Sarga 63
Sundara Kanda
26 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततः प्रस्रवणं शैलं ते गत्वा चित्रकाननम् । प्रणम्य शिरसा रामं लक्ष्मणं च महाबलम् ॥
tataḥ prasravaṇaṃ śailaṃ te gatvā citrakānanam | praṇamya śirasā rāmaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahābalam
Then, having gone to the mountain Prasravaṇa of wondrous groves, bowing with their heads to Rāma and to the mighty Lakṣmaṇa,
तब विचित्र वनों वाले प्रस्रवण पर्वत पर जाकर, राम और महाबली लक्ष्मण को सिर झुकाकर प्रणाम करके,
Verse 2
युवराजं पुरस्कृत्य सुग्रीवम् अभिवाद्य च । प्रवृत्तम् अथ सीतायाः प्रवक्तुम् उपचक्रमुः ॥
yuvarājaṃ puraskṛtya sugrīvam abhivādya ca | pravṛttam atha sītāyāḥ pravaktum upacakramuḥ
and putting the crown-prince (Aṅgada) to the fore, and saluting Sugrīva, they set about relating what had befallen concerning Sītā:
और युवराज (अंगद) को आगे करके तथा सुग्रीव का अभिवादन करके, उन्होंने सीता के विषय में जो कुछ घटा था, वह कहना आरंभ किया —
Verse 3
रावणान्तःपुरे रोधं राक्षसीभिश् च तर्जनम् । रामे समनुरागं च यश् चापि समयः कृतः ॥
rāvaṇāntaḥpure rodhaṃ rākṣasībhiś ca tarjanam | rāme samanurāgaṃ ca yaś cāpi samayaḥ kṛtaḥ
her confinement in Rāvaṇa's inner apartments, the reviling by the rākṣasīs, her deep love for Rāma, and the term that had been set.
रावण के अंतःपुर में उनका बंधन, राक्षसियों द्वारा धिक्कार, राम के प्रति उनका गहरा अनुराग, और जो अवधि नियत की गई थी।
Verse 4
एतद् आख्यान्ति ते सर्वे हरयो राम संनिधौ । वैदेहीम् अक्षतां श्रुत्वा रामस् तूत्तरम् अब्रवीत् ॥
etad ākhyānti te sarve harayo rāma saṃnidhau | vaidehīm akṣatāṃ śrutvā rāmas tūttaram abravīt
All this those monkeys relate in Rāma's presence; and Rāma, hearing that Vaidehī was unharmed, said in answer:
यह सब वे सभी वानर राम के समक्ष कहते हैं; और वैदेही को अक्षत (सुरक्षित) सुनकर राम ने उत्तर में कहा —
Verse 5
क्व सीता वर्तते देवी कथं च मयि वर्तते । एतन् मे सर्वम् आख्यात वैदेहीं प्रति वानराः ॥
kva sītā vartate devī kathaṃ ca mayi vartate | etan me sarvam ākhyāta vaidehīṃ prati vānarāḥ
"Where is the queen Sītā? And how does she bear herself toward me? Tell me all this concerning Vaidehī, O monkeys."
"देवी सीता कहाँ हैं? और मेरे प्रति कैसा बर्ताव रखती हैं? हे वानरो, वैदेही के विषय में यह सब मुझे बताओ।"
Verse 6
रामस्य गदितं श्रुत्व हरयो रामसंनिधौ । चोदयन्ति हनूमन्तं सीतावृत्तान्तकोविदम् ॥
rāmasya gaditaṃ śrutva harayo rāmasaṃnidhau | codayanti hanūmantaṃ sītāvṛttāntakovidam
Hearing Rāma's utterance, the monkeys, in Rāma's presence, urged on Hanumān, who was versed in the account of Sītā.
राम का यह कथन सुनकर वानरों ने राम के समक्ष सीता के वृत्तांत में निपुण हनुमान को प्रेरित किया।
Verse 7
श्रुत्वा तु वचनं तेषां हनूमान् मारुतात्मजः । उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः सीताया दर्शनं यथा ॥
śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ hanūmān mārutātmajaḥ | uvāca vākyaṃ vākyajñaḥ sītāyā darśanaṃ yathā
Hearing their word, Hanumān, son of the Wind, knower of [fit] speech, spoke this word, [telling] how Sītā was seen:
उनका वचन सुनकर वाणी के ज्ञाता पवनपुत्र हनुमान ने सीता के दर्शन का वृत्तांत इस प्रकार कहा —
Verse 8
समुद्रं लङ्घयित्वाहं शतयोजनम् आयतम् । अगच्छं जानकीं सीतां मार्गमाणो दिदृक्षया ॥
samudraṃ laṅghayitvāhaṃ śatayojanam āyatam | agacchaṃ jānakīṃ sītāṃ mārgamāṇo didṛkṣayā
"Having leapt across the ocean, a hundred yojanas wide, I went seeking Sītā, Janaka's daughter, with longing to see her."
"सौ योजन विस्तृत समुद्र को लाँघकर मैं जनकपुत्री सीता को देखने की इच्छा से खोजता हुआ गया।"
Verse 9
तत्र लङ्केति नगरी रावणस्य दुरात्मनः । दक्षिणस्य समुद्रस्य तीरे वसति दक्षिणे ॥
tatra laṅketi nagarī rāvaṇasya durātmanaḥ | dakṣiṇasya samudrasya tīre vasati dakṣiṇe
"There [stands] the city named Laṅkā of the evil-souled Rāvaṇa; it lies on the southern shore of the southern ocean."
"वहाँ दुरात्मा रावण की लंका नामक नगरी है; वह दक्षिण समुद्र के दक्षिण तट पर बसी है।"
Verse 10
तत्र दृष्टा मया सीता रावणान्तःपुरे सती । संन्यस्य त्वयि जीवन्ती रामा राम मनोरथम् ॥
tatra dṛṣṭā mayā sītā rāvaṇāntaḥpure satī | saṃnyasya tvayi jīvantī rāmā rāma manoratham
"There Sītā was seen by me, dwelling virtuous in Rāvaṇa's inner apartments, living with her hopes laid upon you, O Rāma — lady that she is."
"हे राम, वहाँ मैंने रावण के अंतःपुर में सती सीता को देखा — जो आप पर अपनी सारी आशा टिकाए हुए जीवित हैं, वह (पतिव्रता) रमणी।"
Verse 11
दृष्टा मे राक्षसी मध्ये तर्ज्यमाना मुहुर् मुहुः । राक्षसीभिर् विरूपाभी रक्षिता प्रमदावने ॥
dṛṣṭā me rākṣasī madhye tarjyamānā muhur muhuḥ | rākṣasībhir virūpābhī rakṣitā pramadāvane
"She was seen by me in the midst of rākṣasīs, reviled again and again, guarded by misshapen rākṣasīs, in the pleasure-grove."
"मैंने उन्हें राक्षसियों के बीच, बार-बार धिक्कारी जाती, विकृत रूप वाली राक्षसियों द्वारा प्रमदावन में पहरा दी जाती देखा।"
Verse 12
दुःखम् आपद्यते देवी तवादुःखोचिता सती । रावणान्तःपुरे रुद्ध्वा राक्षसीभिः सुरक्षिता ॥
duḥkham āpadyate devī tavāduḥkhocitā satī | rāvaṇāntaḥpure ruddhvā rākṣasībhiḥ surakṣitā
"The queen, unused to sorrow, falls into sorrow — confined in Rāvaṇa's inner apartments, closely guarded by the rākṣasīs."
"दुःख के अयोग्य होकर भी वह सती देवी दुःख पा रही हैं — रावण के अंतःपुर में बंद, राक्षसियों द्वारा कड़ी निगरानी में रखी गई।"
Verse 13
एकवेणीधरा दीना त्वयि चिन्तापरायणा । अधःशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे ॥
ekaveṇīdharā dīnā tvayi cintāparāyaṇā | adhaḥśayyā vivarṇāṅgī padminīva himāgame
"Wearing a single braid, wretched, given over to the thought of you, lying upon the ground, her limbs pale, like a lotus-pool at the coming of frost;"
"एक वेणी धारण किए, दीन, आपके चिंतन में तल्लीन, भूमि पर शयन करती, विवर्ण अंगों वाली — जैसे पाले के आगमन पर कमलिनी;"
Verse 14
रावणाद् विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया । देवी कथं चित् काकुत्स्थ त्वन्मना मार्गिता मया ॥
rāvaṇād vinivṛttārthā martavyakṛtaniścayā | devī kathaṃ cit kākutstha tvanmanā mārgitā mayā
"her mind turned from Rāvaṇa, resolved on dying — that queen, O Kākutstha, her thought on you, was somehow sought out by me."
"रावण से मन हटाए, मरने का निश्चय किए हुए; हे काकुत्स्थ, आप में मन लगाए उस देवी को मैंने किसी प्रकार (कठिनाई से) खोज निकाला।"
Verse 15
इक्ष्वाकुवंशविख्यातिं शनैः कीर्तयतानघ । स मया नरशार्दूल विश्वासम् उपपादिता ॥
ikṣvākuvaṃśavikhyātiṃ śanaiḥ kīrtayatānagha | sa mayā naraśārdūla viśvāsam upapāditā
"Softly recounting the fame of the Ikṣvāku line, O blameless one, I brought that lady, O tiger among men, to trust me."
"हे निष्पाप, हे नरशार्दूल, इक्ष्वाकुवंश की कीर्ति का धीरे-धीरे गुणगान करते हुए मैंने उस देवी को विश्वास में ले लिया।"
Verse 16
ततः संभाषिता देवी सर्वम् अर्थं च दर्शिता । रामसुग्रीवसख्यं च श्रुत्वा प्रीतिम् उपागता ॥
tataḥ saṃbhāṣitā devī sarvam arthaṃ ca darśitā | rāmasugrīvasakhyaṃ ca śrutvā prītim upāgatā
"Then the queen, [thus] addressed and shown the whole matter, hearing of the alliance of Rāma and Sugrīva, came to delight."
"तब बातचीत की गई और समस्त बात बताई गई देवी, राम-सुग्रीव की मित्रता सुनकर प्रसन्नता को प्राप्त हुईं।"
Verse 17
नियतः समुदाचारो भक्तिश् चास्यास् तथा त्वयि । एवं मया महाभागा दृष्टा जनकनन्दिनी । उग्रेण तपसा युक्ता त्वद्भक्त्या पुरुषर्षभ ॥
niyataḥ samudācāro bhaktiś cāsyās tathā tvayi | evaṃ mayā mahābhāgā dṛṣṭā janakanandinī | ugreṇa tapasā yuktā tvadbhaktyā puruṣarṣabha
"Her conduct is ever controlled, and her devotion to you likewise. Thus was Janaka's daughter, the greatly blessed one, seen by me — endowed with fierce austerity, through her devotion to you, O bull among men."
"उनका आचरण सदा संयमित है, और आप में उनकी भक्ति भी वैसी ही है। हे पुरुषश्रेष्ठ, इस प्रकार मैंने महाभागा जनकनंदिनी को देखा — जो आपकी भक्ति के कारण उग्र तपस्या से युक्त हैं।"
Verse 18
अभिज्ञानं च मे दत्तं यथावृत्तं तवान्तिके । चित्रकूटे महाप्राज्ञ वायसं प्रति राघव ॥
abhijñānaṃ ca me dattaṃ yathāvṛttaṃ tavāntike | citrakūṭe mahāprājña vāyasaṃ prati rāghava
"And a token was given me, [recalling] what befell in your presence at Citrakūṭa concerning the crow, O greatly wise Rāghava."
"और हे महाप्राज्ञ राघव, उन्होंने मुझे एक पहचान-चिह्न दिया — चित्रकूट में आपके समीप कौए के विषय में जो घटना घटी थी, उसका (स्मरण कराते हुए)।"
Verse 19
विज्ञाप्यश् च नर व्याघ्रो रामो वायुसुत त्वया । अखिलेनेह यद् दृष्टम् इति माम् आह जानकी ॥
vijñāpyaś ca nara vyāghro rāmo vāyusuta tvayā | akhileneha yad dṛṣṭam iti mām āha jānakī
"'And the tiger among men, Rāma, is to be informed by you, O son of the Wind, of all that has here been seen' — thus Jānakī said to me."
"जानकी ने मुझसे कहा: 'हे वायुपुत्र, नरशार्दूल राम को यहाँ जो कुछ देखा है, वह सब तुम्हें पूरा-पूरा निवेदित करना चाहिए।'"
Verse 20
इदं चास्मै प्रदातव्यं यत्नात् सुपरिरक्षितम् । ब्रुवता वचनान्य् एवं सुग्रीवस्योपशृण्वतः ॥
idaṃ cāsmai pradātavyaṃ yatnāt suparirakṣitam | bruvatā vacanāny evaṃ sugrīvasyopaśṛṇvataḥ
"'And this is to be given to him, carefully preserved' — speaking these words, with Sugrīva hearkening:"
"'और यत्नपूर्वक भली-भाँति सुरक्षित यह (चूड़ामणि) उन्हें देना' — सुग्रीव के सुनते हुए इस प्रकार के वचन कहती हुई उन्होंने (कहा) —"
Verse 21
एष चूडामणिः श्रीमान् मया ते यत्नरक्षितः । मनःशिलायास् तिकलस् तं स्मरस्वेति चाब्रवीत् ॥
eṣa cūḍāmaṇiḥ śrīmān mayā te yatnarakṣitaḥ | manaḥśilāyās tikalas taṃ smarasveti cābravīt
"'This glorious crest-jewel (cūḍāmaṇi), carefully kept by me, [give to him]; "let him remember the mark of the orpiment (manaḥśilā) [upon the cheek],"' she said."
"'यह श्रीमान चूड़ामणि मैंने यत्नपूर्वक तुम्हारे लिए सुरक्षित रखी है; उनसे कहना — मनःशिला (गेरू) के उस तिलक को याद करें' — ऐसा उन्होंने कहा।"
Verse 22
एष निर्यातितः श्रीमान् मया ते वारिसंभवः । एतं दृष्ट्वा प्रमोदिष्ये व्यसने त्वाम् इवानघ ॥
eṣa niryātitaḥ śrīmān mayā te vārisaṃbhavaḥ | etaṃ dṛṣṭvā pramodiṣye vyasane tvām ivānagha
"'This glorious ocean-born jewel has been sent back by me to you; beholding it, I shall rejoice, even in calamity, as beholding you, O blameless one.'"
"'यह श्रीमान जलजात मणि मैंने तुम्हारे पास भेजी है; हे निष्पाप, इसे देखकर मैं विपत्ति में भी ऐसे प्रसन्न होऊँगी जैसे आपको देखकर।'"
Verse 23
जीवितं धारयिष्यामि मासं दशरथात्मज । ऊर्ध्वं मासान् न जीवेयं रक्षसां वशम् आगता ॥
jīvitaṃ dhārayiṣyāmi māsaṃ daśarathātmaja | ūrdhvaṃ māsān na jīveyaṃ rakṣasāṃ vaśam āgatā
"'I shall hold to life for a month, O son of Daśaratha; beyond a month I could not live, fallen into the power of the rākṣasas.'"
"'हे दशरथपुत्र, मैं एक मास तक प्राण धारण करूँगी; एक मास से अधिक मैं राक्षसों के वश में पड़कर जीवित नहीं रह सकूँगी।'"
Verse 24
इति माम् अब्रवीत् सीता कृशाङ्गी धर्म चारिणी । रावणान्तःपुरे रुद्धा मृगीवोत्फुल्ललोचना ॥
iti mām abravīt sītā kṛśāṅgī dharma cāriṇī | rāvaṇāntaḥpure ruddhā mṛgīvotphullalocanā
"Thus did Sītā speak to me, she of slender limbs, who walks in righteousness, confined in Rāvaṇa's inner apartments, her eyes wide like a doe's."
"इस प्रकार कृश अंगों वाली, धर्माचारिणी सीता ने मुझसे कहा — जो रावण के अंतःपुर में बंद, हिरणी के समान विस्फारित नेत्रों वाली थीं।"
Verse 25
एतद् एव मयाख्यातं सर्वं राघव यद् यथा । सर्वथा सागरजले संतारः प्रविधीयताम् ॥
etad eva mayākhyātaṃ sarvaṃ rāghava yad yathā | sarvathā sāgarajale saṃtāraḥ pravidhīyatām
"All this has been told by me, O Rāghava, just as it was. In every way, let a crossing be devised over the waters of the ocean."
"हे राघव, यह सब जो जैसा था, वैसा मैंने कह दिया। अब सर्वथा समुद्र के जल को पार करने का कोई उपाय किया जाए।"
Verse 26
तौ जाताश्वासौ राजपुत्रौ विदित्वा; तच् चाभिज्ञानं राघवाय प्रदाय । देव्या चाख्यातं सर्वम् एवानुपूर्व्याद्; वाचा संपूर्णं वायुपुत्रः शशंस ॥
tau jātāśvāsau rājaputrau viditvā; tac cābhijñānaṃ rāghavāya pradāya | devyā cākhyātaṃ sarvam evānupūrvyād; vācā saṃpūrṇaṃ vāyuputraḥ śaśaṃsa
Knowing the two princes to be comforted, and having given that token to Rāghava, the son of the Wind told in full by word of mouth all that the queen had said, in due order.
उन दोनों राजकुमारों को आश्वस्त हुआ जानकर, और वह पहचान-चिह्न राघव को देकर, पवनपुत्र ने देवी द्वारा कहा गया सब कुछ क्रमशः, वाणी से पूरा-पूरा सुना दिया।