Sarga 65
Sundara Kanda
36 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
एवम् उक्तस् तु हनुमान् राघवेण महात्मना । सीताया भाषितं सर्वं न्यवेदयत राघवे ॥
evam uktas tu hanumān rāghaveṇa mahātmanā | sītāyā bhāṣitaṃ sarvaṃ nyavedayata rāghave
Thus addressed by the great-souled Rāghava, Hanumān reported to Rāghava all that was spoken by Sītā:
महात्मा राघव के इस प्रकार कहने पर हनुमान ने सीता द्वारा कही गई सारी बातें राघव से निवेदित कीं —
Verse 2
इदम् उक्तवती देवी जानकी पुरुषर्षभ । पूर्ववृत्तम् अभिज्ञानं चित्रकूटे यथा तथम् ॥
idam uktavatī devī jānakī puruṣarṣabha | pūrvavṛttam abhijñānaṃ citrakūṭe yathā tatham
"The queen Jānakī spoke this, O bull among men — a token of a past event at Citrakūṭa, exactly as it was:"
"हे पुरुषश्रेष्ठ, देवी जानकी ने यह कहा — चित्रकूट की पूर्व घटना का एक पहचान-चिह्न, ठीक जैसा था वैसा:"
Verse 3
सुखसुप्ता त्वया सार्धं जानकी पूर्वम् उत्थिता । वायसः सहसोत्पत्य विरराद स्तनान्तरे ॥
sukhasuptā tvayā sārdhaṃ jānakī pūrvam utthitā | vāyasaḥ sahasotpatya virarāda stanāntare
"'Jānakī, having slept happily at your side, rose first; a crow, suddenly swooping, tore me between the breasts."
"'जानकी आपके साथ सुखपूर्वक सोकर पहले उठ गई थी; तभी एक कौआ सहसा झपटकर मेरे वक्षःस्थल के बीच चोंच मारने लगा।'"
Verse 4
पर्यायेण च सुप्तस् त्वं देव्यङ्के भरताग्रज । पुनश् च किल पक्षी स देव्या जनयति व्यथाम् ॥
paryāyeṇa ca suptas tvaṃ devyaṅke bharatāgraja | punaś ca kila pakṣī sa devyā janayati vyathām
"'And you, O elder brother of Bharata, had in turn slept in the queen's lap; and again, it seems, that bird caused the queen pain."
"'और हे भरत के बड़े भाई, आप बारी से देवी की गोद में सोए थे; और वह पक्षी फिर से देवी को पीड़ा पहुँचाने लगा।'"
Verse 5
ततः पुनर् उपागम्य विरराद भृशं किल । ततस् त्वं बोधितस् तस्याः शोणितेन समुक्षितः ॥
tataḥ punar upāgamya virarāda bhṛśaṃ kila | tatas tvaṃ bodhitas tasyāḥ śoṇitena samukṣitaḥ
"'Then, coming once more, it tore [her] grievously, it is said; thereupon you were awakened, bespattered with her blood."
"'तब फिर आकर उसने प्रबलता से चोंच मारी; तब उसके रक्त से भीगकर आप जाग उठे।'"
Verse 6
वायसेन च तेनैव सततं बाध्यमानया । बोधितः किल देव्यास् त्वं सुखसुप्तः परंतप ॥
vāyasena ca tenaiva satataṃ bādhyamānayā | bodhitaḥ kila devyās tvaṃ sukhasuptaḥ paraṃtapa
"'Constantly harried by that very crow, you were awakened, O scorcher of foes, by the queen from your happy sleep."
"'हे शत्रुसंतापक, उसी कौए से निरंतर सताई जाती हुई देवी द्वारा सुखपूर्वक सोए हुए आप जगाए गए।'"
Verse 7
तां तु दृष्ट्वा महाबाहो रादितां च स्तनान्तरे । आशीविष इव क्रुद्धो निःश्वसन्न् अभ्यभाषथाः ॥
tāṃ tu dṛṣṭvā mahābāho rāditāṃ ca stanāntare | āśīviṣa iva kruddho niḥśvasann abhyabhāṣathāḥ
"'Seeing her torn between the breasts, O great-armed one, hissing like an angry venomous serpent, you spoke:"
"'हे महाबाहु, उन्हें वक्षःस्थल के बीच घायल देखकर, क्रुद्ध विषधर सर्प के समान फुफकारते हुए आपने कहा —'"
Verse 8
नखाग्रैः केन ते भीरु दारितं तु स्तनान्तरम् । कः क्रीडति सरोषेण पञ्चवक्त्रेण भोगिना ॥
nakhāgraiḥ kena te bhīru dāritaṃ tu stanāntaram | kaḥ krīḍati saroṣeṇa pañcavaktreṇa bhoginā
"'"By whom, O timid one, was your bosom torn with nail-points? Who sports with an angry five-headed serpent?""
"'"हे भीरु, किसने नखाग्रों से तुम्हारा वक्षःस्थल फाड़ा? क्रोधी पाँच फनवाले सर्प के साथ कौन क्रीड़ा कर रहा है?"'"
Verse 9
निरीक्षमाणः सहसा वायसं समवैक्षताः । नखैः सरुधिरैस् तीक्ष्णैर् माम् एवाभिमुखं स्थितम् ॥
nirīkṣamāṇaḥ sahasā vāyasaṃ samavaikṣatāḥ | nakhaiḥ sarudhirais tīkṣṇair mām evābhimukhaṃ sthitam
"'Looking about suddenly, you espied the crow — with bloodied, sharp nails, standing fronting me alone."
"'सहसा चारों ओर देखते हुए आपने उस कौए को देखा — रक्त से सने तीक्ष्ण नखों वाला, मेरे ही सामने खड़ा।'"
Verse 10
सुतः किल स शक्रस्य वायसः पततां वरः । धरान्तरचरः शीघ्रं पवनस्य गतौ समः ॥
sutaḥ kila sa śakrasya vāyasaḥ patatāṃ varaḥ | dharāntaracaraḥ śīghraṃ pavanasya gatau samaḥ
"'That crow, it is said, was the son of Śakra (Indra), the best of birds, ranging within the earth, swift, equal in motion to the wind."
"'वह कौआ, कहते हैं, शक्र (इन्द्र) का पुत्र, पक्षियों में श्रेष्ठ, पृथ्वी के भीतर भी विचरने वाला, वेगवान और गति में वायु के समान था।'"
Verse 11
ततस् तस्मिन् महाबाहो कोपसंवर्तितेक्षणः । वायसे त्वं कृत्वाः क्रूरां मतिं मतिमतां वर ॥
tatas tasmin mahābāho kopasaṃvartitekṣaṇaḥ | vāyase tvaṃ kṛtvāḥ krūrāṃ matiṃ matimatāṃ vara
"'Then upon that crow, O great-armed one, your eyes rolling with wrath, you formed a cruel resolve, O best of the wise."
"'तब हे महाबाहु, हे बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, क्रोध से घूमती आँखों वाले आपने उस कौए पर क्रूर निश्चय किया।'"
Verse 12
स दर्भं संस्तराद् गृह्य ब्रह्मास्त्रेण न्ययोजयः । स दीप्त इव कालाग्निर् जज्वालाभिमुखः खगम् ॥
sa darbhaṃ saṃstarād gṛhya brahmāstreṇa nyayojayaḥ | sa dīpta iva kālāgnir jajvālābhimukhaḥ khagam
"'Taking a blade of darbha-grass from the strewn [seat], you charged it with the Brahmā-weapon; blazing like the fire of Time, it flamed toward the bird."
"'आपने बिछे हुए आसन से एक दर्भ (कुश) लेकर उसे ब्रह्मास्त्र से अभिमंत्रित किया; वह प्रलयकाल की अग्नि के समान धधकता हुआ उस पक्षी की ओर जल उठा।'"
Verse 13
स त्वं प्रदीप्तं चिक्षेप दर्भं तं वायसं प्रति । ततस् तु वायसं दीप्तः स दर्भो ऽनुजगाम ह ॥
sa tvaṃ pradīptaṃ cikṣepa darbhaṃ taṃ vāyasaṃ prati | tatas tu vāyasaṃ dīptaḥ sa darbho 'nujagāma ha
"'You hurled that blazing darbha at the crow; thereupon the blazing darbha pursued the crow."
"'आपने वह जलता हुआ दर्भ उस कौए की ओर फेंका; तब वह धधकता दर्भ उस कौए का पीछा करने लगा।'"
Verse 14
स पित्रा च परित्यक्तः सुरैः सर्वैर् महर्षिभिः । त्रींल् लोकान् संपरिक्रम्य त्रातारं नाधिगच्छति ॥
sa pitrā ca parityaktaḥ suraiḥ sarvair maharṣibhiḥ | trīṃl lokān saṃparikramya trātāraṃ nādhigacchati
"'Forsaken by its father, by all the gods, and by the great sages, ranging the three worlds, it found no protector."
"'पिता द्वारा, समस्त देवताओं और महर्षियों द्वारा त्यागा गया वह तीनों लोकों में घूमकर भी कोई रक्षक न पा सका।'"
Verse 15
तं त्वं निपतितं भूमौ शरण्यः शरणागतम् । वधार्हम् अपि काकुत्स्थ कृपया परिपालयः ॥
taṃ tvaṃ nipatitaṃ bhūmau śaraṇyaḥ śaraṇāgatam | vadhārham api kākutstha kṛpayā paripālayaḥ
"'Fallen to the ground, come for refuge, that [crow], though deserving of death, you — a giver of refuge — spared out of compassion, O Kākutstha."
"'भूमि पर गिरे, शरण में आए उस (कौए) को, हे काकुत्स्थ, वध के योग्य होने पर भी आपने शरणदाता होकर करुणा से बचा लिया।'"
Verse 16
मोघम् अस्त्रं न शक्यं तु कर्तुम् इत्य् एव राघव । ततस् तस्याक्षिकाकस्य हिनस्ति स्म स दक्षिणम् ॥
mogham astraṃ na śakyaṃ tu kartum ity eva rāghava | tatas tasyākṣikākasya hinasti sma sa dakṣiṇam
"'"The weapon cannot be made fruitless" — [saying] but this, O Rāghava, you then destroyed the right eye of that crow."
"'हे राघव, "अस्त्र को व्यर्थ नहीं किया जा सकता" — केवल इतना (सोचकर) आपने तब उस कौए की दाहिनी आँख नष्ट कर दी।'"
Verse 17
राम त्वां स नमस्कृत्वा राज्ञो दशरथस्य च । विसृष्टस् तु तदा काकः प्रतिपेदे खम् आलयम् ॥
rāma tvāṃ sa namaskṛtvā rājño daśarathasya ca | visṛṣṭas tu tadā kākaḥ pratipede kham ālayam
"'O Rāma, that crow, having made obeisance to you and to King Daśaratha, and then dismissed, repaired to the sky, its abode."
"'हे राम, वह कौआ आपको और राजा दशरथ को नमस्कार करके, तब विदा किया जाकर आकाशरूपी अपने धाम को लौट गया।'"
Verse 18
एवम् अस्त्रविदां श्रेष्ठः सत्त्ववाञ् शीलवान् अपि । किमर्थम् अस्त्रं रक्षःसु न योजयसि राघव ॥
evam astravidāṃ śreṣṭhaḥ sattvavāñ śīlavān api | kimartham astraṃ rakṣaḥsu na yojayasi rāghava
"'You who are the best of those versed in weapons, mettlesome and of [good] character — why, O Rāghava, do you not loose a weapon upon the rākṣasas?"
"'इस प्रकार अस्त्रवेत्ताओं में श्रेष्ठ, सत्त्ववान और शीलवान होकर भी, हे राघव, आप राक्षसों पर अस्त्र क्यों नहीं चलाते?'"
Verse 19
न नागा नापि गन्धर्वा नासुरा न मरुद्गणाः । तव राम मुखे स्थातुं शक्ताः प्रतिसमाधितुम् ॥
na nāgā nāpi gandharvā nāsurā na marudgaṇāḥ | tava rāma mukhe sthātuṃ śaktāḥ pratisamādhitum
"'Neither nāgas nor gandharvas, nor asuras, nor the hosts of Maruts, are able to withstand your onset, O Rāma."
"'हे राम, न नाग, न गंधर्व, न असुर, और न मरुद्गण ही आपके सामने ठहरकर आपका सामना करने में समर्थ हैं।'"
Verse 20
तव वीर्यवतः कच्चिन् मयि यद्य् अस्ति संभ्रमः । क्षिप्रं सुनिशितैर् बाणैर् हन्यतां युधि रावणः ॥
tava vīryavataḥ kaccin mayi yady asti saṃbhramaḥ | kṣipraṃ suniśitair bāṇair hanyatāṃ yudhi rāvaṇaḥ
"'If there is any regard for me in you of [such] valor, let Rāvaṇa be swiftly slain in battle with your well-whetted arrows."
"'यदि इतने पराक्रमी आपको मेरे प्रति कुछ भी आदर है, तो शीघ्र ही अपने तीक्ष्ण बाणों से युद्ध में रावण का वध कीजिए।'"
Verse 21
भ्रातुर् आदेशम् आदाय लक्ष्मणो वा परंतपः । स किमर्थं नरवरो न मां रक्षति राघवः ॥
bhrātur ādeśam ādāya lakṣmaṇo vā paraṃtapaḥ | sa kimarthaṃ naravaro na māṃ rakṣati rāghavaḥ
"'Or Lakṣmaṇa, scorcher of foes, taking his brother's command — why does that best of men, Rāghava, not protect me?"
"'अथवा भाई की आज्ञा लेकर शत्रुसंतापक लक्ष्मण — वह नरश्रेष्ठ राघव मेरी रक्षा क्यों नहीं करता?'"
Verse 22
शक्तौ तौ पुरुषव्याघ्रौ वाय्वग्निसमतेजसौ । सुराणाम् अपि दुर्धर्षौ किमर्थं माम् उपेक्षतः ॥
śaktau tau puruṣavyāghrau vāyvagnisamatejasau | surāṇām api durdharṣau kimarthaṃ mām upekṣataḥ
"'Those two tigers among men, able, of splendor equal to wind and fire, unassailable even by the gods — wherefore do they neglect me?"
"'वायु और अग्नि के समान तेजस्वी, देवताओं के लिए भी दुर्धर्ष वे दोनों पुरुषव्याघ्र समर्थ होकर भी मेरी उपेक्षा क्यों कर रहे हैं?'"
Verse 23
ममैव दुष्कृतं किं चिन् महद् अस्ति न संशयः । समर्थौ सहितौ यन् मां नापेक्षेते परंतपौ ॥
mamaiva duṣkṛtaṃ kiṃ cin mahad asti na saṃśayaḥ | samarthau sahitau yan māṃ nāpekṣete paraṃtapau
"'Surely some great misdeed of my own there is, no doubt of it, in that those two scorchers of foes, able and together, regard me not.'"
"'निश्चय ही मेरा ही कोई महान दुष्कर्म है, इसमें संदेह नहीं, जिसके कारण समर्थ और साथ होते हुए भी वे दोनों शत्रुसंतापक मेरी ओर ध्यान नहीं देते।'"
Verse 24
वैदेह्या वचनं श्रुत्वा करुणं साश्रुभाषितम् । पुनर् अप्य् अहम् आर्यां ताम् इदं वचनम् अब्रुवम् ॥
vaidehyā vacanaṃ śrutvā karuṇaṃ sāśrubhāṣitam | punar apy aham āryāṃ tām idaṃ vacanam abruvam
"Hearing Vaidehī's piteous word, spoken with tears, I again spoke this word to that noble lady:"
"वैदेही का वह करुण, अश्रुपूर्ण वचन सुनकर मैंने फिर से उन आर्या से यह वचन कहा —"
Verse 25
त्वच्छोकविमुखो रामो देवि सत्येन ते शपे । रामे दुःखाभिभूते च लक्ष्मणः परितप्यते ॥
tvacchokavimukho rāmo devi satyena te śape | rāme duḥkhābhibhūte ca lakṣmaṇaḥ paritapyate
"'Rāma is averted [from all else] by grief for you, O queen; I swear it to you by [my] truth. And Rāma being overcome by sorrow, Lakṣmaṇa too is tormented."
"'हे देवी, राम आपके शोक के कारण (सब कुछ से) विमुख हैं, मैं आपसे सत्य की शपथ लेकर कहता हूँ; और राम के दुःख से अभिभूत होने पर लक्ष्मण भी संतप्त रहते हैं।'"
Verse 26
कथं चिद् भवती दृष्टा न कालः परिशोचितुम् । इमं मुहूर्तं दुःखानाम् अन्तं द्रक्ष्यसि भामिनि ॥
kathaṃ cid bhavatī dṛṣṭā na kālaḥ pariśocitum | imaṃ muhūrtaṃ duḥkhānām antaṃ drakṣyasi bhāmini
"'Somehow you have been found; this is no time to grieve. This very hour you shall see the end of your sorrows, O lovely one."
"'किसी प्रकार आप खोज ली गई हैं; अब शोक करने का समय नहीं। हे भामिनी, इसी मुहूर्त में आप अपने दुःखों का अंत देखेंगी।'"
Verse 27
ताव् उभौ नरशार्दूलौ राजपुत्राव् अरिंदमौ । त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ लङ्कां भस्मीकरिष्यतः ॥
tāv ubhau naraśārdūlau rājaputrāv ariṃdamau | tvaddarśanakṛtotsāhau laṅkāṃ bhasmīkariṣyataḥ
"'Those two tigers among men, the princes, tamers of foes, their zeal roused by [the thought of] seeing you, will reduce Laṅkā to ashes."
"'वे दोनों नरशार्दूल, शत्रुदमन राजकुमार, आपके दर्शन के उत्साह से भरकर लंका को भस्म कर देंगे।'"
Verse 28
हत्वा च समरे रौद्रं रावणं सह बान्धवम् । राघवस् त्वां महाबाहुः स्वां पुरीं नयते ध्रुवम् ॥
hatvā ca samare raudraṃ rāvaṇaṃ saha bāndhavam | rāghavas tvāṃ mahābāhuḥ svāṃ purīṃ nayate dhruvam
"'And having slain in battle the terrible Rāvaṇa with his kinsmen, the great-armed Rāghava will surely lead you to his own city.'"
"'और युद्ध में भयंकर रावण को उसके बांधवों सहित मारकर महाबाहु राघव आपको निश्चय ही अपनी नगरी ले जाएँगे।'"
Verse 29
यत् तु रामो विजानीयाद् अभिज्ञानम् अनिन्दिते । प्रीतिसंजननं तस्य प्रदातुं तत्त्वम् अर्हसि ॥
yat tu rāmo vijānīyād abhijñānam anindite | prītisaṃjananaṃ tasya pradātuṃ tattvam arhasi
"'But what token Rāma may recognize, O blameless one, that gives him joy — that you ought to give in truth,' [I said]."
"'किंतु हे निर्दोष देवी, जिस पहचान-चिह्न को राम पहचान सकें और जो उन्हें प्रीति उत्पन्न करे, वह आप सचमुच दीजिए' — (ऐसा मैंने कहा)।"
Verse 30
साभिवीक्ष्य दिशः सर्वा वेण्युद्ग्रथनम् उत्तमम् । मुक्त्वा वस्त्राद् ददौ मह्यं मणिम् एतं महाबल ॥
sābhivīkṣya diśaḥ sarvā veṇyudgrathanam uttamam | muktvā vastrād dadau mahyaṃ maṇim etaṃ mahābala
"Looking round all the quarters, she, O mighty one, loosing from her garment this excellent [jewel] bound in the knot of her braid, gave me this jewel."
"हे महाबली, तब उन्होंने चारों दिशाओं को देखकर, अपने वस्त्र से अपनी वेणी में बँधी इस उत्तम मणि को खोलकर मुझे दे दिया।"
Verse 31
प्रतिगृह्य मणिं दिव्यं तव हेतो रघूत्तम । शिरसा संप्रणम्यैनाम् अहम् आगमने त्वरे ॥
pratigṛhya maṇiṃ divyaṃ tava heto raghūttama | śirasā saṃpraṇamyainām aham āgamane tvare
"Receiving that divine jewel for your sake, O best of the Raghus, bowing to her with my head, I made haste for [my] departure."
"हे रघुश्रेष्ठ, आपके लिए उस दिव्य मणि को ग्रहण करके, उन्हें सिर झुकाकर प्रणाम करके मैं लौटने की जल्दी करने लगा।"
Verse 32
गमने च कृतोत्साहम् अवेक्ष्य वरवर्णिनी । विवर्धमानं च हि माम् उवाच जनकात्मजा । अश्रुपूर्णमुखी दीना बाष्पसंदिग्धभाषिणी ॥
gamane ca kṛtotsāham avekṣya varavarṇinī | vivardhamānaṃ ca hi mām uvāca janakātmajā | aśrupūrṇamukhī dīnā bāṣpasaṃdigdhabhāṣiṇī
"And seeing me resolved on departure and growing [in size], the fair-complexioned daughter of Janaka, her face full of tears, wretched, her speech choked with weeping, said to me:"
"और मुझे लौटने को उद्यत और शरीर से बढ़ता हुआ देखकर वह सुंदर वर्ण वाली जनकपुत्री, अश्रुपूर्ण मुख, दीन, आँसुओं से रुँधे स्वर में बोलती हुई मुझसे बोलीं —"
Verse 33
हनुमन् सिंहसंकाशौ ताव् उभौ रामलक्ष्मणौ । सुग्रीवं च सहामात्यं सर्वान् ब्रूया अनामयम् ॥
hanuman siṃhasaṃkāśau tāv ubhau rāmalakṣmaṇau | sugrīvaṃ ca sahāmātyaṃ sarvān brūyā anāmayam
"'Hanumān, to those two, Rāma and Lakṣmaṇa, like lions, and to Sugrīva with his ministers, and to all, you must speak [and ask] after their welfare."
"'हे हनुमान, सिंह के समान उन दोनों राम-लक्ष्मण से, और मंत्रियों सहित सुग्रीव से, तथा सबसे तुम कुशल-क्षेम पूछना।'"
Verse 34
यथा च स महाबाहुर् मां तारयति राघवः । अस्माद् दुःखाम्बुसंरोधात् तत् समाधातुम् अर्हसि ॥
yathā ca sa mahābāhur māṃ tārayati rāghavaḥ | asmād duḥkhāmbusaṃrodhāt tat samādhātum arhasi
"'And in such wise that the great-armed Rāghava may deliver me from this flood-confinement of sorrow — that you ought to contrive."
"'और जैसे वह महाबाहु राघव मुझे इस दुःख-जल के बंधन से तार लें, वह तुम्हें करना चाहिए।'"
Verse 35
इमं च तीव्रं मम शोकवेगं; रक्षोभिर् एभिः परिभर्त्सनं च । ब्रूयास् तु रामस्य गतः समीपं; शिवश् च ते ऽध्वास्तु हरिप्रवीर ॥
imaṃ ca tīvraṃ mama śokavegaṃ; rakṣobhir ebhiḥ paribhartsanaṃ ca | brūyās tu rāmasya gataḥ samīpaṃ; śivaś ca te 'dhvāstu haripravīra
"'And this fierce surge of my grief, and this reviling by these rākṣasas, you should tell to Rāma when you have come to his presence. And may your road be auspicious, O hero among monkeys.'"
"'और हे वानरवीर, मेरे इस तीव्र शोक-वेग को, और इन राक्षसों द्वारा मेरे धिक्कार को, राम के समीप जाकर तुम उन्हें बताना; और तुम्हारा मार्ग मंगलमय हो।'"
Verse 36
एतत् तवार्या नृपराजसिंह; सीता वचः प्राह विषादपूर्वम् । एतच् च बुद्ध्वा गदितं मया त्वं; श्रद्धत्स्व सीतां कुशलां समग्राम् ॥
etat tavāryā nṛparājasiṃha; sītā vacaḥ prāha viṣādapūrvam | etac ca buddhvā gaditaṃ mayā tvaṃ; śraddhatsva sītāṃ kuśalāṃ samagrām
"This word your noble Sītā spoke, O lion among the kings of men, prefaced with despondency. And knowing this, [as] told by me, do you trust that Sītā is wholly well."
"हे नरेन्द्रों में सिंह, आपकी आर्या सीता ने विषादपूर्वक यह वचन कहा। और मेरे द्वारा कहे गए इसे जानकर आप विश्वास कीजिए कि सीता पूर्णतः कुशल हैं।"