose meaning you must grasp: if you, O lord of men, do not rule us, your devoted servants."
हे महाबाहो! यह उपमा है, जिसका अर्थ आपको समझना चाहिए: यदि हे मनुजेन्द्र! आप हम भक्त सेवकों पर शासन न करें (तो हमारा जीवन निष्फल है)।
Verse 9
जगद् अद्याभिषिक्तं त्वाम् अनुपश्यतु सर्वतः । प्रतपन्तम् इवादित्यं मध्याह्ने दीप्ततेजसं ॥
jagad adyābhiṣiktaṃ tvām anupaśyatu sarvataḥ | pratapantam ivādityaṃ madhyāhne dīptatejasaṃ
"Let the world this day behold you consecrated on every side, blazing in splendour like the sun burning at noon."
आज संसार आपको सब ओर से अभिषिक्त देखे—मध्याह्न में तपते, प्रदीप्त तेजवाले सूर्य के समान।
Verse 10
तूर्यसंघातनिर्घोषैः काञ्चीनूपुरनिस्वनैः । मधुरैर् गीतशब्दैश् च प्रतिबुध्यस्व शेष्व च ॥
tūryasaṃghātanirghoṣaiḥ kāñcīnūpuranisvanaiḥ | madhurair gītaśabdaiś ca pratibudhyasva śeṣva ca
"Awaken to the clash and roar of instruments, to the tinkle of girdles and anklets and sweet songs — rest and arise."
वाद्यों के समवेत घोष से, करधनी और नूपुरों की झंकार से, और मधुर गीत-ध्वनियों से जागिए; विश्राम कीजिए और उठिए।
Verse 11
यावद् आवर्तते चक्रं यावती च वसुंधरा । तावत् त्वम् इह सर्वस्य स्वामित्वम् अभिवर्तय ॥
yāvad āvartate cakraṃ yāvatī ca vasuṃdharā | tāvat tvam iha sarvasya svāmitvam abhivartaya
"As long as the wheel turns, as far as the earth extends, so long exercise lordship here over all."
जब तक काल-चक्र घूमता है और जहाँ तक पृथ्वी फैली है, तब तक आप यहाँ सब पर अपना स्वामित्व चलाइए।"
Verse 12
भरतस्य वचः श्रुत्वा रामः परपुरंजयः । तथेति प्रतिजग्राह निषसादासने शुभे ॥
bharatasya vacaḥ śrutvā rāmaḥ parapuraṃjayaḥ | tatheti pratijagrāha niṣasādāsane śubhe
Hearing Bharata's words, Rāma, conqueror of hostile cities, assented with "So be it," and sat down upon a fair seat.
भरत का वचन सुनकर शत्रु-नगरियों के विजेता राम ने "ऐसा ही हो" कहकर स्वीकार किया और एक शुभ आसन पर बैठ गए।
Verse 13
ततः शत्रुघ्नवचनान् निपुणाः श्मश्रुवर्धकाः । सुखहस्ताः सुशीघ्राश् च राघवं पर्युपासत ॥
tataḥ śatrughnavacanān nipuṇāḥ śmaśruvardhakāḥ | sukhahastāḥ suśīghrāś ca rāghavaṃ paryupāsata
Then, at Śatrughna's word, skilled barbers, deft of hand and very swift, attended upon Rāghava.
तब शत्रुघ्न के वचन से निपुण, सुखद हाथों वाले और अत्यन्त फुर्तीले नाई राघव की सेवा में जुट गए।
Verse 14
पूर्वं तु भरते स्नाते लक्ष्मणे च महाबले । सुग्रीवे वानरेन्द्रे च राक्षसेन्द्रे विभीषणे ॥
pūrvaṃ tu bharate snāte lakṣmaṇe ca mahābale | sugrīve vānarendre ca rākṣasendre vibhīṣaṇe
When first Bharata had bathed, and the mighty Lakṣmaṇa, and Sugrīva lord of monkeys, and Vibhīṣaṇa lord of rākṣasas,
पहले भरत के स्नान कर लेने पर, और महाबली लक्ष्मण, वानरराज सुग्रीव तथा राक्षसराज विभीषण के स्नान कर लेने पर,
Verse 15
विशोधितजटः स्नातश् चित्रमाल्यानुलेपनः । महार्हवसनोपेतस् तस्थौ तत्र श्रिया ज्वलन् ॥
viśodhitajaṭaḥ snātaś citramālyānulepanaḥ | mahārhavasanopetas tasthau tatra śriyā jvalan
his matted locks undone, bathed, anointed with bright garlands and unguents, clad in costly raiment, he stood there blazing with splendour.
अपनी जटाएँ खोलकर, स्नान करके, विचित्र मालाओं और अंगरागों से युक्त, बहुमूल्य वस्त्र धारण किए राम वहाँ श्री से जगमगाते हुए खड़े हो गए।
Verse 16
प्रतिकर्म च रामस्य कारयाम् आस वीर्यवान् । लक्ष्मणस्य च लक्ष्मीवान् इक्ष्वाकुकुलवर्धनः ॥
pratikarma ca rāmasya kārayām āsa vīryavān | lakṣmaṇasya ca lakṣmīvān ikṣvākukulavardhanaḥ
And the valiant, glorious enhancer of the Ikṣvāku line had the toilet made for Rāma and for Lakṣmaṇa.
और इक्ष्वाकु-कुल को बढ़ाने वाले पराक्रमी, श्रीमान् (शत्रुघ्न) ने राम का और लक्ष्मण का शृंगार कराया।
Verse 17
प्रतिकर्म च सीतायाः सर्वा दशरथस्त्रियः । आत्मनैव तदा चक्रुर् मनस्विन्यो मनोहरम् ॥
pratikarma ca sītāyāḥ sarvā daśarathastriyaḥ | ātmanaiva tadā cakrur manasvinyo manoharam
And all the wives of Daśaratha, the high-spirited ones, themselves then charmingly made Sītā's toilet.
और दशरथ की सब मनस्विनी स्त्रियों ने तब स्वयं ही सीता का मनोहर शृंगार किया।
Verse 18
ततो राघवपत्नीनां सर्वासाम् एव शोभनम् । चकार यत्नात् कौसल्या प्रहृष्टा पुत्रवत्सला ॥
tato rāghavapatnīnāṃ sarvāsām eva śobhanam | cakāra yatnāt kausalyā prahṛṣṭā putravatsalā
Then Kausalyā, glad and fond of her son, carefully made the fair adornment of all the wives of the Rāghavas.
तब पुत्र-वत्सला कौसल्या ने प्रसन्न होकर राघवों की सब पत्नियों का यत्नपूर्वक सुन्दर शृंगार किया।
Verse 19
ततः शत्रुघ्नवचनात् सुमन्त्रो नाम सारथिः । योजयित्वाभिचक्राम रथं सर्वाङ्गशोभनम् ॥
tataḥ śatrughnavacanāt sumantro nāma sārathiḥ | yojayitvābhicakrāma rathaṃ sarvāṅgaśobhanam
Then, at Śatrughna's word, the charioteer named Sumantra, having yoked it, drove up a chariot fair in every part.
तब शत्रुघ्न के वचन से सुमन्त्र नामक सारथि सब अंगों में सुन्दर रथ जोतकर ले आया।
Verse 20
अर्कमण्डलसंकाशं दिव्यं दृष्ट्वा रथं स्थितम् । आरुरोह महाबाहू रामः सत्यपराक्रमः ॥
arkamaṇḍalasaṃkāśaṃ divyaṃ dṛṣṭvā rathaṃ sthitam | āruroha mahābāhū rāmaḥ satyaparākramaḥ
Beholding the divine chariot, bright as the sun's disc, standing ready, the mighty-armed Rāma of true valour mounted it.
सूर्यमण्डल के समान तेजस्वी उस दिव्य रथ को खड़ा देखकर महाबाहु सत्यपराक्रमी राम उस पर आरूढ़ हुए।
Verse 21
अयोध्यायां तु सचिवा राज्ञो दशरथस्य ये । पुरोहितं पुरस्कृत्य मन्त्रयाम् आसुर् अर्थवत् ॥
ayodhyāyāṃ tu sacivā rājño daśarathasya ye | purohitaṃ puraskṛtya mantrayām āsur arthavat
In Ayodhyā, those counsellors of king Daśaratha, setting the family priest at their head, took wise counsel together.
अयोध्या में राजा दशरथ के जो मंत्री थे, उन्होंने पुरोहित को आगे करके उपयोगी मंत्रणा की।
Verse 22
मन्त्रयन् रामवृद्ध्यर्थं वृत्त्यर्थं नगरस्य च । सर्वम् एवाभिषेकार्थं जयार्हस्य महात्मनः । कर्तुम् अर्हथ रामस्य यद् यन् मङ्गलपूर्वकम् ॥
mantrayan rāmavṛddhyarthaṃ vṛttyarthaṃ nagarasya ca | sarvam evābhiṣekārthaṃ jayārhasya mahātmanaḥ | kartum arhatha rāmasya yad yan maṅgalapūrvakam
Taking counsel for Rāma's advancement and for the welfare of the city: "All that goes with auspicious rites for the consecration of the great-souled Rāma, worthy of victory, you ought to do."
राम की वृद्धि के लिए और नगर की समृद्धि के लिए मंत्रणा करते हुए (उन्होंने कहा)—"विजय के योग्य महात्मा राम के अभिषेक के लिए जो-जो मंगल-कार्य करने योग्य हों, वह सब आपको करना चाहिए।"
Verse 23
इति ते मन्त्रिणः सर्वे संदिश्य तु पुरोहितम् । नगरान् निर्ययुस् तूर्णं रामदर्शनबुद्धयः ॥
iti te mantriṇaḥ sarve saṃdiśya tu purohitam | nagarān niryayus tūrṇaṃ rāmadarśanabuddhayaḥ
Thus all those ministers, having charged the family priest, went forth swiftly from the city, with mind set on beholding Rāma.
इस प्रकार वे सब मंत्री पुरोहित को आदेश देकर, राम के दर्शन की इच्छा से शीघ्र नगर से निकल पड़े।
Verse 24
हरियुक्तं सहस्राक्षो रथम् इन्द्र इवानघः । प्रययौ रथम् आस्थाय रामो नगरम् उत्तमम् ॥
hariyuktaṃ sahasrākṣo ratham indra ivānaghaḥ | prayayau ratham āsthāya rāmo nagaram uttamam
Like the sinless Thousand-eyed Indra in his horse-yoked chariot, Rāma, mounting his chariot, set out for the noble city.
घोड़ों से जुते रथ पर बैठे निष्पाप सहस्राक्ष इन्द्र के समान राम रथ पर आरूढ़ होकर उस उत्तम नगर की ओर चले।
Verse 25
जग्राह भरतो रश्मीञ् शत्रुघ्नश् छत्रम् आददे । लक्ष्मणो व्यजनं तस्य मूर्ध्नि संपर्यवीजयत् ॥
jagrāha bharato raśmīñ śatrughnaś chatram ādade | lakṣmaṇo vyajanaṃ tasya mūrdhni saṃparyavījayat
Bharata took the reins, Śatrughna held the parasol; Lakṣmaṇa fanned the fan above his head.
भरत ने लगाम थाम ली, शत्रुघ्न ने छत्र लिया; लक्ष्मण उनके सिर के ऊपर चँवर डुलाने लगे।
Verse 26
श्वेतं च वालव्यजनं सुग्रीवो वानरेश्वरः । अपरं चन्द्रसंकाशं राक्षसेन्द्रो विभीषणः ॥
śvetaṃ ca vālavyajanaṃ sugrīvo vānareśvaraḥ | aparaṃ candrasaṃkāśaṃ rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ
And Sugrīva, lord of monkeys, held a white yak-tail fan, and Vibhīṣaṇa, lord of rākṣasas, another, moon-like.
और वानरेश्वर सुग्रीव ने एक श्वेत चँवर लिया, और राक्षसराज विभीषण ने चन्द्रमा के समान दूसरा चँवर लिया।
Verse 27
ऋषिसंघैर् तदाकाशे देवैश् च समरुद्गणैः । स्तूयमानस्य रामस्य शुश्रुवे मधुरध्वनिः ॥
ṛṣisaṃghair tadākāśe devaiś ca samarudgaṇaiḥ | stūyamānasya rāmasya śuśruve madhuradhvaniḥ
Then in the sky the sweet sound was heard of Rāma being praised by the hosts of seers and by the gods with the troops of Maruts.
तब आकाश में मरुद्गणों सहित देवताओं और ऋषि-समूहों द्वारा स्तुति किए जाते राम की मधुर ध्वनि सुनाई पड़ी।
Verse 28
ततः शत्रुंजयं नाम कुञ्जरं पर्वतोपमम् । आरुरोह महातेजाः सुग्रीवो वानरेश्वरः ॥
tataḥ śatruṃjayaṃ nāma kuñjaraṃ parvatopamam | āruroha mahātejāḥ sugrīvo vānareśvaraḥ
Then Sugrīva, lord of monkeys, of great splendour, mounted an elephant named Śatruṃjaya, like a mountain.
तब महातेजस्वी वानरेश्वर सुग्रीव पर्वत के समान शत्रुंजय नामक हाथी पर आरूढ़ हुए।
Verse 29
नवनागसहस्राणि ययुर् आस्थाय वानराः । मानुषं विग्रहं कृत्वा सर्वाभरणभूषिताः ॥
navanāgasahasrāṇi yayur āsthāya vānarāḥ | mānuṣaṃ vigrahaṃ kṛtvā sarvābharaṇabhūṣitāḥ
Nine thousand elephants the monkeys mounted and rode, having assumed human form, adorned with every ornament.
समस्त आभूषणों से विभूषित, मनुष्य-रूप धारण किए वानर नौ हज़ार हाथियों पर चढ़कर चले।
Verse 30
शङ्खशब्दप्रणादैश् च दुन्दुभीनां च निस्वनैः । प्रययू पुरुषव्याघ्रस् तां पुरीं हर्म्यमालिनीम् ॥
śaṅkhaśabdapraṇādaiś ca dundubhīnāṃ ca nisvanaiḥ | prayayū puruṣavyāghras tāṃ purīṃ harmyamālinīm
With the blare of conches and the beat of drums, that tiger among men went forth to the city garlanded with mansions.
शंखों की ध्वनि और दुन्दुभियों के नाद के साथ वह पुरुषश्रेष्ठ राम भवनों की पंक्ति वाली उस नगरी की ओर चले।
Verse 31
ददृशुस् ते समायान्तं राघवं सपुरःसरम् । विराजमानं वपुषा रथेनातिरथं तदा ॥
dadṛśus te samāyāntaṃ rāghavaṃ sapuraḥsaram | virājamānaṃ vapuṣā rathenātirathaṃ tadā
They beheld Rāghava coming on, with his heralds before him, resplendent of form, a peerless warrior upon his chariot.
उन्होंने अपने अग्रगामियों (हरकारों) सहित, रूप से देदीप्यमान, रथ पर बैठे अतिरथी राघव को आते देखा।
Verse 32
ते वर्धयित्वा काकुत्स्थं रामेण प्रतिनन्दिताः । अनुजग्मुर् महात्मानं भ्रातृभिः परिवारितम् ॥
te vardhayitvā kākutsthaṃ rāmeṇa pratinanditāḥ | anujagmur mahātmānaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritam
They, hailing Kākutstha and greeted in turn by Rāma, followed the great-souled one, who was surrounded by his brothers.
वे काकुत्स्थ का जयघोष करके, राम से अभिनन्दित होकर, भाइयों से घिरे उन महात्मा के पीछे चले।
Verse 33
अमात्यैर् ब्राह्मणैश् चैव तथा प्रकृतिभिर् वृतः । श्रिया विरुरुचे रामो नक्षत्रैर् इव चन्द्रमाः ॥
amātyair brāhmaṇaiś caiva tathā prakṛtibhir vṛtaḥ | śriyā viruruce rāmo nakṣatrair iva candramāḥ
Encircled by his ministers and brāhmaṇas and by his subjects, Rāma shone with splendour like the moon among the stars.
मंत्रियों, ब्राह्मणों तथा प्रजा से घिरे राम नक्षत्रों के बीच चन्द्रमा के समान श्री से शोभा पाने लगे।
Verse 34
स पुरोगामिभिस् तूर्यैस् तालस्वस्तिकपाणिभिः । प्रव्याहरद्भिर् मुदितैर् मङ्गलानि ययौ वृतः ॥
sa purogāmibhis tūryais tālasvastikapāṇibhiḥ | pravyāharadbhir muditair maṅgalāni yayau vṛtaḥ
He went surrounded by minstrels going before him, with cymbals and auspicious emblems in their hands, uttering joyful benedictions.
आगे-आगे चलते, हाथों में झाँझ और मांगलिक चिह्न लिए, हर्षित होकर मंगल-वचन उच्चारते वादकों से घिरे हुए वे चले।
Verse 35
अक्षतं जातरूपं च गावः कन्यास् तथा द्विजाः । नरा मोदकहस्ताश् च रामस्य पुरतो ययुः ॥
akṣataṃ jātarūpaṃ ca gāvaḥ kanyās tathā dvijāḥ | narā modakahastāś ca rāmasya purato yayuḥ
Unbroken rice and gold, cows and maidens and brāhmaṇas, and men with sweetmeats in their hands, went before Rāma.
अक्षत और सोना, गौएँ, कन्याएँ, ब्राह्मण, तथा हाथों में मोदक लिए मनुष्य राम के आगे-आगे चले।
Verse 36
सख्यं च रामः सुग्रीवे प्रभावं चानिलात्मजे । वानराणां च तत् कर्म व्याचचक्षे ऽथ मन्त्रिणाम् । श्रुत्वा च विस्मयं जग्मुर् अयोध्यापुरवासिनः ॥
sakhyaṃ ca rāmaḥ sugrīve prabhāvaṃ cānilātmaje | vānarāṇāṃ ca tat karma vyācacakṣe 'tha mantriṇām | śrutvā ca vismayaṃ jagmur ayodhyāpuravāsinaḥ
Rāma recounted to his counsellors his friendship with Sugrīva, the might of the son of the Wind, and that deed of the monkeys; and hearing it, the dwellers of Ayodhyā were filled with wonder.
राम ने अपने मंत्रियों को सुग्रीव से अपनी मैत्री, पवनपुत्र का प्रभाव और वानरों का वह कर्म बताया; और उसे सुनकर अयोध्यापुरवासी विस्मित हो गए।
Verse 37
द्युतिमान् एतद् आख्याय रामो वानरसंवृतः । हृष्टपुष्टजनाकीर्णाम् अयोध्यां प्रविवेश ह ॥
dyutimān etad ākhyāya rāmo vānarasaṃvṛtaḥ | hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇām ayodhyāṃ praviveśa ha
Having told this, the radiant Rāma, surrounded by the monkeys, entered Ayodhyā, thronged with glad and well-nourished folk.
यह सब बताकर, वानरों से घिरे तेजस्वी राम हर्षित और पुष्ट जनों से भरी अयोध्या में प्रवेश कर गए।
Verse 38
ततो ह्य् अभ्युच्छ्रयन् पौराः पताकास् ते गृहे गृहे । ऐक्ष्वाकाध्युषितं रम्यम् आससाद पितुर् गृहम् ॥
tato hy abhyucchrayan paurāḥ patākās te gṛhe gṛhe | aikṣvākādhyuṣitaṃ ramyam āsasāda pitur gṛham
Then the townsfolk raised banners house by house; and he came to the lovely house of his father, dwelt in by the Ikṣvākus.
तब नगरवासियों ने घर-घर पताकाएँ फहराईं; और वे इक्ष्वाकुओं के बसाए हुए अपने पिता के रमणीय घर पहुँचे।
Verse 39
पितुर् भवनम् आसाद्य प्रविश्य च महात्मनः । कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं चाभ्यवादयत् ॥
pitur bhavanam āsādya praviśya ca mahātmanaḥ | kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīṃ cābhyavādayat
Coming to his father's mansion and entering, the great-souled one saluted Kausalyā, Sumitrā and Kaikeyī.
अपने पिता के भवन में पहुँचकर और भीतर प्रवेश करके महात्मा राम ने कौसल्या, सुमित्रा और कैकेयी को अभिवादन किया।
Verse 40
अथाब्रवीद् राजपुत्रो भरतं धर्मिणां वरम् । अथोपहितया वाचा मधुरं रघुनन्दनः ॥
athābravīd rājaputro bharataṃ dharmiṇāṃ varam | athopahitayā vācā madhuraṃ raghunandanaḥ
Then the prince, delight of the Raghus, spoke sweetly, with fitting words, to Bharata, best of the righteous:
तब रघुनन्दन राजकुमार राम ने धर्मियों में श्रेष्ठ भरत से उपयुक्त वचनों में मधुरतापूर्वक कहा—
Verse 41
यच् च मद्भवनं श्रेष्ठं साशोकवनिकं महत् । मुक्तावैदूर्यसंकीर्णं सुग्रीवस्य निवेदय ॥
yac ca madbhavanaṃ śreṣṭhaṃ sāśokavanikaṃ mahat | muktāvaidūryasaṃkīrṇaṃ sugrīvasya nivedaya
"My finest, great mansion, with its aśoka grove, inlaid with pearls and cat's-eye gems — make it over to Sugrīva."
"मेरा जो श्रेष्ठ, अशोक-वाटिका वाला महान् भवन है, जो मोती और वैदूर्यमणि से जड़ा है, उसे सुग्रीव को सौंप दो।"
Verse 42
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भरतः सत्यविक्रमः । पाणौ गृहीत्वा सुग्रीवं प्रविवेश तम् आलयम् ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā bharataḥ satyavikramaḥ | pāṇau gṛhītvā sugrīvaṃ praviveśa tam ālayam
Hearing his words, Bharata of true valour, taking Sugrīva by the hand, entered that dwelling.
उनका वह वचन सुनकर सत्यपराक्रमी भरत सुग्रीव का हाथ पकड़कर उस भवन में प्रविष्ट हुए।
Verse 43
ततस् तैलप्रदीपांश् च पर्यङ्कास्तरणानि च । गृहीत्वा विविशुः क्षिप्रं शत्रुघ्नेन प्रचोदिताः ॥
tatas tailapradīpāṃś ca paryaṅkāstaraṇāni ca | gṛhītvā viviśuḥ kṣipraṃ śatrughnena pracoditāḥ
Then, urged by Śatrughna, men swiftly entered bearing oil-lamps and couch-coverings.
तब शत्रुघ्न से प्रेरित होकर मनुष्य तेल के दीपक और पलंग के बिछौने लेकर शीघ्र भीतर गए।
Verse 44
उवाच च महातेजाः सुग्रीवं राघवानुजः । अभिषेकाय रामस्य दूतान् आज्ञापय प्रभो ॥
uvāca ca mahātejāḥ sugrīvaṃ rāghavānujaḥ | abhiṣekāya rāmasya dūtān ājñāpaya prabho
And the greatly resplendent younger brother of Rāghava (Bharata) said to Sugrīva: "Command your envoys, O lord, for Rāma's consecration."
और राघव के छोटे भाई महातेजस्वी भरत ने सुग्रीव से कहा—"हे प्रभु! राम के अभिषेक के लिए अपने दूतों को आज्ञा दीजिए।"
Verse 45
सौवर्णान् वानरेन्द्राणां चतुर्णां चतुरो घटान् । ददौ क्षिप्रं स सुग्रीवः सर्वरत्नविभूषितान् ॥
sauvarṇān vānarendrāṇāṃ caturṇāṃ caturo ghaṭān | dadau kṣipraṃ sa sugrīvaḥ sarvaratnavibhūṣitān
Sugrīva swiftly gave four golden pitchers, studded with every jewel, for the four monkey chiefs.
सुग्रीव ने चार वानरराजों के लिए समस्त रत्नों से विभूषित चार सोने के घट शीघ्र दे दिए।
Verse 46
यथा प्रत्यूषसमये चतुर्णां सागराम्भसाम् । पूर्णैर् घटैः प्रतीक्षध्वं तथा कुरुत वानराः ॥
yathā pratyūṣasamaye caturṇāṃ sāgarāmbhasām | pūrṇair ghaṭaiḥ pratīkṣadhvaṃ tathā kuruta vānarāḥ
"At dawn's hour, with pitchers filled from the waters of the four oceans, stand in readiness — so do, O monkeys."
"हे वानरो! प्रातःकाल चारों समुद्रों के जल से भरे घटों के साथ तैयार रहो—ऐसा करो।"
Verse 47
एवम् उक्ता महात्मानो वानरा वारणोपमाः । उत्पेतुर् गगनं शीघ्रं गरुडा इव शीघ्रगाः ॥
evam uktā mahātmāno vānarā vāraṇopamāḥ | utpetur gaganaṃ śīghraṃ garuḍā iva śīghragāḥ
Thus addressed, those great monkeys, like elephants, leapt swiftly up into the sky, swift-going as Garuḍas.
इस प्रकार कहे जाने पर वे हाथियों के समान महान् वानर गरुड़ों के समान शीघ्रगामी होकर तुरन्त आकाश में उड़ पड़े।
Verse 48
जाम्बवांश् च हनूमांश् च वेगदर्शी च वानरः । ऋषभश् चैव कलशाञ् जलपूर्णान् अथानयन् । नदीशतानां पञ्चानां जले कुम्भैर् उपाहरन् ॥
jāmbavāṃś ca hanūmāṃś ca vegadarśī ca vānaraḥ | ṛṣabhaś caiva kalaśāñ jalapūrṇān athānayan | nadīśatānāṃ pañcānāṃ jale kumbhair upāharan
Jāmbavān and Hanumān, and the monkey Vegadarśin, and Ṛṣabha, brought vessels filled with water, fetching in their jars the waters of five hundred rivers.
जाम्बवान्, हनुमान्, वेगदर्शी नामक वानर और ऋषभ जल से भरे कलश ले आए; उन्होंने अपने घड़ों में पाँच सौ नदियों का जल भरकर ला दिया।
Verse 49
पूर्वात् समुद्रात् कलशं जलपूर्णम् अथानयत् । सुषेणः सत्त्वसंपन्नः सर्वरत्नविभूषितम् ॥
pūrvāt samudrāt kalaśaṃ jalapūrṇam athānayat | suṣeṇaḥ sattvasaṃpannaḥ sarvaratnavibhūṣitam
From the eastern ocean Suṣeṇa, endowed with strength, brought a pitcher filled with water, adorned with every jewel.
सत्त्व-सम्पन्न सुषेण पूर्वी समुद्र से समस्त रत्नों से विभूषित, जल से भरा कलश ले आए।
Verse 50
ऋषभो दक्षिणात् तूर्णं समुद्राज् जलम् आहरत् ॥
ṛṣabho dakṣiṇāt tūrṇaṃ samudrāj jalam āharat
Ṛṣabha swiftly brought water from the southern ocean.
ऋषभ ने दक्षिणी समुद्र से शीघ्र जल ला दिया।
Verse 51
रक्तचन्दनकर्पूरैः संवृतं काञ्चनं घटम् । गवयः पश्चिमात् तोयम् आजहार महार्णवात् ॥
raktacandanakarpūraiḥ saṃvṛtaṃ kāñcanaṃ ghaṭam | gavayaḥ paścimāt toyam ājahāra mahārṇavāt
Gavaya brought water from the western great sea in a golden pitcher wrapped about with red sandal and camphor.
गवय ने पश्चिमी महासागर से लाल चन्दन और कर्पूर से लिपटे सोने के घट में जल ला दिया।
Verse 52
रत्नकुम्भेन महता शीतं मारुतविक्रमः । उत्तराच् च जलं शीघ्रं गरुडानिलविक्रमः ॥
ratnakumbhena mahatā śītaṃ mārutavikramaḥ | uttarāc ca jalaṃ śīghraṃ garuḍānilavikramaḥ
And he of the wind's own speed and might, swift as Garuḍa and the wind, swiftly brought cool water from the north in a great jewelled pitcher.
और गरुड़ तथा वायु के समान पराक्रमी, वायु के ही समान वेगवाले (हनुमान्) ने एक बड़े रत्न-कलश में उत्तर से शीघ्र शीतल जल ला दिया।
Verse 53
अभिषेकाय रामस्य शत्रुघ्नः सचिवैः सह । पुरोहिताय श्रेष्ठाय सुहृद्भ्यश् च न्यवेदयत् ॥
abhiṣekāya rāmasya śatrughnaḥ sacivaiḥ saha | purohitāya śreṣṭhāya suhṛdbhyaś ca nyavedayat
For Rāma's consecration, Śatrughna with the ministers made it known to the chief family priest and to the friends.
राम के अभिषेक के लिए शत्रुघ्न ने मंत्रियों सहित श्रेष्ठ पुरोहित को और सुहृदों को सूचित किया।
Verse 54
ततः स प्रयतो वृद्धो वसिष्ठो ब्राह्मणैः सह । रामं रत्नमयो पीठे सहसीतं न्यवेशयत् ॥
tataḥ sa prayato vṛddho vasiṣṭho brāhmaṇaiḥ saha | rāmaṃ ratnamayo pīṭhe sahasītaṃ nyaveśayat
Then the aged Vasiṣṭha, self-controlled, with the brāhmaṇas, seated Rāma with Sītā upon a jewelled dais.
तब संयमी वृद्ध वसिष्ठ ने ब्राह्मणों सहित राम को सीता के साथ रत्नमय पीठ (आसन) पर बिठाया।
Verse 55
वसिष्ठो वामदेवश् च जाबालिर् अथ काश्यपः । कात्यायनः सुयज्ञश् च गौतमो विजयस् तथा ॥
vasiṣṭho vāmadevaś ca jābālir atha kāśyapaḥ | kātyāyanaḥ suyajñaś ca gautamo vijayas tathā
Vasiṣṭha and Vāmadeva, Jābāli and Kāśyapa, Kātyāyana and Suyajña, Gautama and Vijaya,
वसिष्ठ और वामदेव, जाबालि और कश्यप, कात्यायन और सुयज्ञ, गौतम और विजय—
Verse 56
अभ्यषिञ्चन् नरव्याघ्रं प्रसन्नेन सुगन्धिना । सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा ॥
abhyaṣiñcan naravyāghraṃ prasannena sugandhinā | salilena sahasrākṣaṃ vasavo vāsavaṃ yathā
consecrated that tiger among men with clear, fragrant water, as the Vasus consecrated the Thousand-eyed Vāsava (Indra).
इन्होंने उस नरश्रेष्ठ का निर्मल, सुगन्धित जल से वैसे ही अभिषेक किया जैसे वसुओं ने सहस्राक्ष वासव (इन्द्र) का।
Verse 57
ऋत्विग्भिर् ब्राह्मणैः पूर्वं कन्याभिर् मन्त्रिभिस् तथा । योधैश् चैवाभ्यषिञ्चंस् ते संप्रहृष्टाः सनैगमैः ॥
ṛtvigbhir brāhmaṇaiḥ pūrvaṃ kanyābhir mantribhis tathā | yodhaiś caivābhyaṣiñcaṃs te saṃprahṛṣṭāḥ sanaigamaiḥ
By the officiating priests and brāhmaṇas first, and by maidens, ministers and warriors, those joyful ones, with the merchants, consecrated him;
पहले ऋत्विजों और ब्राह्मणों ने, फिर कन्याओं, मंत्रियों और योद्धाओं ने—उन हर्षित जनों ने व्यापारियों सहित उनका अभिषेक किया;
Verse 58
सर्वौषधिरसैश् चापि दैवतैर् नभसि स्थितैः । चतुर्हिर् लोकपालैश् च सर्वैर् देवैश् च संगतैः ॥
sarvauṣadhirasaiś cāpi daivatair nabhasi sthitaiḥ | caturhir lokapālaiś ca sarvair devaiś ca saṃgataiḥ
and with the saps of all herbs, and by the gods stationed in the sky, by the four guardians of the worlds and by all the assembled gods.
और समस्त औषधियों के रसों से भी, तथा आकाश में स्थित देवताओं द्वारा, चारों लोकपालों द्वारा और समवेत समस्त देवताओं द्वारा (उनका अभिषेक हुआ)।
Verse 59
छत्रं तस्य च जग्राह शत्रुघ्नः पाण्डुरं शुभम् । श्वेतं च वालव्यजनं सुग्रीवो वानरेश्वरः । अपरं चन्द्रसंकाशं राक्षसेन्द्रो विभीषणः ॥
chatraṃ tasya ca jagrāha śatrughnaḥ pāṇḍuraṃ śubham | śvetaṃ ca vālavyajanaṃ sugrīvo vānareśvaraḥ | aparaṃ candrasaṃkāśaṃ rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ
Śatrughna held over him the fair white parasol; Sugrīva, lord of monkeys, a white yak-tail fan, and Vibhīṣaṇa, lord of rākṣasas, another, moon-like.
शत्रुघ्न ने उनके ऊपर शुभ श्वेत छत्र धारण किया; वानरेश्वर सुग्रीव ने श्वेत चँवर और राक्षसराज विभीषण ने चन्द्रमा के समान दूसरा चँवर धारण किया।
Verse 60
मालां ज्वलन्तीं वपुषा काञ्चनीं शतपुष्कराम् । राघवाय ददौ वायुर् वासवेन प्रचोदितः ॥
mālāṃ jvalantīṃ vapuṣā kāñcanīṃ śatapuṣkarām | rāghavāya dadau vāyur vāsavena pracoditaḥ
A blazing golden garland of a hundred lotuses, brilliant of form, the Wind-god, prompted by Vāsava (Indra), gave to Rāghava.
इन्द्र से प्रेरित होकर वायुदेव ने सौ कमलोंवाली, रूप से जगमगाती सोने की माला राघव को दी।
Verse 61
सर्वरत्नसमायुक्तं मणिरत्नविभूषितम् । मुक्ताहारं नरेन्द्राय ददौ शक्रप्रचोदितः ॥
sarvaratnasamāyuktaṃ maṇiratnavibhūṣitam | muktāhāraṃ narendrāya dadau śakrapracoditaḥ
A pearl necklace set with every jewel and adorned with choice gems, he gave to the lord of men, prompted by Śakra (Indra).
शक्र (इन्द्र) से प्रेरित होकर (वायु ने) समस्त रत्नों से युक्त, श्रेष्ठ मणि-रत्नों से विभूषित एक मोतियों का हार नरेन्द्र को दिया।
Verse 62
प्रजगुर् देवगन्धर्वा ननृतुश् चाप्सरो गणाः । अभिषेके तद् अर्हस्य तदा रामस्य धीमतः ॥
prajagur devagandharvā nanṛtuś cāpsaro gaṇāḥ | abhiṣeke tad arhasya tadā rāmasya dhīmataḥ
The gods and gandharvas sang, and the troops of apsarases danced, at the consecration of the worthy and wise Rāma.
उस योग्य और बुद्धिमान् राम के अभिषेक के समय देवता और गन्धर्व गाने लगे और अप्सरा-समूह नाचने लगे।
Verse 63
भूमिः सस्यवती चैव फलवन्तश् च पादपाः । गन्धवन्ति च पुष्पाणि बभूवू राघवोत्सवे ॥
bhūmiḥ sasyavatī caiva phalavantaś ca pādapāḥ | gandhavanti ca puṣpāṇi babhūvū rāghavotsave
The earth was rich with crops, the trees laden with fruit, and the flowers full of fragrance, at the festival of Rāghava.
राघव के उस उत्सव में पृथ्वी सस्य (फसलों) से भर गई, वृक्ष फलों से लद गए और फूल सुगन्ध से भर गए।
Verse 64
सहस्रशतम् अश्वानां धेनूनां च गवां तथा । ददौ शतं वृषान् पूर्वं द्विजेभ्यो मनुजर्षभः ॥
sahasraśatam aśvānāṃ dhenūnāṃ ca gavāṃ tathā | dadau śataṃ vṛṣān pūrvaṃ dvijebhyo manujarṣabhaḥ
A hundred thousand horses, and as many milch-cows and cattle, and a hundred bulls first of all, the bull among men gave to the brāhmaṇas.
उस नरश्रेष्ठ ने ब्राह्मणों को पहले एक लाख घोड़े, और उतनी ही दुधारू गौएँ तथा बैल, और सौ साँड़ दिए।
Verse 65
त्रिंशत्कोटीर् हिरण्यस्य ब्राह्मणेभ्यो ददौ पुनः । नानाभरणवस्त्राणि महार्हाणि च राघवः ॥
triṃśatkoṭīr hiraṇyasya brāhmaṇebhyo dadau punaḥ | nānābharaṇavastrāṇi mahārhāṇi ca rāghavaḥ
Thirty crores of gold Rāghava gave again to the brāhmaṇas, and manifold ornaments and raiment of great price.
राघव ने फिर ब्राह्मणों को तीस करोड़ स्वर्ण-मुद्राएँ, और नाना प्रकार के बहुमूल्य आभूषण तथा वस्त्र दिए।
Verse 66
अर्करश्मिप्रतीकाशां काञ्चनीं मणिविग्रहाम् । सुग्रीवाय स्रजं दिव्यां प्रायच्छन् मनुजर्षभः ॥
arkaraśmipratīkāśāṃ kāñcanīṃ maṇivigrahām | sugrīvāya srajaṃ divyāṃ prāyacchan manujarṣabhaḥ
A divine garland, golden and gem-formed, bright as the sun's rays, the bull among men gave to Sugrīva.
सूर्य की किरणों के समान तेजस्वी, सोने की, मणि-जड़ी एक दिव्य माला उस नरश्रेष्ठ ने सुग्रीव को दी।
Verse 67
वैदूर्यमणिचित्रे च वज्ररत्नविभूषिते । वालिपुत्राय धृतिमान् अङ्गदायाङ्गदे ददौ ॥
vaidūryamaṇicitre ca vajraratnavibhūṣite | vāliputrāya dhṛtimān aṅgadāyāṅgade dadau
And armlets inlaid with cat's-eye gems and adorned with diamonds and jewels the steadfast one gave to Aṅgada, son of Vālin.
और वैदूर्यमणि से चित्रित, हीरे तथा रत्नों से विभूषित बाजूबन्द धैर्यवान् राम ने वालि-पुत्र अंगद को दिए।
Verse 68
मणिप्रवरजुष्टं च मुक्ताहारम् अनुत्तमम् । सीतायै प्रददौ रामश् चन्द्ररश्मिसमप्रभम् ॥
maṇipravarajuṣṭaṃ ca muktāhāram anuttamam | sītāyai pradadau rāmaś candraraśmisamaprabham
And a peerless pearl necklace strung with choicest gems, bright as the moon's beams, Rāma gave to Sītā.
और श्रेष्ठ मणियों से युक्त, चन्द्रमा की किरणों के समान तेजवाला एक अनुपम मोतियों का हार राम ने सीता को दिया।
Verse 69
अरजे वाससी दिव्ये शुभान्य् आभरणानि च । अवेक्षमाणा वैदेही प्रददौ वायुसूनवे ॥
araje vāsasī divye śubhāny ābharaṇāni ca | avekṣamāṇā vaidehī pradadau vāyusūnave
Two divine, spotless garments and fair ornaments — Vaidehī, glancing at them, gave to the son of the Wind.
दो दिव्य, निर्मल वस्त्र और शुभ आभूषण—वैदेही ने उनकी ओर ताकते हुए पवनपुत्र को दे दिए।
Verse 70
अवमुच्यात्मनः कण्ठाद् धारं जनकनन्दिनी । अवैक्षत हरीन् सर्वान् भर्तारं च मुहुर् मुहुः ॥
avamucyātmanaḥ kaṇṭhād dhāraṃ janakanandinī | avaikṣata harīn sarvān bhartāraṃ ca muhur muhuḥ
Loosing the necklace from her own throat, the daughter of Janaka looked upon all the monkeys, and upon her lord, again and again.
जनककुमारी ने अपने गले से हार उतारकर समस्त वानरों की और अपने पति की ओर बार-बार देखा।
Verse 71
ताम् इङ्गितज्ञः संप्रेक्ष्य बभाषे जनकात्मजाम् । प्रदेहि सुभगे हारं यस्य तुष्टासि भामिनि ॥
tām iṅgitajñaḥ saṃprekṣya babhāṣe janakātmajām | pradehi subhage hāraṃ yasya tuṣṭāsi bhāmini
Perceiving her meaning, Rāma, knower of signs, said to the daughter of Janaka: "Give the necklace, O blessed, lovely one, to whomever you are pleased with."
उनके संकेत को समझकर संकेतज्ञ राम ने जनककुमारी से कहा—"हे सौभाग्यवती भामिनी! जिस पर तुम प्रसन्न हो, उसे यह हार दे दो।"
Verse 72
पौरुषं विक्रमो बुद्धिर् यस्मिन्न् एतानि नित्यदा । ददौ सा वायुपुत्राय तं हारम् असितेक्षणा ॥
pauruṣaṃ vikramo buddhir yasminn etāni nityadā | dadau sā vāyuputrāya taṃ hāram asitekṣaṇā
To him in whom manhood, valour and wisdom ever abide — to the son of the Wind the dark-eyed one gave that necklace.
जिसमें पौरुष, पराक्रम और बुद्धि नित्य विद्यमान हैं—उस पवनपुत्र को उस श्यामनयनी ने वह हार दे दिया।
Verse 73
हनूमांस् तेन हारेण शुशुभे वानरर्षभः । चन्द्रांशुचयगौरेण श्वेताभ्रेण यथाचलः ॥
hanūmāṃs tena hāreṇa śuśubhe vānararṣabhaḥ | candrāṃśucayagaureṇa śvetābhreṇa yathācalaḥ
Hanumān, bull among monkeys, shone with that necklace, pale as a mass of moonbeams, like a mountain with a white cloud.
उस हार से वानरश्रेष्ठ हनुमान् चन्द्रकिरणों के समूह के समान उज्ज्वल होकर श्वेत मेघ से युक्त पर्वत के समान शोभा पाने लगे।
Verse 74
ततो द्विविद मैन्दाभ्यां नीलाय च परंतपः । सर्वान् कामगुणान् वीक्ष्य प्रददौ वसुधाधिपः ॥
tato dvivida maindābhyāṃ nīlāya ca paraṃtapaḥ | sarvān kāmaguṇān vīkṣya pradadau vasudhādhipaḥ
Then to Dvivida and Mainda and to Nīla, the scorcher of foes, lord of the earth, considering all their desired merits, gave gifts.
तब पृथ्वीपति शत्रुसन्तापी राम ने द्विविद, मैन्द और नील को उनके समस्त अभीष्ट गुणों को देखकर (उपहार) दिए।
Verse 75
सर्ववानरवृद्धाश् च ये चान्ये वानरेश्वराः । वासोभिर् भूषणैश् चैव यथार्हं प्रतिपूजिताः ॥
sarvavānaravṛddhāś ca ye cānye vānareśvarāḥ | vāsobhir bhūṣaṇaiś caiva yathārhaṃ pratipūjitāḥ
And the elders of all the monkeys, and the other monkey-lords, were duly honoured with garments and ornaments, each as befitted him.
और समस्त वानर-वृद्धों तथा जो अन्य वानरेश्वर थे, उन सबका यथायोग्य वस्त्रों और आभूषणों से सम्मान किया गया।
Verse 76
यथार्हं पूजिताः सर्वे कामै रत्नैश् च पुष्कलैर् । प्रहृष्टमनसः सर्वे जग्मुर् एव यथागतम् ॥
yathārhaṃ pūjitāḥ sarve kāmai ratnaiś ca puṣkalair | prahṛṣṭamanasaḥ sarve jagmur eva yathāgatam
All duly honoured with desired things and ample jewels, their minds gladdened, departed each as he had come.
यथायोग्य अभीष्ट वस्तुओं और प्रचुर रत्नों से सम्मानित वे सब हर्षित मन से, जैसे आए थे वैसे ही लौट गए।
Verse 77
राघवः परमोदारः शशास परया मुदा । उवाच लक्ष्मणं रामो धर्मज्ञं धर्मवत्सलः ॥
rāghavaḥ paramodāraḥ śaśāsa parayā mudā | uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo dharmajñaṃ dharmavatsalaḥ
Rāghava, most generous, ruled with the highest joy; and Rāma, lover of dharma, spoke to Lakṣmaṇa, knower of dharma:
परम उदार राघव परम हर्ष से शासन करने लगे; और धर्म-वत्सल राम ने धर्मज्ञ लक्ष्मण से कहा—
Verse 78
आतिष्ठ धर्मज्ञ मया सहेमां; गां पूर्वराजाध्युषितां बलेन । तुल्यं मया त्वं पितृभिर् धृता या; तां यौवराज्ये धुरम् उद्वहस्व ॥
ātiṣṭha dharmajña mayā sahemāṃ; gāṃ pūrvarājādhyuṣitāṃ balena | tulyaṃ mayā tvaṃ pitṛbhir dhṛtā yā; tāṃ yauvarājye dhuram udvahasva
"Stand with me, O knower of dharma, and rule this earth, dwelt in of old by royal ancestors, with power equal to mine; you whom our fathers held as my own self — take up the burden of the heir-apparency."
"हे धर्मज्ञ! मेरे साथ मिलकर पूर्वज राजाओं द्वारा बसाई इस पृथ्वी पर बल से शासन करो; हमारे पितरों ने जिसे मेरे ही समान माना, उस तुम युवराज-पद का भार वहन करो।"
Verse 79
सर्वात्मना पर्यनुनीयमानो; यदा न सौमित्रिर् उपैति योगम् । नियुज्यमानो भुवि यौवराज्ये; ततो ऽभ्यषिञ्चद् भरतं महात्मा ॥
sarvātmanā paryanunīyamāno; yadā na saumitrir upaiti yogam | niyujyamāno bhuvi yauvarājye; tato 'bhyaṣiñcad bharataṃ mahātmā
Though entreated with all his heart, when Saumitri would not accept the office, being appointed to the heir-apparency of the earth, the great-souled one then consecrated Bharata.
सम्पूर्ण हृदय से बहुत मनाए जाने पर भी जब सौमित्रि ने यह योग (पद) स्वीकार न किया, पृथ्वी के युवराज-पद पर नियुक्त किए जाने पर भी (नहीं माना), तब महात्मा राम ने भरत का अभिषेक किया।
Verse 80
राघवश् चापि धर्मात्मा प्राप्य राज्यम् अनुत्तमम् । ईजे बहुविधैर् यज्ञैः ससुहृद्भ्रातृबान्धवः ॥
rāghavaś cāpi dharmātmā prāpya rājyam anuttamam | īje bahuvidhair yajñaiḥ sasuhṛdbhrātṛbāndhavaḥ
And the righteous Rāghava, having gained the peerless kingdom, sacrificed with many kinds of sacrifices, with his friends, brothers and kinsmen.
और धर्मात्मा राघव ने अनुपम राज्य पाकर सुहृदों, भाइयों और बन्धुओं सहित अनेक प्रकार के यज्ञों से यज्ञ किया।
Verse 81
पौण्डरीकाश्वमेधाभ्यां वाजपेयेन चासकृत् । अन्यैश् च विविधैर् यज्ञैर् अयजत् पार्थिवर्षभः ॥
pauṇḍarīkāśvamedhābhyāṃ vājapeyena cāsakṛt | anyaiś ca vividhair yajñair ayajat pārthivarṣabhaḥ
With the Pauṇḍarīka and the Aśvamedha, and with the Vājapeya repeatedly, and with other manifold sacrifices, that bull among kings offered worship.
उस राजाओं में श्रेष्ठ राम ने पौण्डरीक और अश्वमेध यज्ञों से, बार-बार वाजपेय से, और अन्य नाना प्रकार के यज्ञों से यज्ञ किया।
Verse 82
राज्यं दशसहस्राणि प्राप्य वर्षाणि राघवः । शताश्वमेधान् आजह्रे सदश्वान् भूरिदक्षिणान् ॥
rājyaṃ daśasahasrāṇi prāpya varṣāṇi rāghavaḥ | śatāśvamedhān ājahre sadaśvān bhūridakṣiṇān
Having gained the kingdom for ten thousand years, Rāghava performed a hundred horse-sacrifices with noble steeds and ample priestly gifts.
दस हज़ार वर्ष राज्य पाकर राघव ने उत्तम घोड़ों और प्रचुर दक्षिणा वाले सौ अश्वमेध यज्ञ किए।
Verse 83
आजानुलम्बिबाहुश् च महास्कन्धः प्रतापवान् । लक्ष्मणानुचरो रामः पृथिवीम् अन्वपालयत् ॥
ājānulambibāhuś ca mahāskandhaḥ pratāpavān | lakṣmaṇānucaro rāmaḥ pṛthivīm anvapālayat
His arms reaching to his knees, broad-shouldered and mighty, Rāma, with Lakṣmaṇa as his follower, governed the earth.
घुटनों तक लटकती भुजाओं वाले, विशाल कंधों वाले, प्रतापी राम ने लक्ष्मण को अनुचर बनाकर पृथ्वी का पालन किया।
Verse 84
न पर्यदेवन् विधवा न च व्यालकृतं भयम् । न व्याधिजं भयं वापि रामे राज्यं प्रशासति ॥
na paryadevan vidhavā na ca vyālakṛtaṃ bhayam | na vyādhijaṃ bhayaṃ vāpi rāme rājyaṃ praśāsati
No widow lamented, no fear from beasts of prey, nor any fear born of disease, while Rāma ruled the kingdom.
राम के राज्य-शासन में न कोई विधवा विलाप करती थी, न हिंसक पशुओं से भय था, और न रोग से उत्पन्न कोई भय था।
Verse 85
निर्दस्युर् अभवल् लोको नानर्थः कं चिद् अस्पृशत् । न च स्म वृद्धा बालानां प्रेतकार्याणि कुर्वते ॥
nirdasyur abhaval loko nānarthaḥ kaṃ cid aspṛśat | na ca sma vṛddhā bālānāṃ pretakāryāṇi kurvate
The world was free of robbers; no misfortune touched anyone; nor did the old perform the funeral rites of the young.
संसार दस्युओं से रहित हो गया; किसी को कोई अनर्थ नहीं छूता था; और वृद्ध बालकों के अन्त्येष्टि-कर्म (असमय मृत्यु) नहीं करते थे।
Verse 86
सर्वं मुदितम् एवासीत् सर्वो धर्मपरो ऽभवत् । रामम् एवानुपश्यन्तो नाभ्यहिंसन् परस्परम् ॥
sarvaṃ muditam evāsīt sarvo dharmaparo 'bhavat | rāmam evānupaśyanto nābhyahiṃsan parasparam
Everything was joyful, everyone given to dharma; looking ever to Rāma, they harmed not one another.
सब कुछ आनन्दमय था, सब धर्मपरायण थे; राम की ओर ही ताकते हुए वे परस्पर हिंसा नहीं करते थे।
Verse 87
आसन् वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिणः । निरामया विशोकाश् च रामे राज्यं प्रशासति ॥
āsan varṣasahasrāṇi tathā putrasahasriṇaḥ | nirāmayā viśokāś ca rāme rājyaṃ praśāsati
Men lived a thousand years, with a thousand sons, free of ailment and free of grief, while Rāma ruled the kingdom.
राम के राज्य-शासन में मनुष्य हज़ार वर्ष तक, हज़ार पुत्रों वाले होकर, नीरोग और शोक-रहित रहते थे।
Verse 88
नित्यपुष्पा नित्यफलास् तरवः स्कन्धविस्तृताः । कालवर्षी च पर्जन्यः सुखस्पर्शश् च मारुतः ॥
nityapuṣpā nityaphalās taravaḥ skandhavistṛtāḥ | kālavarṣī ca parjanyaḥ sukhasparśaś ca mārutaḥ
The trees, broad of trunk, bore flower and fruit perpetually; the rain-cloud rained in season, and the wind blew sweet to the touch.
विशाल तनों वाले वृक्ष नित्य पुष्प और नित्य फल देते थे; मेघ समय पर वर्षा करता था, और वायु स्पर्श में सुखद बहती थी।
Verse 89
स्वकर्मसु प्रवर्तन्ते तुष्ठाः स्वैर् एव कर्मभिः । आसन् प्रजा धर्मपरा रामे शासति नानृताः ॥
svakarmasu pravartante tuṣṭhāḥ svair eva karmabhiḥ | āsan prajā dharmaparā rāme śāsati nānṛtāḥ
Each engaged in his own tasks, content with his own works; the people were given to dharma, untruthful none, while Rāma ruled.
राम के शासन में प्रजा अपने-अपने कर्मों में लगी, अपने ही कर्मों से सन्तुष्ट, धर्मपरायण और असत्य से रहित थी।
Verse 90
सर्वे लक्षणसंपन्नाः सर्वे धर्मपरायणाः । दशवर्षसहस्राणि रामो राज्यम् अकारयत् ॥
sarve lakṣaṇasaṃpannāḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ | daśavarṣasahasrāṇi rāmo rājyam akārayat
All endowed with auspicious marks, all devoted to dharma — for ten thousand years Rāma held the kingdom.
सब शुभ लक्षणों से सम्पन्न, सब धर्मपरायण—इस प्रकार दस हज़ार वर्ष तक राम ने राज्य किया।