Sarga 56
Sundara Kanda
140 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततस् तस्य गिरेः शृङ्गे महेन्द्रस्य महाबलाः । हनुमत्प्रमुखाः प्रीतिं हरयो जग्मुर् उत्तमाम् ॥
tatas tasya gireḥ śṛṅge mahendrasya mahābalāḥ | hanumatpramukhāḥ prītiṃ harayo jagmur uttamām
Then, on the peak of that mountain Mahendra, the mighty monkeys, led by Hanumān, came to the highest delight.
तब उस महेन्द्र पर्वत के शिखर पर हनुमान आदि प्रमुख महाबली वानर परम आनंद को प्राप्त हुए।
Verse 2
तं ततः प्रतिसंहृष्टः प्रीतिमन्तं महाकपिम् । जाम्बवान् कार्यवृत्तान्तम् अपृच्छद् अनिलात्मजम् ॥
taṃ tataḥ pratisaṃhṛṣṭaḥ prītimantaṃ mahākapim | jāmbavān kāryavṛttāntam apṛcchad anilātmajam
Then Jāmbavān, in his gladness, asked the delighted great monkey, the son of the Wind, for the account of his doings:
तब अत्यंत हर्षित जांबवान ने उस प्रसन्न महाकपि पवनपुत्र से उसके कार्य का वृत्तांत पूछा —
Verse 3
कथं दृष्टा त्वया देवी कथं वा तत्र वर्तते । तस्यां वा स कथं वृत्तः क्रूरकर्मा दशाननः ॥
kathaṃ dṛṣṭā tvayā devī kathaṃ vā tatra vartate | tasyāṃ vā sa kathaṃ vṛttaḥ krūrakarmā daśānanaḥ
"How was the queen seen by you, and how does she fare there? And how did the cruel-dealing ten-faced one (Daśānana) conduct himself toward her?"
"तुमने देवी को कैसे देखा, और वे वहाँ किस दशा में हैं? और क्रूरकर्मा दशानन उनके प्रति कैसा बर्ताव करता है?"
Verse 4
तत्त्वतः सर्वम् एतन् नः प्रब्रूहि त्वं महाकपे । श्रुतार्थाश् चिन्तयिष्यामो भूयः कार्यविनिश्चयम् ॥
tattvataḥ sarvam etan naḥ prabrūhi tvaṃ mahākape | śrutārthāś cintayiṣyāmo bhūyaḥ kāryaviniścayam
"Tell us all this truly, O great monkey; having heard the matter, we shall then ponder the decision upon our further course."
"हे महाकपि, यह सब हमें सच-सच बताओ; अर्थ जान लेने पर हम अपने आगे के कार्य का निश्चय करेंगे।"
Verse 5
यश् चार्थस् तत्र वक्तव्यो गतैर् अस्माभिर् आत्मवान् । रक्षितव्यं च यत् तत्र तद् भवान् व्याकरोतु नः ॥
yaś cārthas tatra vaktavyo gatair asmābhir ātmavān | rakṣitavyaṃ ca yat tatra tad bhavān vyākarotu naḥ
"And what purpose is there to be declared when we go thither, and what is to be kept [secret] there — this let you set forth to us."
"वहाँ जाकर हमें जो बात कहनी हो, और जो वहाँ गुप्त रखना हो, वह आप हमें बताइए।"
Verse 6
स नियुक्तस् ततस् तेन संप्रहृष्टतनूरुहः । नमस्यञ् शिरसा देव्यै सीतायै प्रत्यभाषत ॥
sa niyuktas tatas tena saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ | namasyañ śirasā devyai sītāyai pratyabhāṣata
Then, so charged, his body-hair bristling with joy, bowing with his head to the queen Sītā, he replied:
तब उसके द्वारा नियुक्त किए जाने पर, हर्ष से रोमांचित शरीर वाले उसने देवी सीता को सिर झुकाकर प्रणाम करते हुए उत्तर दिया —
Verse 7
प्रत्यक्षम् एव भवतां महेन्द्राग्रात् खम् आप्लुतः । उदधेर् दक्षिणं पारं काङ्क्षमाणः समाहितः ॥
pratyakṣam eva bhavatāṃ mahendrāgrāt kham āplutaḥ | udadher dakṣiṇaṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇaḥ samāhitaḥ
"Before your very eyes I leapt into the sky from Mahendra's summit, composed, seeking the southern shore of the ocean."
"आप सबके सामने ही मैं महेन्द्र-शिखर से आकाश में कूद पड़ा, एकाग्रचित्त होकर समुद्र के दक्षिण तट की कामना करता हुआ।"
Verse 8
गच्छतश् च हि मे घोरं विघ्नरूपम् इवाभवत् । काञ्चनं शिखरं दिव्यं पश्यामि सुमनोहरम् ॥
gacchataś ca hi me ghoraṃ vighnarūpam ivābhavat | kāñcanaṃ śikharaṃ divyaṃ paśyāmi sumanoharam
"And as I went, there arose what seemed a terrible obstacle: I beheld a divine golden peak, exceedingly lovely."
"और जाते समय मेरे लिए एक भयंकर विघ्न-सा उपस्थित हुआ: मैंने एक दिव्य स्वर्णमय, अत्यंत मनोहर शिखर देखा।"
Verse 9
स्थितं पन्थानम् आवृत्य मेने विघ्नं च तं नगम् ॥
sthitaṃ panthānam āvṛtya mene vighnaṃ ca taṃ nagam
"Standing and barring my path, I deemed that mountain an obstacle."
"मार्ग को रोककर खड़े उस पर्वत को मैंने विघ्न समझा।"
Verse 10
उपसंगम्य तं दिव्यं काञ्चनं नगसत्तमम् । कृता मे मनसा बुद्धिर् भेत्तव्यो ऽयं मयेति च ॥
upasaṃgamya taṃ divyaṃ kāñcanaṃ nagasattamam | kṛtā me manasā buddhir bhettavyo 'yaṃ mayeti ca
"Approaching that divine golden best of mountains, the resolve was formed in my mind: 'This must be broken through by me.'"
"उस दिव्य स्वर्णमय पर्वतश्रेष्ठ के पास पहुँचकर मेरे मन में यह विचार हुआ कि 'इसे मुझे तोड़ देना चाहिए।'"
Verse 11
प्रहतं च मया तस्य लाङ्गूलेन महागिरेः । शिखरं सूर्यसंकाशं व्यशीर्यत सहस्रधा ॥
prahataṃ ca mayā tasya lāṅgūlena mahāgireḥ | śikharaṃ sūryasaṃkāśaṃ vyaśīryata sahasradhā
"And when I struck that great mountain's peak, bright as the sun, with my tail, it shattered into a thousand pieces."
"और मैंने जब उस महागिरि के सूर्य के समान शिखर पर अपनी पूँछ से प्रहार किया, तो वह हज़ार टुकड़ों में बिखर गया।"
Verse 12
व्यवसायं च मे बुद्ध्वा स होवाच महागिरिः । पुत्रेति मधुरां बाणीं मनःप्रह्लादयन्न् इव ॥
vyavasāyaṃ ca me buddhvā sa hovāca mahāgiriḥ | putreti madhurāṃ bāṇīṃ manaḥprahlādayann iva
"Perceiving my resolve, that great mountain spoke, as if gladdening my mind with a sweet voice, calling me 'son':"
"मेरे निश्चय को जानकर उस महागिरि ने मानो मेरे मन को आह्लादित करती हुई मधुर वाणी में 'पुत्र' कहकर कहा —"
Verse 13
पितृव्यं चापि मां विद्धि सखायं मातरिश्वनः । मैनाकम् इति विख्यातं निवसन्तं महोदधौ ॥
pitṛvyaṃ cāpi māṃ viddhi sakhāyaṃ mātariśvanaḥ | mainākam iti vikhyātaṃ nivasantaṃ mahodadhau
"'Know me too for your uncle, the friend of Mātariśvan (the Wind), famed as Maināka, dwelling in the great ocean."
"'मुझे अपना चाचा और वायु का मित्र जानो; मैं मैनाक नाम से विख्यात हूँ और महासागर में निवास करता हूँ।"
Verse 14
पक्ष्ववन्तः पुरा पुत्र बभूवुः पर्वतोत्तमाः । छन्दतः पृथिवीं चेरुर् बाधमानाः समन्ततः ॥
pakṣvavantaḥ purā putra babhūvuḥ parvatottamāḥ | chandataḥ pṛthivīṃ cerur bādhamānāḥ samantataḥ
"'In former days, O son, the best of mountains had wings; at will they ranged the earth, oppressing it on every side."
"'हे पुत्र, पूर्वकाल में श्रेष्ठ पर्वत पंखों वाले होते थे; वे इच्छानुसार पृथ्वी पर विचरते और सब ओर उसे पीड़ित करते थे।"
Verse 15
श्रुत्वा नगानां चरितं महेन्द्रः पाकशासनः । चिच्छेद भगवान् पक्षान् वज्रेणैषां सहस्रशः ॥
śrutvā nagānāṃ caritaṃ mahendraḥ pākaśāsanaḥ | ciccheda bhagavān pakṣān vajreṇaiṣāṃ sahasraśaḥ
"'Hearing of the mountains' doings, the divine Mahendra, chastiser of Pāka (Indra), cut off their wings by the thousand with his thunderbolt."
"'पर्वतों के इस आचरण को सुनकर पाकशासन भगवान महेन्द्र ने अपने वज्र से उनके पंख हज़ारों की संख्या में काट डाले।"
Verse 16
अहं तु मोक्षितस् तस्मात् तव पित्रा महात्मना । मारुतेन तदा वत्स प्रक्षिप्तो ऽस्मि महार्णवे ॥
ahaṃ tu mokṣitas tasmāt tava pitrā mahātmanā | mārutena tadā vatsa prakṣipto 'smi mahārṇave
"'But I was rescued from him by your great-souled father, the Wind; then, my child, I was cast into the great sea."
"'किंतु मैं उससे तुम्हारे महात्मा पिता वायु द्वारा बचा लिया गया; हे वत्स, तब मुझे महासागर में डाल दिया गया।"
Verse 17
रामस्य च मया साह्ये वर्तितव्यम् अरिंदम । रामो धर्मभृतां श्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः ॥
rāmasya ca mayā sāhye vartitavyam ariṃdama | rāmo dharmabhṛtāṃ śreṣṭho mahendrasamavikramaḥ
"'It behooves me to act in aid of Rāma, O tamer of foes; Rāma is the best of the upholders of dharma, equal in valor to great Indra.'"
"'हे शत्रुदमन, मुझे राम की सहायता में प्रवृत्त होना चाहिए; राम धर्मधारियों में श्रेष्ठ और महेन्द्र के समान पराक्रमी हैं।'"
Verse 18
एतच् छ्रुत्वा मया तस्य मैनाकस्य महात्मनः । कार्यम् आवेद्य तु गिरेर् उद्धतं च मनो मम ॥
etac chrutvā mayā tasya mainākasya mahātmanaḥ | kāryam āvedya tu girer uddhataṃ ca mano mama
"Hearing this from that great-souled Maināka, and declaring to the mountain my errand, my mind was lifted up."
"उस महात्मा मैनाक का यह वचन सुनकर, और उस पर्वत को अपना कार्य बताकर, मेरा मन उत्साह से भर उठा।"
Verse 19
तेन चाहम् अनुज्ञातो मैनाकेन महात्मना । उत्तमं जवम् आस्थाय शेषम् अध्वानम् आस्थितः ॥
tena cāham anujñāto mainākena mahātmanā | uttamaṃ javam āsthāya śeṣam adhvānam āsthitaḥ
"And, permitted by that great-souled Maināka, taking up my utmost speed, I set out upon the remaining way."
"और उस महात्मा मैनाक की अनुमति पाकर, मैं अपनी उत्तम गति धारण करके शेष मार्ग पर चल पड़ा।"
Verse 20
ततो ऽहं सुचिरं कालं वेगेनाभ्यगमं पथि । ततः पश्याम्य् अहं देवीं सुरसां नागमातरम् ॥
tato 'haṃ suciraṃ kālaṃ vegenābhyagamaṃ pathi | tataḥ paśyāmy ahaṃ devīṃ surasāṃ nāgamātaram
"Then for a very long while I sped along the path at speed; and then I beheld the goddess Surasā, mother of the serpents (nāgas)."
"तब मैं बहुत देर तक वेग से मार्ग में चलता रहा; फिर मैंने नागों की माता देवी सुरसा को देखा।"
Verse 21
समुद्रमध्ये सा देवी वचनं माम् अभाषत । मम भक्ष्यः प्रदिष्टस् त्वम् अमारैर् हरिसत्तमम् । ततस् त्वां भक्षयिष्यामि विहितस् त्वं चिरस्य मे ॥
samudramadhye sā devī vacanaṃ mām abhāṣata | mama bhakṣyaḥ pradiṣṭas tvam amārair harisattamam | tatas tvāṃ bhakṣayiṣyāmi vihitas tvaṃ cirasya me
"In the midst of the ocean that goddess spoke this word to me: 'You have been appointed my food by the gods, O best of monkeys; therefore I shall devour you — you are ordained for me after long [awaiting].'"
"समुद्र के बीच में उस देवी ने मुझसे यह वचन कहा: 'हे कपिश्रेष्ठ, तुम्हें देवताओं ने मेरा भक्ष्य नियत किया है; अतः मैं तुम्हें खाऊँगी — तुम बहुत समय बाद मुझे प्राप्त हुए हो।'"
Verse 22
एवम् उक्तः सुरसया प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः । विवर्णवदनो भूत्वा वाक्यं चेदम् उदीरयम् ॥
evam uktaḥ surasayā prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ | vivarṇavadano bhūtvā vākyaṃ cedam udīrayam
"Thus addressed by Surasā, standing with palms joined and bowed, my face grown pale, I uttered this word:"
"सुरसा के इस प्रकार कहने पर मैं हाथ जोड़े, झुका हुआ, विवर्ण मुख होकर खड़ा रहा और यह वचन बोला —"
Verse 23
रामो दाशरथिः श्रीमान् प्रविष्टो दण्डकावनम् । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च परंतपः ॥
rāmo dāśarathiḥ śrīmān praviṣṭo daṇḍakāvanam | lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā ca paraṃtapaḥ
"'Rāma, the glorious son of Daśaratha, entered the Daṇḍaka forest with his brother Lakṣmaṇa and with Sītā, that scorcher of foes."
"'श्रीमान दशरथपुत्र राम अपने भाई लक्ष्मण और सीता के साथ दंडकवन में प्रविष्ट हुए, वह शत्रुसंतापक।"
Verse 24
तस्य सीता हृता भार्या रावणेन दुरात्मना । तस्याः सकाशं दूतो ऽहं गमिष्ये रामशासनात् ॥
tasya sītā hṛtā bhāryā rāvaṇena durātmanā | tasyāḥ sakāśaṃ dūto 'haṃ gamiṣye rāmaśāsanāt
"'His wife Sītā was carried off by the evil-souled Rāvaṇa; to her presence I go as an envoy, by Rāma's command."
"'उनकी पत्नी सीता दुरात्मा रावण द्वारा हर ली गई; राम की आज्ञा से मैं उनके पास दूत बनकर जा रहा हूँ।"
Verse 25
कर्तुम् अर्हसि रामस्य साह्यं विषयवासिनि ॥
kartum arhasi rāmasya sāhyaṃ viṣayavāsini
"'It behooves you to render aid to Rāma, O dweller in his realm."
"'हे राम के राज्य में निवास करने वाली देवी, तुम्हें राम की सहायता करनी चाहिए।"
Verse 26
अथ वा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम् । आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोति मे ॥
atha vā maithilīṃ dṛṣṭvā rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam | āgamiṣyāmi te vaktraṃ satyaṃ pratiśṛṇoti me
"'Or else, when I have seen Maithilī and Rāma of untiring deeds, I will come back into your mouth — this I truly promise you.'"
"'अथवा, मैथिली और अनायास कर्म करने वाले राम को देखकर मैं तुम्हारे मुख में लौट आऊँगा — यह मैं तुमसे सच्ची प्रतिज्ञा करता हूँ।'"
Verse 27
एवम् उक्ता मया सा तु सुरसा कामरूपिणी । अब्रवीन् नातिवर्तेत कश् चिद् एष वरो मम ॥
evam uktā mayā sā tu surasā kāmarūpiṇī | abravīn nātivarteta kaś cid eṣa varo mama
"Thus addressed by me, that Surasā, who could take any form at will, said: 'None may pass me by — such is this boon of mine.'"
"मेरे इस प्रकार कहने पर इच्छानुसार रूप धारण करने वाली उस सुरसा ने कहा: 'कोई मुझे लाँघकर नहीं जा सकता — यही मेरा वर है।'"
Verse 28
एवम् उक्तः सुरसया दशयोजनम् आयतः । ततो ऽर्धगुणविस्तारो बभूवाहं क्षणेन तु ॥
evam uktaḥ surasayā daśayojanam āyataḥ | tato 'rdhaguṇavistāro babhūvāhaṃ kṣaṇena tu
"Thus addressed by Surasā, I, who was ten yojanas broad, became in a moment of half again that extent."
"सुरसा के इस प्रकार कहने पर मैं, जो दस योजन विस्तृत था, क्षण भर में उससे डेढ़ गुना (पंद्रह योजन) विस्तार वाला हो गया।"
Verse 29
मत्प्रमाणानुरूपं च व्यादितं तन्मुखं तया । तद् दृष्ट्वा व्यादितं त्व् आस्यं ह्रस्वं ह्य् अकरवं वपुः ॥
matpramāṇānurūpaṃ ca vyāditaṃ tanmukhaṃ tayā | tad dṛṣṭvā vyāditaṃ tv āsyaṃ hrasvaṃ hy akaravaṃ vapuḥ
"And she opened her mouth to a measure matching my size. Seeing that gaping mouth, I made my body small;"
"और उसने भी अपना मुख मेरे आकार के अनुरूप फैला लिया। उस फैले हुए मुख को देखकर मैंने अपना शरीर छोटा कर लिया;"
Verse 30
तस्मिन् मुहूर्ते च पुनर् बभूवाङ्गुष्ठसंमितः । अभिपत्याशु तद् वक्त्रं निर्गतो ऽहं ततः क्षणात् ॥
tasmin muhūrte ca punar babhūvāṅguṣṭhasaṃmitaḥ | abhipatyāśu tad vaktraṃ nirgato 'haṃ tataḥ kṣaṇāt
"and in that instant I became again no bigger than a thumb. Darting swiftly into that mouth, I came forth from it in a moment."
"और उसी क्षण मैं फिर अँगूठे के बराबर हो गया। शीघ्रता से उसके मुख में घुसकर मैं क्षण भर में उससे बाहर निकल आया।"
Verse 31
अब्रवीत् सुरसा देवी स्वेन रूपेण मां पुनः । अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम् ॥
abravīt surasā devī svena rūpeṇa māṃ punaḥ | arthasiddhyai hariśreṣṭha gaccha saumya yathāsukham
"Then the goddess Surasā, in her own form, spoke to me again: 'For the achieving of your purpose, O best of monkeys, go, gentle one, at your ease."
"तब देवी सुरसा ने अपने वास्तविक रूप में मुझसे फिर कहा: 'हे कपिश्रेष्ठ, अपने कार्य की सिद्धि के लिए, हे सौम्य, सुखपूर्वक जाओ।"
Verse 32
समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना । सुखी भव महाबाहो प्रीतास्मि तव वानर ॥
samānaya ca vaidehīṃ rāghaveṇa mahātmanā | sukhī bhava mahābāho prītāsmi tava vānara
"'And bring Vaidehī together with the great-souled Rāghava. Be happy, O great-armed one; I am pleased with you, O monkey.'"
"'और वैदेही को महात्मा राघव से मिला देना। हे महाबाहु, सुखी हो; हे वानर, मैं तुमसे प्रसन्न हूँ।'"
Verse 33
ततो ऽहं साधु साध्वीति सर्वभूतैः प्रशंसितः । ततो ऽन्तरिक्षं विपुलं प्लुतो ऽहं गरुडो यथा ॥
tato 'haṃ sādhu sādhvīti sarvabhūtaiḥ praśaṃsitaḥ | tato 'ntarikṣaṃ vipulaṃ pluto 'haṃ garuḍo yathā
"Then I, praised as 'well done! well done!' by all beings, leapt up into the vast firmament, like Garuḍa."
"तब मैं समस्त प्राणियों द्वारा 'साधु! साधु!' कहकर प्रशंसित हुआ; फिर गरुड़ के समान विशाल अंतरिक्ष में कूद पड़ा।"
Verse 34
छाया मे निगृहीता च न च पश्यामि किं चन । सो ऽहं विगतवेगस् तु दिशो दश विलोकयन् । न किं चित् तत्र पश्यामि येन मे ऽपहृता गतिः ॥
chāyā me nigṛhītā ca na ca paśyāmi kiṃ cana | so 'haṃ vigatavegas tu diśo daśa vilokayan | na kiṃ cit tatra paśyāmi yena me 'pahṛtā gatiḥ
"And my shadow was seized, yet I saw nothing at all. So I, my speed checked, looking about the ten directions, saw nothing there by which my course had been stayed."
"और मेरी छाया पकड़ ली गई, फिर भी मुझे कुछ दिखाई नहीं दिया। तब मैं, जिसका वेग रुक गया था, दसों दिशाओं को देखते हुए भी वहाँ ऐसा कुछ न देख पाया जिसने मेरी गति रोक ली थी।"
Verse 35
ततो मे बुद्धिर् उत्पन्ना किं नाम गमने मम । ईदृशो विघ्न उत्पन्नो रूपं यत्र न दृश्यते ॥
tato me buddhir utpannā kiṃ nāma gamane mama | īdṛśo vighna utpanno rūpaṃ yatra na dṛśyate
"Then the thought arose in me: 'What is this in my passage — such an obstacle has arisen, wherein no form is seen?'"
"तब मेरे मन में यह विचार उठा: 'मेरी गति में यह क्या है? ऐसा विघ्न उत्पन्न हो गया है जिसमें कोई रूप दिखाई नहीं देता।'"
Verse 36
अधो भागेन मे दृष्टिः शोचता पातिता मया । ततो ऽद्राक्षम् अहं भीमां राक्षसीं सलिले शयाम् ॥
adho bhāgena me dṛṣṭiḥ śocatā pātitā mayā | tato 'drākṣam ahaṃ bhīmāṃ rākṣasīṃ salile śayām
"My gaze, as I grieved, I cast downward; then I beheld a terrible rākṣasī lying in the water."
"चिंतित होकर मैंने अपनी दृष्टि नीचे की ओर डाली; तब मैंने जल में लेटी एक भयंकर राक्षसी को देखा।"
Verse 37
प्रहस्य च महानादम् उक्तो ऽहं भीमया तया । अवस्थितम् असंभ्रान्तम् इदं वाक्यम् अशोभनम् ॥
prahasya ca mahānādam ukto 'haṃ bhīmayā tayā | avasthitam asaṃbhrāntam idaṃ vākyam aśobhanam
"And laughing with a great roar, I was addressed by that terrible one, as I hung steady and unflustered, with this unlovely word:"
"और महान गर्जना के साथ हँसती हुई उस भयंकर राक्षसी ने मुझसे, जो स्थिर और विचलित हुए बिना लटका था, यह अशोभन वचन कहा —"
Verse 38
क्वासि गन्ता महाकाय क्षुधिताया ममेप्सितः । भक्षः प्रीणय मे देहं चिरम् आहारवर्जितम् ॥
kvāsi gantā mahākāya kṣudhitāyā mamepsitaḥ | bhakṣaḥ prīṇaya me dehaṃ ciram āhāravarjitam
"'Whither are you bound, O huge-bodied one? You are the longed-for food of my hunger. Gladden my body, long deprived of nourishment.'"
"'हे विशालकाय, तुम कहाँ जा रहे हो? तुम मुझ भूखी की अभीष्ट भोजन-सामग्री हो। मेरे शरीर को, जो चिरकाल से आहार से वंचित है, तृप्त करो।'"
Verse 39
बाढम् इत्य् एव तां वाणीं प्रत्यगृह्णाम् अहं ततः । आस्य प्रमाणाद् अधिकं तस्याः कायम् अपूरयम् ॥
bāḍham ity eva tāṃ vāṇīṃ pratyagṛhṇām ahaṃ tataḥ | āsya pramāṇād adhikaṃ tasyāḥ kāyam apūrayam
"'So be it,' thus I accepted her word; then I swelled my body beyond the measure of her mouth."
"'ठीक है' — यही कहकर मैंने उसकी वाणी स्वीकार कर ली; फिर मैंने अपना शरीर उसके मुख के माप से भी अधिक बढ़ा लिया।"
Verse 40
तस्याश् चास्यं महद् भीमं वर्धते मम भक्षणे । न च मां सा तु बुबुधे मम वा विकृतं कृतम् ॥
tasyāś cāsyaṃ mahad bhīmaṃ vardhate mama bhakṣaṇe | na ca māṃ sā tu bubudhe mama vā vikṛtaṃ kṛtam
"Her great and terrible mouth widened to devour me; yet she did not perceive me, nor the transformation I had wrought."
"मुझे निगलने के लिए उसका वह विशाल भयंकर मुख बढ़ने लगा; किंतु न तो उसने मुझे समझा, और न मेरी की हुई चालाकी को।"
Verse 41
ततो ऽहं विपुलं रूपं संक्षिप्य निमिषान्तरात् । तस्या हृदयम् आदाय प्रपतामि नभस्तलम् ॥
tato 'haṃ vipulaṃ rūpaṃ saṃkṣipya nimiṣāntarāt | tasyā hṛdayam ādāya prapatāmi nabhastalam
"Then I, contracting my vast form in the twinkling of an eye, seized her heart and plunged into the vault of the sky."
"तब मैंने पल भर में अपना विशाल रूप समेटकर उसका हृदय निकाल लिया और आकाश में कूद पड़ा।"
Verse 42
सा विसृष्टभुजा भीमा पपात लवणाम्भसि । मया पर्वतसंकाशा निकृत्तहृदया सती ॥
sā visṛṣṭabhujā bhīmā papāta lavaṇāmbhasi | mayā parvatasaṃkāśā nikṛttahṛdayā satī
"With her arms flung wide, that terrible one, mountain-like, her heart torn out, fell into the salt sea."
"भुजाएँ फैलाए हुए, पर्वत के समान विशाल वह भयंकर राक्षसी, मेरे द्वारा हृदय चीर दिए जाने पर, खारे समुद्र में गिर पड़ी।"
Verse 43
शृणोमि खगतानां च सिद्धानां चारणैः सह । राक्षसी सिंहिका भीमा क्षिप्रं हनुमता हृता ॥
śṛṇomi khagatānāṃ ca siddhānāṃ cāraṇaiḥ saha | rākṣasī siṃhikā bhīmā kṣipraṃ hanumatā hṛtā
"And I heard the sky-going siddhas, with the cāraṇas, say: 'The terrible rākṣasī Siṃhikā has been swiftly slain by Hanumān!'"
"और मैंने चारणों सहित आकाशचारी सिद्धों को यह कहते सुना: 'भयंकर राक्षसी सिंहिका हनुमान द्वारा शीघ्र ही मार दी गई!'"
Verse 44
तां हत्वा पुनर् एवाहं कृत्यम् आत्ययिकं स्मरन् । गत्वा च महद् अध्वानं पश्यामि नगमण्डितम् । दक्षिणं तीरम् उदधेर् लङ्का यत्र च सा पुरी ॥
tāṃ hatvā punar evāhaṃ kṛtyam ātyayikaṃ smaran | gatvā ca mahad adhvānaṃ paśyāmi nagamaṇḍitam | dakṣiṇaṃ tīram udadher laṅkā yatra ca sā purī
"Having slain her, and again mindful of my pressing task, having gone a great way, I beheld the southern shore of the ocean, adorned with trees, where stood that city Laṅkā."
"उसे मारकर फिर अपने अत्यावश्यक कार्य का स्मरण करते हुए, और बहुत दूरी तय करके, मैंने वृक्षों से सुशोभित समुद्र के दक्षिण तट को देखा, जहाँ वह लंका नगरी थी।"
Verse 45
अस्तं दिनकरे याते रक्षसां निलयं पुरीम् । प्रविष्टो ऽहम् अविज्ञातो रक्षोभिर् भीमविक्रमैः ॥
astaṃ dinakare yāte rakṣasāṃ nilayaṃ purīm | praviṣṭo 'ham avijñāto rakṣobhir bhīmavikramaiḥ
"When the sun had set, unseen by the rākṣasas of terrible valor, I entered that city, the abode of the rākṣasas."
"सूर्य के अस्त हो जाने पर, भीषण पराक्रमी राक्षसों से अनजाने ही, मैं राक्षसों के आवास उस नगरी में प्रविष्ट हुआ।"
Verse 46
तत्राहं सर्वरात्रं तु विचिन्वञ् जनकात्मजाम् । रावणान्तःपुरगतो न चापश्यं सुमध्यमाम् ॥
tatrāhaṃ sarvarātraṃ tu vicinvañ janakātmajām | rāvaṇāntaḥpuragato na cāpaśyaṃ sumadhyamām
"There, searching all night long for the daughter of Janaka, having entered Rāvaṇa's inner apartments, I did not find her of the fair waist."
"वहाँ मैं सारी रात जनकपुत्री को खोजता रहा; रावण के अंतःपुर में जाकर भी मैंने उस सुंदर कटि वाली को नहीं देखा।"
Verse 47
ततः सीताम् अपश्यंस् तु रावणस्य निवेशने । शोकसागरम् आसाद्य न पारम् उपलक्षये ॥
tataḥ sītām apaśyaṃs tu rāvaṇasya niveśane | śokasāgaram āsādya na pāram upalakṣaye
"Then, not seeing Sītā in Rāvaṇa's dwelling, come to an ocean of grief, I descried no further shore."
"तब रावण के भवन में सीता को न देखकर, शोक के सागर में पड़कर मुझे कोई पार नहीं दिखा।"
Verse 48
शोचता च मया दृष्टं प्राकारेण समावृतम् । काञ्चनेन विकृष्टेन गृहोपवनम् उत्तमम् ॥
śocatā ca mayā dṛṣṭaṃ prākāreṇa samāvṛtam | kāñcanena vikṛṣṭena gṛhopavanam uttamam
"And as I grieved, I beheld an excellent pleasure-garden of the house, encircled by a lofty golden rampart."
"और शोक करते हुए मैंने ऊँची स्वर्ण-प्राचीर से घिरे भवन के एक उत्तम उपवन (बाग़) को देखा।"
Verse 49
स प्राकारम् अवप्लुत्य पश्यामि बहुपादपम् ॥
sa prākāram avaplutya paśyāmi bahupādapam
"Leaping over that rampart, I beheld [a grove] of many trees."
"उस प्राचीर को लाँघकर मैंने बहुत से वृक्षों वाला वह उपवन देखा।"
Verse 50
अशोकवनिकामध्ये शिंशपापादपो महान् । तम् आरुह्य च पश्यामि काञ्चनं कदली वनम् ॥
aśokavanikāmadhye śiṃśapāpādapo mahān | tam āruhya ca paśyāmi kāñcanaṃ kadalī vanam
"In the midst of the aśoka grove stood a great śiṃśapā tree; and climbing it, I beheld a golden plantain-grove."
"अशोक वाटिका के बीच एक विशाल शिंशपा वृक्ष था; उस पर चढ़कर मैंने एक स्वर्णमय कदली-वन देखा।"
Verse 51
अदूराच् छिंशपावृक्षात् पश्यामि वनवर्णिनीम् । श्यामां कमलपत्राक्षीम् उपवासकृशाननाम् ॥
adūrāc chiṃśapāvṛkṣāt paśyāmi vanavarṇinīm | śyāmāṃ kamalapatrākṣīm upavāsakṛśānanām
"Not far from the śiṃśapā tree I beheld her of forest pallor, dark of complexion, her eyes like lotus-petals, her face wasted with fasting;"
"शिंशपा वृक्ष से कुछ ही दूरी पर मैंने वन-वर्ण वाली (फीकी कांति वाली), श्याम वर्ण, कमलदल के समान नेत्रों वाली, उपवास से कृश मुख वाली उस देवी को देखा;"
Verse 52
राक्षसीभिर् विरूपाभिः क्रूराभिर् अभिसंवृताम् । मांसशोणितभक्ष्याभिर् व्याघ्रीभिर् हरिणीं यथा ॥
rākṣasībhir virūpābhiḥ krūrābhir abhisaṃvṛtām | māṃsaśoṇitabhakṣyābhir vyāghrībhir hariṇīṃ yathā
"encircled by misshapen, cruel rākṣasīs who feed on flesh and blood — like a doe among tigresses."
"जो मांस और रक्त खाने वाली विकृत, क्रूर राक्षसियों से घिरी हुई थीं — जैसे बाघिनों के बीच कोई हिरणी।"
Verse 53
तां दृष्ट्वा तादृशीं नारीं रामपत्नीम् अनिन्दिताम् । तत्रैव शिंशपावृक्षे पश्यन्न् अहम् अवस्थितः ॥
tāṃ dṛṣṭvā tādṛśīṃ nārīṃ rāmapatnīm aninditām | tatraiva śiṃśapāvṛkṣe paśyann aham avasthitaḥ
"Seeing such a woman, the blameless wife of Rāma, I remained there upon that very śiṃśapā tree, watching."
"ऐसी दशा वाली उस नारी, राम की निर्दोष पत्नी को देखकर, मैं उसी शिंशपा वृक्ष पर स्थित होकर देखता रहा।"
Verse 54
ततो हलहलाशब्दं काञ्चीनूपुरमिश्रितम् । शृणोम्य् अधिकगम्भीरं रावणस्य निवेशने ॥
tato halahalāśabdaṃ kāñcīnūpuramiśritam | śṛṇomy adhikagambhīraṃ rāvaṇasya niveśane
"Then I heard, in Rāvaṇa's dwelling, a confused clamor (halahalā), mingled with the sound of girdles and anklets, exceedingly deep."
"तब मैंने रावण के भवन में करधनी और नूपुरों के शब्द से मिला हुआ, अत्यंत गंभीर कोलाहल (हलहला) सुना।"
Verse 55
ततो ऽहं परमोद्विग्नः स्वरूपं प्रत्यसंहरम् । अहं च शिंशपावृक्षे पक्षीव गहने स्थितः ॥
tato 'haṃ paramodvignaḥ svarūpaṃ pratyasaṃharam | ahaṃ ca śiṃśapāvṛkṣe pakṣīva gahane sthitaḥ
"Then, in utmost agitation, I drew in my form, and kept to the śiṃśapā tree like a bird in the thicket."
"तब मैं अत्यंत उद्विग्न होकर अपना रूप समेटकर, शिंशपा वृक्ष के घने भाग में पक्षी के समान छिप गया।"
Verse 56
ततो रावणदाराश् च रावणश् च महाबलः । तं देशं समनुप्राप्ता यत्र सीताभवत् स्थिता ॥
tato rāvaṇadārāś ca rāvaṇaś ca mahābalaḥ | taṃ deśaṃ samanuprāptā yatra sītābhavat sthitā
"Then Rāvaṇa's wives, and the mighty Rāvaṇa, came to that place where Sītā was stationed."
"तब रावण की पत्नियाँ और महाबली रावण उस स्थान पर आ पहुँचे जहाँ सीता स्थित थीं।"
Verse 57
तं दृष्ट्वाथ वरारोहा सीता रक्षोगणेश्वरम् । संकुच्योरू स्तनौ पीनौ बाहुभ्यां परिरभ्य च ॥
taṃ dṛṣṭvātha varārohā sītā rakṣogaṇeśvaram | saṃkucyorū stanau pīnau bāhubhyāṃ parirabhya ca
"Then, seeing the lord of the rākṣasa hosts, the fair-hipped Sītā drew in her thighs and clasped her full breasts with her two arms."
"तब राक्षसगणों के स्वामी को देखकर सुंदरी सीता ने अपनी जाँघें सिकोड़ लीं और दोनों भुजाओं से अपने पीन स्तनों को ढँक लिया।"
Verse 58
ताम् उवाच दशग्रीवः सीतां परमदुःखिताम् । अवाक्शिराः प्रपतितो बहु मन्यस्व माम् इति ॥
tām uvāca daśagrīvaḥ sītāṃ paramaduḥkhitām | avākśirāḥ prapatito bahu manyasva mām iti
"To that sorely grieving Sītā the ten-necked one said: 'With my head bowed low I fall before you; think well of me.'"
"अत्यंत दुःखी उस सीता से दशग्रीव ने कहा: 'सिर झुकाकर मैं तुम्हारे सामने गिरता हूँ; मुझ पर कृपादृष्टि करो।'"
Verse 59
यदि चेत् त्वं तु मां दर्पान् नाभिनन्दसि गर्विते । द्विमासानन्तरं सीते पास्यामि रुधिरं तव ॥
yadi cet tvaṃ tu māṃ darpān nābhinandasi garvite | dvimāsānantaraṃ sīte pāsyāmi rudhiraṃ tava
"'But if, out of pride, you do not favor me, O haughty one, then after two months, O Sītā, I shall drink your blood.'"
"'किंतु हे गर्विते, यदि तुम गर्व के कारण मेरा स्वागत नहीं करतीं, तो हे सीते, दो मास बाद मैं तुम्हारा रक्त पी जाऊँगा।'"
Verse 60
एतच् छ्रुत्वा वचस् तस्य रावणस्य दुरात्मनः । उवाच परमक्रुद्धा सीता वचनम् उत्तमम् ॥
etac chrutvā vacas tasya rāvaṇasya durātmanaḥ | uvāca paramakruddhā sītā vacanam uttamam
"Hearing that word of the evil-souled Rāvaṇa, Sītā, exceedingly enraged, spoke this excellent word:"
"दुरात्मा रावण का यह वचन सुनकर अत्यंत क्रुद्ध होकर सीता ने यह उत्तम वचन कहा —"
Verse 61
राक्षसाधम रामस्य भार्याम् अमिततेजसः । इक्ष्वाकुकुलनाथस्य स्नुषां दशरथस्य च । अवाच्यं वदतो जिह्वा कथं न पतिता तव ॥
rākṣasādhama rāmasya bhāryām amitatejasaḥ | ikṣvākukulanāthasya snuṣāṃ daśarathasya ca | avācyaṃ vadato jihvā kathaṃ na patitā tava
"'O vilest of rākṣasas, speaking the unspeakable to the wife of Rāma of measureless splendor, the daughter-in-law of Daśaratha, lord of the Ikṣvāku line — how has your tongue not fallen out?"
"'हे नीच राक्षस, अमित तेजस्वी राम की पत्नी, इक्ष्वाकुकुल के स्वामी दशरथ की पुत्रवधू से अकथनीय बात कहते हुए तेरी जीभ कैसे नहीं गिर पड़ी?"
Verse 62
किंस्विद् वीर्यं तवानार्य यो मां भर्तुर् असंनिधौ । अपहृत्यागतः पाप तेनादृष्टो महात्मना ॥
kiṃsvid vīryaṃ tavānārya yo māṃ bhartur asaṃnidhau | apahṛtyāgataḥ pāpa tenādṛṣṭo mahātmanā
"'What valor is yours, O ignoble one, who, in my husband's absence, O sinner, carried me off and came away, unseen by that great-souled one?"
"'हे अनार्य, तेरा क्या पराक्रम है, जो हे पापी, मेरे पति की अनुपस्थिति में मुझे हरकर, उन महात्मा से बिना देखे ही भाग आया?"
Verse 63
न त्वं रामस्य सदृशो दास्ये ऽप्य् अस्या न युज्यसे । यज्ञीयः सत्यवाक् चैव रणश्लाघी च राघवः ॥
na tvaṃ rāmasya sadṛśo dāsye 'py asyā na yujyase | yajñīyaḥ satyavāk caiva raṇaślāghī ca rāghavaḥ
"'You are not Rāma's equal; you are not fit even to be his slave. Rāghava is worthy of sacrifice, truthful of speech, and renowned in battle.'"
"'तू राम के समान नहीं है; तू उनके दास होने योग्य भी नहीं है। राघव यज्ञ-योग्य, सत्यवादी और रण में प्रशंसित हैं।'"
Verse 64
जानक्या परुषं वाक्यम् एवम् उक्तो दशाननः । जज्वाल सहसा कोपाच् चितास्थ इव पावकः ॥
jānakyā paruṣaṃ vākyam evam ukto daśānanaḥ | jajvāla sahasā kopāc citāstha iva pāvakaḥ
"Thus addressed with harsh words by Jānakī, the ten-faced one suddenly blazed with wrath, like a fire set upon a pyre."
"जानकी के इस प्रकार कठोर वचन कहे जाने पर दशानन सहसा क्रोध से ऐसे धधक उठा जैसे चिता पर रखी अग्नि।"
Verse 65
विवृत्य नयने क्रूरे मुष्टिम् उद्यम्य दक्षिणम् । मैथिलीं हन्तुम् आरब्धः स्त्रीभिर् हाहाकृतं तदा ॥
vivṛtya nayane krūre muṣṭim udyamya dakṣiṇam | maithilīṃ hantum ārabdhaḥ strībhir hāhākṛtaṃ tadā
"Rolling his cruel eyes and raising his right fist, he made to slay Maithilī; and then a cry of 'alas!' went up from the women."
"अपने क्रूर नेत्र घुमाकर और दायाँ मुक्का उठाकर वह मैथिली को मारने लगा; तब स्त्रियों में 'हाय-हाय' का कोलाहल मच गया।"
Verse 66
स्त्रीणां मध्यात् समुत्पत्य तस्य भार्या दुरात्मनः । वरा मन्दोदरी नाम तया स प्रतिषेधितः ॥
strīṇāṃ madhyāt samutpatya tasya bhāryā durātmanaḥ | varā mandodarī nāma tayā sa pratiṣedhitaḥ
"Springing up from amid the women, that evil-souled one's chief wife, Mandodarī by name, restrained him."
"स्त्रियों के बीच से उठकर उस दुरात्मा की मंदोदरी नामक श्रेष्ठ पत्नी ने उसे रोक दिया।"
Verse 67
उक्तश् च मधुरां वाणीं तया स मदनार्दितः । सीतया तव किं कार्यं महेन्द्रसमविक्रम । मया सह रमस्वाद्य मद्विशिष्टा न जानकी ॥
uktaś ca madhurāṃ vāṇīṃ tayā sa madanārditaḥ | sītayā tava kiṃ kāryaṃ mahendrasamavikrama | mayā saha ramasvādya madviśiṣṭā na jānakī
"And he, tormented by passion, was addressed by her with a sweet word: 'What need have you of Sītā, O you of valor equal to great Indra? Take your delight today with me; Jānakī is no match for me — I surpass her."
"और काम से पीड़ित उस रावण से उसने यह मधुर वाणी कही: 'हे महेन्द्र के समान पराक्रमी, तुम्हें सीता से क्या प्रयोजन? आज मेरे साथ रमण करो; जानकी मेरे समान नहीं — मैं उससे श्रेष्ठ हूँ।"
Verse 68
देवगन्धर्वकन्याभिर् यक्षकन्याभिर् एव च । सार्धं प्रभो रमस्वेह सीतया किं करिष्यसि ॥
devagandharvakanyābhir yakṣakanyābhir eva ca | sārdhaṃ prabho ramasveha sītayā kiṃ kariṣyasi
"'With the daughters of gods and gandharvas, and with the daughters of yakṣas, take your pleasure here, O lord; what will you do with Sītā?'"
"'हे प्रभो, देव-कन्याओं, गंधर्व-कन्याओं और यक्ष-कन्याओं के साथ यहाँ विहार करो; सीता से तुम क्या करोगे?'"
Verse 69
ततस् ताभिः समेताभिर् नारीभिः स महाबलः । उत्थाप्य सहसा नीतो भवनं स्वं निशाचरः ॥
tatas tābhiḥ sametābhir nārībhiḥ sa mahābalaḥ | utthāpya sahasā nīto bhavanaṃ svaṃ niśācaraḥ
"Then by those assembled women that mighty night-ranger was raised up and led suddenly to his own palace."
"तब उन एकत्रित स्त्रियों द्वारा उठाकर वह महाबली निशाचर सहसा अपने भवन में ले जाया गया।"
Verse 70
याते तस्मिन् दशग्रीवे राक्षस्यो विकृताननाः । सीतां निर्भर्त्सयाम् आसुर् वाक्यैः क्रूरैः सुदारुणैः ॥
yāte tasmin daśagrīve rākṣasyo vikṛtānanāḥ | sītāṃ nirbhartsayām āsur vākyaiḥ krūraiḥ sudāruṇaiḥ
"When that ten-necked one had departed, the rākṣasīs of misshapen faces began to revile Sītā with cruel, most dreadful words."
"उस दशग्रीव के चले जाने पर विकृत मुख वाली राक्षसियाँ क्रूर और अत्यंत दारुण वचनों से सीता को धिक्कारने लगीं।"
Verse 71
तृणवद् भाषितं तासां गणयाम् आस जानकी । तर्जितं च तदा तासां सीतां प्राप्य निरर्थकम् ॥
tṛṇavad bhāṣitaṃ tāsāṃ gaṇayām āsa jānakī | tarjitaṃ ca tadā tāsāṃ sītāṃ prāpya nirarthakam
"But Jānakī reckoned their speech as [no more than] a blade of grass; and their reviling, falling upon Sītā, proved fruitless."
"किंतु जानकी ने उनकी बातों को तृण के समान गिना; और तब उनका सीता पर किया गया वह तर्जन व्यर्थ हो गया।"
Verse 72
वृथागर्जितनिश्चेष्टा राक्षस्यः पिशिताशनाः । रावणाय शशंसुस् ताः सीताव्यवसितं महत् ॥
vṛthāgarjitaniśceṣṭā rākṣasyaḥ piśitāśanāḥ | rāvaṇāya śaśaṃsus tāḥ sītāvyavasitaṃ mahat
"Their vain roaring come to nothing, those flesh-eating rākṣasīs reported to Rāvaṇa Sītā's great resolve."
"व्यर्थ गर्जना करने वाली, निष्फल चेष्टा वाली उन मांसभक्षी राक्षसियों ने रावण को सीता के महान दृढ़ निश्चय की सूचना दी।"
Verse 73
ततस् ताः सहिताः सर्वा विहताशा निरुद्यमाः । परिक्षिप्य समन्तात् तां निद्रावशम् उपागताः ॥
tatas tāḥ sahitāḥ sarvā vihatāśā nirudyamāḥ | parikṣipya samantāt tāṃ nidrāvaśam upāgatāḥ
"Then all of them together, their hopes undone and their efforts abandoned, surrounding her on every side, fell under the sway of sleep."
"तब आशा टूट जाने और प्रयत्न छोड़ देने पर वे सभी मिलकर, उसे चारों ओर से घेरकर, निद्रा के वश में हो गईं।"
Verse 74
तासु चैव प्रसुप्तासु सीता भर्तृहिते रता । विलप्य करुणं दीना प्रशुशोच सुदुःखिता ॥
tāsu caiva prasuptāsu sītā bhartṛhite ratā | vilapya karuṇaṃ dīnā praśuśoca suduḥkhitā
"And when they had fallen asleep, Sītā, devoted to her husband's good, wretched and exceedingly grieved, lamented piteously and mourned."
"और जब वे सो गईं, तब पति के हित में तत्पर सीता, दीन और अत्यंत दुःखी होकर, करुण विलाप करती हुई शोक करने लगीं।"
Verse 75
तां चाहं तादृशीं दृष्ट्वा सीताया दारुणां दशाम् । चिन्तयाम् आस विश्रान्तो न च मे निर्वृतं मनः ॥
tāṃ cāhaṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā sītāyā dāruṇāṃ daśām | cintayām āsa viśrānto na ca me nirvṛtaṃ manaḥ
"And seeing that dreadful state of Sītā's, I, though rested, fell to pondering, and my mind found no ease."
"और सीता की ऐसी दारुण दशा देखकर मैं विश्राम करके भी विचार में पड़ गया, और मेरा मन शांत नहीं हुआ।"
Verse 76
संभाषणार्थे च मया जानक्याश् चिन्तितो विधिः । इक्ष्वाकुकुलवंशस् तु ततो मम पुरस्कृतः ॥
saṃbhāṣaṇārthe ca mayā jānakyāś cintito vidhiḥ | ikṣvākukulavaṃśas tu tato mama puraskṛtaḥ
"And a means was devised by me for addressing Jānakī; then the lineage of the house of Ikṣvāku was put forward by me in praise."
"और जानकी से बात करने का उपाय मैंने सोचा; तब मैंने इक्ष्वाकुकुल के वंश को पहले आगे रखकर (उसका गुणगान) किया।"
Verse 77
श्रुत्वा तु गदितां वाचं राजर्षिगणपूजिताम् । प्रत्यभाषत मां देवी बाष्पैः पिहितलोचना ॥
śrutvā tu gaditāṃ vācaṃ rājarṣigaṇapūjitām | pratyabhāṣata māṃ devī bāṣpaiḥ pihitalocanā
"Hearing the words I uttered, honored by the throng of royal sages, the queen replied to me, her eyes veiled with tears:"
"राजर्षिगणों द्वारा पूजित मेरे कहे वचन को सुनकर अश्रुओं से ढँकी आँखों वाली देवी ने मुझसे उत्तर दिया —"
Verse 78
कस् त्वं केन कथं चेह प्राप्तो वानरपुंगव । का च रामेण ते प्रीतिस् तन् मे शंसितुम् अर्हसि ॥
kas tvaṃ kena kathaṃ ceha prāpto vānarapuṃgava | kā ca rāmeṇa te prītis tan me śaṃsitum arhasi
"'Who are you? By whom and how have you come here, O bull among monkeys? And what friendship is yours with Rāma? That you ought to tell me.'"
"'हे वानरश्रेष्ठ, तुम कौन हो? किसके द्वारा और कैसे यहाँ आए हो? और राम से तुम्हारी क्या मित्रता है? वह मुझे बताओ।'"
Verse 79
तस्यास् तद्वचनं श्रुत्वा अहम् अप्य् अब्रुवं वचः । देवि रामस्य भर्तुस् ते सहायो भीमविक्रमः । सुग्रीवो नाम विक्रान्तो वानरेन्दो महाबलः ॥
tasyās tadvacanaṃ śrutvā aham apy abruvaṃ vacaḥ | devi rāmasya bhartus te sahāyo bhīmavikramaḥ | sugrīvo nāma vikrānto vānarendo mahābalaḥ
"Hearing that word of hers, I too spoke this word: 'Lady, your husband Rāma has an ally of terrible valor — Sugrīva by name, a valiant lord of monkeys, of great strength."
"उसका वह वचन सुनकर मैंने भी यह वचन कहा: 'देवी, आपके पति राम का भीषण पराक्रमी एक सहायक है — सुग्रीव नामक पराक्रमी, महाबली वानरराज।"
Verse 80
तस्य मां विद्धि भृत्यं त्वं हनूमन्तम् इहागतम् । भर्त्राहं प्रहितस् तुभ्यं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥
tasya māṃ viddhi bhṛtyaṃ tvaṃ hanūmantam ihāgatam | bhartrāhaṃ prahitas tubhyaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā
"'Know me for his servant, Hanumān, come here; by your husband Rāma, of untiring deeds, I have been sent to you."
"'मुझे उसका सेवक, यहाँ आया हुआ हनुमान जानिए; अनायास कर्म करने वाले आपके पति राम द्वारा मैं आपके पास भेजा गया हूँ।"
Verse 81
इदं च पुरुषव्याघ्रः श्रीमान् दाशरथिः स्वयम् । अङ्गुलीयम् अभिज्ञानम् अदात् तुभ्यं यशस्विनि ॥
idaṃ ca puruṣavyāghraḥ śrīmān dāśarathiḥ svayam | aṅgulīyam abhijñānam adāt tubhyaṃ yaśasvini
"'And this ring, as a token, the glorious son of Daśaratha, tiger among men, himself gave for you, O glorious one.'"
"'और हे यशस्विनी, श्रीमान दशरथपुत्र, पुरुषश्रेष्ठ ने स्वयं यह अँगूठी पहचान-चिह्न के रूप में आपके लिए दी है।'"
Verse 82
तद् इच्छामि त्वयाज्ञप्तं देवि किं करवाण्य् अहम् । रामलक्ष्मणयोः पार्श्वं नयामि त्वां किम् उत्तरम् ॥
tad icchāmi tvayājñaptaṃ devi kiṃ karavāṇy aham | rāmalakṣmaṇayoḥ pārśvaṃ nayāmi tvāṃ kim uttaram
"'Therefore I desire to be commanded by you, lady: what shall I do? Shall I bear you to the side of Rāma and Lakṣmaṇa? What is your answer?'"
"'अतः हे देवी, मैं चाहता हूँ कि आप मुझे आज्ञा दें, मैं क्या करूँ? क्या मैं आपको राम और लक्ष्मण के पास ले चलूँ? आपका क्या उत्तर है?'"
Verse 83
एतच् छ्रुत्वा विदित्वा च सीता जनकनन्दिनी । आह रावणम् उत्साद्य राघवो मां नयत्व् इति ॥
etac chrutvā viditvā ca sītā janakanandinī | āha rāvaṇam utsādya rāghavo māṃ nayatv iti
"Hearing and understanding this, Sītā, Janaka's daughter, said: 'Let Rāghava, having destroyed Rāvaṇa, bear me away.'"
"यह सुनकर और समझकर जनकनंदिनी सीता ने कहा: 'राघव ही रावण का संहार करके मुझे ले जाएँ।'"
Verse 84
प्रणम्य शिरसा देवीम् अहम् आर्याम् अनिन्दिताम् । राघवस्य मनोह्लादम् अभिज्ञानम् अयाचिषम् ॥
praṇamya śirasā devīm aham āryām aninditām | rāghavasya manohlādam abhijñānam ayāciṣam
"Bowing with my head to the queen, the noble and blameless lady, I begged a token, a gladdener of Rāghava's heart."
"उस आर्या, निर्दोष देवी को सिर झुकाकर प्रणाम करके मैंने राघव के मन को आह्लादित करने वाला कोई पहचान-चिह्न माँगा।"
Verse 85
एवम् उक्ता वरारोहा मणिप्रवरम् उत्तमम् । प्रायच्छत् परमोद्विग्ना वाचा मां संदिदेश ह ॥
evam uktā varārohā maṇipravaram uttamam | prāyacchat paramodvignā vācā māṃ saṃdideśa ha
"Thus addressed, that fair-hipped one, in utmost distress, gave me an excellent choice jewel, and charged me with a message by word of mouth."
"इस प्रकार कहे जाने पर अत्यंत उद्विग्न उस सुंदरी ने एक उत्तम श्रेष्ठ मणि (चूड़ामणि) मुझे दी, और वाणी से मुझे एक संदेश सौंपा।"
Verse 86
ततस् तस्यै प्रणम्याहं राजपुत्र्यै समाहितः । प्रदक्षिणं परिक्रामम् इहाभ्युद्गतमानसः ॥
tatas tasyai praṇamyāhaṃ rājaputryai samāhitaḥ | pradakṣiṇaṃ parikrāmam ihābhyudgatamānasaḥ
"Then, bowing to that princess, composed, I made the rightward circuit (pradakṣiṇa), my mind uplifted toward returning hither."
"तब उस राजपुत्री को प्रणाम करके, एकाग्रचित्त होकर, यहाँ लौटने को उत्सुक मन से मैंने उसकी प्रदक्षिणा की।"
Verse 87
उत्तरं पुनर् एवाह निश्चित्य मनसा तदा । हनूमन् मम वृत्तान्तं वक्तुम् अर्हसि राघवे ॥
uttaraṃ punar evāha niścitya manasā tadā | hanūman mama vṛttāntaṃ vaktum arhasi rāghave
"Then, having resolved in her mind, she said once more: 'Hanumān, you must tell Rāghava my whole plight."
"तब मन में निश्चय करके उसने फिर कहा: 'हनुमान, तुम्हें मेरा वृत्तांत राघव से कहना चाहिए।"
Verse 88
यथा श्रुत्वैव नचिरात् ताव् उभौ रामलक्ष्मणौ । सुग्रीवसहितौ वीराव् उपेयातां तथा कुरु ॥
yathā śrutvaiva nacirāt tāv ubhau rāmalakṣmaṇau | sugrīvasahitau vīrāv upeyātāṃ tathā kuru
"'So act that, as soon as he has heard, before long those two heroes, Rāma and Lakṣmaṇa, together with Sugrīva, may come here."
"'ऐसा करो कि सुनते ही शीघ्र वे दोनों वीर राम और लक्ष्मण, सुग्रीव सहित, यहाँ आ पहुँचें।'"
Verse 89
यद्य् अन्यथा भवेद् एतद् द्वौ मासौ जीवितं मम । न मां द्रक्ष्यति काकुत्स्थो म्रिये साहम् अनाथवत् ॥
yady anyathā bhaved etad dvau māsau jīvitaṃ mama | na māṃ drakṣyati kākutstho mriye sāham anāthavat
"'If it be otherwise, two months more is my life; Kākutstha will not then find me [alive]; I shall die, I, like one without a protector.'"
"'यदि यह अन्यथा हुआ, तो दो मास ही मेरा जीवन शेष है; तब काकुत्स्थ मुझे जीवित न पाएँगे; अनाथ के समान मैं मर जाऊँगी।'"
Verse 90
तच् छ्रुत्वा करुणं वाक्यं क्रोधो माम् अभ्यवर्तत । उत्तरं च मया दृष्टं कार्यशेषम् अनन्तरम् ॥
tac chrutvā karuṇaṃ vākyaṃ krodho mām abhyavartata | uttaraṃ ca mayā dṛṣṭaṃ kāryaśeṣam anantaram
"Hearing that piteous word, wrath arose within me; and I saw straightway that there remained a further task, the remainder of the work."
"उस करुण वचन को सुनकर मुझमें क्रोध उमड़ पड़ा; और मैंने तुरंत देखा कि आगे एक और कार्य, कार्य का शेष भाग बाकी है।"
Verse 91
ततो ऽवर्धत मे कायस् तदा पर्वतसंनिभः । युद्धकाङ्क्षी वनं तच् च विनाशयितुम् आरभे ॥
tato 'vardhata me kāyas tadā parvatasaṃnibhaḥ | yuddhakāṅkṣī vanaṃ tac ca vināśayitum ārabhe
"Then my body grew huge as a mountain; eager for battle, I set about destroying that grove."
"तब मेरा शरीर पर्वत के समान विशाल हो गया; युद्ध का इच्छुक होकर मैं उस वन को नष्ट करने में जुट गया।"
Verse 92
तद् भग्नं वनषण्डं तु भ्रान्तत्रस्तमृगद्विजम् । प्रतिबुद्धा निरीक्षन्ते राक्षस्यो विकृताननाः ॥
tad bhagnaṃ vanaṣaṇḍaṃ tu bhrāntatrastamṛgadvijam | pratibuddhā nirīkṣante rākṣasyo vikṛtānanāḥ
"As that grove was being broken, its beasts and birds bewildered and terrified, the rākṣasīs of misshapen faces, awakened, looked on."
"जब वह वन-समूह तोड़ा जा रहा था, जिसके पशु-पक्षी भ्रांत और भयभीत थे, तब जागी हुई विकृत मुख वाली राक्षसियाँ देखने लगीं।"
Verse 93
मां च दृष्ट्वा वने तस्मिन् समागम्य ततस् ततः । ताः समभ्यागताः क्षिप्रं रावणायाचचक्षिरे ॥
māṃ ca dṛṣṭvā vane tasmin samāgamya tatas tataḥ | tāḥ samabhyāgatāḥ kṣipraṃ rāvaṇāyācacakṣire
"And seeing me in that grove, gathering from here and there, they quickly came together and reported to Rāvaṇa:"
"और उस वन में मुझे देखकर वे इधर-उधर से एकत्र होकर शीघ्र ही रावण के पास पहुँचीं और बोलीं —"
Verse 94
राजन् वनम् इदं दुर्गं तव भग्नं दुरात्मना । वानरेण ह्य् अविज्ञाय तव वीर्यं महाबल ॥
rājan vanam idaṃ durgaṃ tava bhagnaṃ durātmanā | vānareṇa hy avijñāya tava vīryaṃ mahābala
"'O king, this impregnable grove of yours has been broken by that evil-souled monkey, O mighty one, who knew not your valor."
"'हे राजन, हे महाबली, आपके पराक्रम से अनजान उस दुरात्मा वानर ने आपके इस दुर्गम वन को तोड़ डाला।"
Verse 95
दुर्बुद्धेस् तस्य राजेन्द्र तव विप्रियकारिणः । वधम् आज्ञापय क्षिप्रं यथासौ विलयं व्रजेत् ॥
durbuddhes tasya rājendra tava vipriyakāriṇaḥ | vadham ājñāpaya kṣipraṃ yathāsau vilayaṃ vrajet
"'Of that evil-minded one, O lord of kings, who has done you this displeasure, command swiftly the slaying, that he may come to his dissolution.'"
"'हे राजेन्द्र, आपका अप्रिय करने वाले उस दुर्बुद्धि का शीघ्र ही वध करने की आज्ञा दीजिए, जिससे वह नष्ट हो जाए।'"
Verse 96
तच् छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रेण विसृष्टा भृशदुर्जयाः । राक्षसाः किंकरा नाम रावणस्य मनोऽनुगाः ॥
tac chrutvā rākṣasendreṇa visṛṣṭā bhṛśadurjayāḥ | rākṣasāḥ kiṃkarā nāma rāvaṇasya mano'nugāḥ
"Hearing this, there were dispatched by the rākṣasa-lord the exceedingly hard-to-conquer rākṣasas named kiṃkaras, obedient to Rāvaṇa's will."
"यह सुनकर राक्षसराज ने अत्यंत दुर्जेय, रावण की इच्छा का अनुसरण करने वाले किंकर नामक राक्षस भेजे।"
Verse 97
तेषाम् अशीतिसाहस्रं शूलमुद्गरपाणिनाम् । मया तस्मिन् वनोद्देशे परिघेण निषूदितम् ॥
teṣām aśītisāhasraṃ śūlamudgarapāṇinām | mayā tasmin vanoddeśe parigheṇa niṣūditam
"Eighty thousand of them, spear and mace in hand, were slaughtered by me with an iron bar in that tract of the grove."
"शूल और मुद्गर हाथ में लिए उनमें से अस्सी हज़ार को मैंने उस वन-प्रदेश में परिघ से मार डाला।"
Verse 98
तेषां तु हतशेषा ये ते गता लघुविक्रमाः । निहतं च मया सैन्यं रावणायाचचक्षिरे ॥
teṣāṃ tu hataśeṣā ye te gatā laghuvikramāḥ | nihataṃ ca mayā sainyaṃ rāvaṇāyācacakṣire
"Those of them who were left after the slaughter went off with swift speed, and reported to Rāvaṇa that his host had been slain by me."
"उनमें से जो वध से बचे रहे, वे तेज़ी से भाग गए और रावण को सूचना दी कि उसकी सेना मेरे द्वारा मार दी गई।"
Verse 99
ततो मे बुद्धिर् उत्पन्ना चैत्यप्रासादम् आक्रमम् ॥
tato me buddhir utpannā caityaprāsādam ākramam
"Then the thought arose in me to storm the temple-tower (caitya-palace)."
"तब मेरे मन में चैत्य-प्रासाद (मंदिर-भवन) पर आक्रमण करने का विचार उठा।"
Verse 100
तत्रस्थान् राक्षसान् हत्वा शतं स्तम्भेन वै पुनः । ललाम भूतो लङ्काया मया विध्वंसितो रुषा ॥
tatrasthān rākṣasān hatvā śataṃ stambhena vai punaḥ | lalāma bhūto laṅkāyā mayā vidhvaṃsito ruṣā
"Slaying the rākṣasas stationed there — a hundred of them — again with a pillar, that ornament of Laṅkā was demolished by me in my fury."
"वहाँ स्थित सौ राक्षसों को एक स्तंभ से मारकर, क्रोध में लंका के उस शोभा-स्वरूप भवन को मैंने ध्वस्त कर दिया।"
Verse 101
ततः प्रहस्तस्य सुतं जम्बुमालिनम् आदिशत् ॥
tataḥ prahastasya sutaṃ jambumālinam ādiśat
"Then [Rāvaṇa] dispatched Jambumālin, the son of Prahasta."
"तब रावण ने प्रहस्त के पुत्र जम्बुमाली को भेजा।"
Verse 102
तम् अहं बलसंपन्नं राक्षसं रणकोविदम् । परिघेणातिघोरेण सूदयामि सहानुगम् ॥
tam ahaṃ balasaṃpannaṃ rākṣasaṃ raṇakovidam | parigheṇātighoreṇa sūdayāmi sahānugam
"That rākṣasa, endowed with strength and skilled in battle, I slew, together with his followers, with a most terrible iron bar."
"बल से संपन्न, युद्ध में निपुण उस राक्षस को, उसके अनुचरों सहित, मैंने एक अत्यंत भयंकर परिघ से मार डाला।"
Verse 103
तच् छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस् तु मन्त्रिपुत्रान् महाबलान् । पदातिबलसंपन्नान् प्रेषयाम् आस रावणः । परिघेणैव तान् सर्वान् नयामि यमसादनम् ॥
tac chrutvā rākṣasendras tu mantriputrān mahābalān | padātibalasaṃpannān preṣayām āsa rāvaṇaḥ | parigheṇaiva tān sarvān nayāmi yamasādanam
"Hearing this, the rākṣasa-lord Rāvaṇa sent the mighty sons of his ministers, furnished with a force of foot-soldiers; and all of them, with that very bar, I led to the abode of Yama."
"यह सुनकर राक्षसराज रावण ने पैदल सेना से संपन्न महाबली मंत्रिपुत्रों को भेजा; और उन सभी को मैंने उसी परिघ से यमलोक पहुँचा दिया।"
Verse 104
मन्त्रिपुत्रान् हताञ् श्रुत्वा समरे लघुविक्रमान् । पञ्चसेनाग्रगाञ् शूरान् प्रेषयाम् आस रावणः । तान् अहं सह सैन्यान् वै सर्वान् एवाभ्यसूदयम् ॥
mantriputrān hatāñ śrutvā samare laghuvikramān | pañcasenāgragāñ śūrān preṣayām āsa rāvaṇaḥ | tān ahaṃ saha sainyān vai sarvān evābhyasūdayam
"Hearing of the ministers' sons, of swift valor, slain in battle, Rāvaṇa sent the five brave leaders of the army's van; and them, together with their troops, all of them indeed, I slew."
"युद्ध में वेगवान मंत्रिपुत्रों के मारे जाने का समाचार सुनकर रावण ने सेना के आगे चलने वाले पाँच शूर सेनापति भेजे; और उन सबको भी, उनकी सेना सहित, मैंने मार डाला।"
Verse 105
ततः पुनर् दशग्रीवः पुत्रम् अक्षं महाबलम् । बहुभी राकसैः सार्धं प्रेषयाम् आस संयुगे ॥
tataḥ punar daśagrīvaḥ putram akṣaṃ mahābalam | bahubhī rākasaiḥ sārdhaṃ preṣayām āsa saṃyuge
"Then again the ten-necked one sent his mighty son Akṣa to the combat, together with many rākṣasas."
"तब फिर दशग्रीव ने अपने महाबली पुत्र अक्ष को बहुत से राक्षसों के साथ युद्ध में भेजा।"
Verse 106
तं तु मन्दोदरी पुत्रं कुमारं रणपण्डितम् । सहसा खं समुत्क्रान्तं पादयोश् च गृहीतवान् । चर्मासिनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम् ॥
taṃ tu mandodarī putraṃ kumāraṃ raṇapaṇḍitam | sahasā khaṃ samutkrāntaṃ pādayoś ca gṛhītavān | carmāsinaṃ śataguṇaṃ bhrāmayitvā vyapeṣayam
"That prince, Mandodarī's son, skilled in battle, as he sprang suddenly into the sky, I caught by the feet; and whirling him, shield and sword and all, a hundred times about, I crushed him."
"युद्ध में निपुण उस मंदोदरीपुत्र राजकुमार को, जो सहसा आकाश में उछला था, मैंने दोनों पैरों से पकड़ लिया; और ढाल-तलवार सहित उसे सौ बार घुमाकर चूर-चूर कर दिया।"
Verse 107
तम् अक्षम् आगतं भग्नं निशम्य स दशाननः । तत इन्द्रजितं नाम द्वितीयं रावणः सुतम् । व्यादिदेश सुसंक्रुद्धो बलिनं युद्धदुर्मदम् ॥
tam akṣam āgataṃ bhagnaṃ niśamya sa daśānanaḥ | tata indrajitaṃ nāma dvitīyaṃ rāvaṇaḥ sutam | vyādideśa susaṃkruddho balinaṃ yuddhadurmadam
"Hearing that Akṣa was come to ruin, the ten-faced one, greatly enraged, then charged his second son, named Indrajit — mighty, maddened with the lust of battle."
"अक्ष को नष्ट हुआ आया सुनकर दशानन ने अत्यंत क्रुद्ध होकर अपने दूसरे पुत्र, इन्द्रजित नामक, महाबली और युद्ध में उन्मत्त को आदेश दिया।"
Verse 108
तस्याप्य् अहं बलं सर्वं तं च राक्षसपुंगवम् । नष्टौजसं रणे कृत्वा परं हर्षम् उपागमम् ॥
tasyāpy ahaṃ balaṃ sarvaṃ taṃ ca rākṣasapuṃgavam | naṣṭaujasaṃ raṇe kṛtvā paraṃ harṣam upāgamam
"His whole force too, and that bull among rākṣasas, having made bereft of splendor in battle, I came to the highest joy."
"उसकी भी समस्त सेना को और उस राक्षसश्रेष्ठ को युद्ध में तेजोहीन कर मैं परम हर्ष को प्राप्त हुआ।"
Verse 109
महता हि महाबाहुः प्रत्ययेन महाबलः । प्रेषितो रावणेनैष सह वीरैर् मदोत्कटैः ॥
mahatā hi mahābāhuḥ pratyayena mahābalaḥ | preṣito rāvaṇenaiṣa saha vīrair madotkaṭaiḥ
"For with great confidence the great-armed, mighty one was dispatched by Rāvaṇa, together with heroes drunk with battle-frenzy."
"क्योंकि महाविश्वास के साथ वह महाबाहु, महाबली रावण द्वारा, मद से उन्मत्त वीरों के साथ भेजा गया था।"
Verse 110
ब्राह्मेणास्त्रेण स तु मां प्रबध्नाच् चातिवेगतः । रज्जूभिर् अभिबध्नन्ति ततो मां तत्र राक्षसाः ॥
brāhmeṇāstreṇa sa tu māṃ prabadhnāc cātivegataḥ | rajjūbhir abhibadhnanti tato māṃ tatra rākṣasāḥ
"But with the weapon of Brahmā he bound me, coming on with exceeding speed; then the rākṣasas there bound me fast with cords."
"किंतु अत्यंत वेग से आकर उसने ब्रह्मास्त्र से मुझे बाँध दिया; फिर वहाँ राक्षसों ने रस्सियों से मुझे कसकर बाँध लिया।"
Verse 111
रावणस्य समीपं च गृहीत्वा माम् उपानयन् । दृष्ट्वा संभाषितश् चाहं रावणेन दुरात्मना ॥
rāvaṇasya samīpaṃ ca gṛhītvā mām upānayan | dṛṣṭvā saṃbhāṣitaś cāhaṃ rāvaṇena durātmanā
"And taking me, they brought me into Rāvaṇa's presence; and seen [by him], I was addressed by the evil-souled Rāvaṇa."
"और मुझे पकड़कर वे रावण के समीप ले गए; और मुझे देखकर दुरात्मा रावण ने मुझसे बातचीत की।"
Verse 112
पृष्टश् च लङ्कागमनं राक्षसानां च तद् वधम् । तत् सर्वं च मया तत्र सीतार्थम् इति जल्पितम् ॥
pṛṣṭaś ca laṅkāgamanaṃ rākṣasānāṃ ca tad vadham | tat sarvaṃ ca mayā tatra sītārtham iti jalpitam
"And I was questioned as to my coming to Laṅkā and the slaying of the rākṣasas; and all that was told by me there: 'it is for Sītā's sake.'"
"और मुझसे लंका आने और राक्षसों के वध के बारे में पूछा गया; और मैंने वहाँ वह सब बताया कि 'यह सीता के लिए है।'"
Verse 113
अस्याहं दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तस् त्वद्भवनं विभो । मारुतस्यौरसः पुत्रो वानरो हनुमान् अहम् ॥
asyāhaṃ darśanākāṅkṣī prāptas tvadbhavanaṃ vibho | mārutasyaurasaḥ putro vānaro hanumān aham
"'Longing to behold her, I have come to your dwelling, O lord — the true-born son of the Wind, the monkey Hanumān am I."
"'हे प्रभो, उनके दर्शन की इच्छा से मैं तुम्हारे भवन में आया हूँ — वायु का औरस पुत्र, वानर हनुमान हूँ।"
Verse 114
रामदूतं च मां विद्धि सुग्रीवसचिवं कपिम् । सो ऽहं दौत्येन रामस्य त्वत्समीपम् इहागतः ॥
rāmadūtaṃ ca māṃ viddhi sugrīvasacivaṃ kapim | so 'haṃ dautyena rāmasya tvatsamīpam ihāgataḥ
"'Know me too for Rāma's envoy, a monkey, the counselor of Sugrīva; I have come here to your presence on Rāma's embassy."
"'और मुझे राम का दूत, सुग्रीव का मंत्री वानर जानो; वही मैं राम की दूत-वृत्ति से यहाँ तुम्हारे पास आया हूँ।"
Verse 115
शृणु चापि समादेशं यद् अहं प्रब्रवीमि ते । राक्षसेश हरीशस् त्वां वाक्यम् आह समाहितम् । धर्मार्थकामसहितं हितं पथ्यम् इवाशनम् ॥
śṛṇu cāpi samādeśaṃ yad ahaṃ prabravīmi te | rākṣaseśa harīśas tvāṃ vākyam āha samāhitam | dharmārthakāmasahitaṃ hitaṃ pathyam ivāśanam
"'Hear too the command which I declare to you: the lord of the monkeys, O rākṣasa-lord, speaks to you this measured word, fraught with dharma, artha, and kāma, beneficial like wholesome food:"
"'और जो आदेश मैं तुम्हें कहता हूँ उसे सुनो: हे राक्षसराज, वानरराज तुम्हें यह सुविचारित वचन कहते हैं, जो धर्म, अर्थ और काम से युक्त तथा हितकर है, पथ्य भोजन के समान —"
Verse 116
वसतो ऋष्यमूके मे पर्वते विपुलद्रुमे । राघवो रणविक्रान्तो मित्रत्वं समुपागतः ॥
vasato ṛṣyamūke me parvate vipuladrume | rāghavo raṇavikrānto mitratvaṃ samupāgataḥ
"'As I dwelt on Mount Ṛśyamūka of many trees, Rāghava, valiant in battle, came into friendship with me."
"'बहुवृक्ष वाले ऋष्यमूक पर्वत पर रहते हुए मुझसे युद्ध में पराक्रमी राघव ने मित्रता की।"
Verse 117
तेन मे कथितं राजन् भार्या मे रक्षसा हृता । तत्र साहाय्यहेतोर् मे समयं कर्तुम् अर्हसि ॥
tena me kathitaṃ rājan bhāryā me rakṣasā hṛtā | tatra sāhāyyahetor me samayaṃ kartum arhasi
"'By him it was told me, O king: "My wife has been carried off by a rākṣasa; for this cause you must make with me a compact of aid.""
"'उन्होंने मुझसे कहा, हे राजन: "मेरी पत्नी एक राक्षस द्वारा हर ली गई है; इस विषय में सहायता के लिए तुम्हें मुझसे संधि करनी चाहिए।""
Verse 118
वालिना हृतराज्येन सुग्रीवेण सह प्रभुः । चक्रे ऽग्निसाक्षिकं सक्यं राघवः सहलक्ष्मणः ॥
vālinā hṛtarājyena sugrīveṇa saha prabhuḥ | cakre 'gnisākṣikaṃ sakyaṃ rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ
"'The lord Rāghava, with Lakṣmaṇa, made with Sugrīva — whose kingdom had been seized by Vālin — an alliance witnessed by the fire."
"'वाली द्वारा जिसका राज्य छीन लिया गया था, उस सुग्रीव के साथ प्रभु राघव ने लक्ष्मण सहित अग्नि को साक्षी मानकर मित्रता की।"
Verse 119
तेन वालिनम् उत्साद्य शरेणैकेन संयुगे । वानराणां महाराजः कृतः संप्लवतां प्रभुः ॥
tena vālinam utsādya śareṇaikena saṃyuge | vānarāṇāṃ mahārājaḥ kṛtaḥ saṃplavatāṃ prabhuḥ
"'By him (Rāma), having destroyed Vālin in combat with a single arrow, the lord of the monkeys was made their great king, lord of the leaping folk."
"'उन (राम) ने युद्ध में एक ही बाण से वाली का संहार कर सुग्रीव को वानरों का महाराज, छलांग लगाने वाले वानर-समूह का स्वामी बना दिया।"
Verse 120
तस्य साहाय्यम् अस्माभिः कार्यं सर्वात्मना त्व् इह । तेन प्रस्थापितस् तुभ्यं समीपम् इह धर्मतः ॥
tasya sāhāyyam asmābhiḥ kāryaṃ sarvātmanā tv iha | tena prasthāpitas tubhyaṃ samīpam iha dharmataḥ
"'His aid is to be rendered by us here with our whole being; by him I have been sent, in accordance with dharma, here to your presence."
"'उनकी सहायता हमें यहाँ पूर्ण रूप से करनी है; उन्हीं के द्वारा मैं धर्मपूर्वक तुम्हारे पास यहाँ भेजा गया हूँ।"
Verse 121
क्षिप्रम् आनीयतां सीता दीयतां राघवस्य च । यावन् न हरयो वीरा विधमन्ति बलं तव ॥
kṣipram ānīyatāṃ sītā dīyatāṃ rāghavasya ca | yāvan na harayo vīrā vidhamanti balaṃ tava
"'Let Sītā be swiftly brought and given back to Rāghava, before the heroic monkeys scatter your host."
"'इसके पूर्व कि वीर वानर तुम्हारी सेना को छिन्न-भिन्न कर दें, सीता को शीघ्र लाकर राघव को लौटा दो।"
Verse 122
वानराणां प्रभवो हि न केन विदितः पुरा । देवतानां सकाशं च ये गच्छन्ति निमन्त्रिताः ॥
vānarāṇāṃ prabhavo hi na kena viditaḥ purā | devatānāṃ sakāśaṃ ca ye gacchanti nimantritāḥ
"'For to whom was the might of the monkeys not known of old — [those] who go, when summoned, into the presence of the gods?'"
"'वानरों का प्रभाव पूर्वकाल में किसने नहीं जाना — जो बुलाए जाने पर देवताओं के समीप भी जाते हैं?'"
Verse 123
इति वानरराजस् त्वाम् आहेत्य् अभिहितो मया । माम् ऐक्षत ततो रुष्टश् चक्षुषा प्रदहन्न् इव ॥
iti vānararājas tvām āhety abhihito mayā | mām aikṣata tato ruṣṭaś cakṣuṣā pradahann iva
"'Thus does the monkey-king speak to you' — so was it said by me; thereupon, enraged, he looked at me as though consuming me with his eye."
"'वानरराज तुमसे यह कहते हैं' — मैंने ऐसा कहा; तब क्रुद्ध होकर उसने मुझे नेत्रों से मानो भस्म करते हुए देखा।"
Verse 124
तेन वध्यो ऽहम् आज्ञप्तो रक्षसा रौद्रकर्मणा ॥
tena vadhyo 'ham ājñapto rakṣasā raudrakarmaṇā
"By that rākṣasa of fearful deeds I was ordered to be slain."
"उस भयंकर कर्म वाले राक्षस ने मुझे वध करने योग्य बताकर (वध की) आज्ञा दी।"
Verse 125
ततो विभीषणो नाम तस्य भ्राता महामतिः । तेन राक्षसराजो ऽसौ याचितो मम कारणात् ॥
tato vibhīṣaṇo nāma tasya bhrātā mahāmatiḥ | tena rākṣasarājo 'sau yācito mama kāraṇāt
"Then one named Vibhīṣaṇa, his brother, of great wisdom — by him that rākṣasa-king was entreated on my behalf:"
"तब उसके भाई विभीषण नामक महाबुद्धिमान ने मेरे कारण उस राक्षसराज से यह प्रार्थना की —"
Verse 126
दूतवध्या न दृष्टा हि राजशास्त्रेषु राक्षस । दूतेन वेदितव्यं च यथार्थं हितवादिना ॥
dūtavadhyā na dṛṣṭā hi rājaśāstreṣu rākṣasa | dūtena veditavyaṃ ca yathārthaṃ hitavādinā
"'The slaying of an envoy is not sanctioned in the treatises on kingship, O rākṣasa; and an envoy must declare the matter truly, speaking what is salutary."
"'हे राक्षस, राजशास्त्रों में दूत का वध नहीं देखा गया; और दूत को हितकारी होकर यथार्थ बात कहनी ही चाहिए।"
Verse 127
सुमहत्य् अपराधे ऽपि दूतस्यातुलविक्रमः । विरूपकरणं दृष्टं न वधो ऽस्तीह शास्त्रतः ॥
sumahaty aparādhe 'pi dūtasyātulavikramaḥ | virūpakaraṇaṃ dṛṣṭaṃ na vadho 'stīha śāstrataḥ
"'Even in a very great offense of an envoy, O one of matchless valor, disfigurement is sanctioned; but there is no [sanction for his] slaying, according to the scriptures.'"
"'हे अतुल पराक्रमी, दूत के बहुत बड़े अपराध पर भी शास्त्रानुसार विरूपण का विधान है, किंतु वध का नहीं।'"
Verse 128
विभीषणेनैवम् उक्तो रावणः संदिदेश तान् । राक्षसान् एतद् एवाद्य लाङ्गूलं दह्यताम् इति ॥
vibhīṣaṇenaivam ukto rāvaṇaḥ saṃdideśa tān | rākṣasān etad evādya lāṅgūlaṃ dahyatām iti
"Thus addressed by Vibhīṣaṇa, Rāvaṇa commanded those rākṣasas: 'Let this very [creature's] tail be burned this day.'"
"विभीषण के इस प्रकार कहने पर रावण ने उन राक्षसों को आदेश दिया: 'आज इसकी यह पूँछ जला दी जाए।'"
Verse 129
ततस् तस्य वचः श्रुत्वा मम पुच्छं समन्ततः । वेष्टितं शणवल्कैश् च पटैः कार्पासकैस् तथा ॥
tatas tasya vacaḥ śrutvā mama pucchaṃ samantataḥ | veṣṭitaṃ śaṇavalkaiś ca paṭaiḥ kārpāsakais tathā
"Then, hearing his word, my tail was wrapped all about with hemp-bark and likewise with cotton cloths."
"तब उसका वचन सुनकर मेरी पूँछ सब ओर से सन की छाल और सूती चिथड़ों से लपेट दी गई।"
Verse 130
राक्षसाः सिद्धसंनाहास् ततस् ते चण्डविक्रमाः । तद् आदीप्यन्त मे पुच्छं हनन्तः काष्ठमुष्टिभिः ॥
rākṣasāḥ siddhasaṃnāhās tatas te caṇḍavikramāḥ | tad ādīpyanta me pucchaṃ hanantaḥ kāṣṭhamuṣṭibhiḥ
"Then those rākṣasas, their armor donned, of fierce valor, set my tail ablaze, striking me with sticks and fists."
"तब कवच पहने, प्रचंड पराक्रमी उन राक्षसों ने लकड़ियों और मुक्कों से मुझे मारते हुए मेरी पूँछ में आग लगा दी।"
Verse 131
बद्धस्य बहुभिः पाशैर् यन्त्रितस्य च राक्षसैः । न मे पीडा भवेत् का चिद् दिदृक्षोर् नगरीं दिवा ॥
baddhasya bahubhiḥ pāśair yantritasya ca rākṣasaiḥ | na me pīḍā bhavet kā cid didṛkṣor nagarīṃ divā
"Though bound with many cords and fettered by the rākṣasas, no pain whatever came to me, desirous as I was to behold the city by day."
"बहुत-सी रस्सियों से बँधे और राक्षसों द्वारा जकड़े होने पर भी मुझे कोई पीड़ा न हुई, क्योंकि मैं दिन में नगरी देखने का इच्छुक था।"
Verse 132
ततस् ते राक्षसाः शूरा बद्धं माम् अग्निसंवृतम् । अघोषयन् राजमार्गे नगरद्वारम् आगताः ॥
tatas te rākṣasāḥ śūrā baddhaṃ mām agnisaṃvṛtam | aghoṣayan rājamārge nagaradvāram āgatāḥ
"Then those brave rākṣasas, [leading] me bound and wreathed in fire, proclaimed me along the royal highway, coming to the city gate."
"तब आग से लिपटे, बँधे हुए मुझको राजमार्ग पर घोषित करते हुए वे शूर राक्षस नगर-द्वार पर आ पहुँचे।"
Verse 133
ततो ऽहं सुमहद् रूपं संक्षिप्य पुनर् आत्मनः । विमोचयित्वा तं बन्धं प्रकृतिष्ठः स्थितः पुनः ॥
tato 'haṃ sumahad rūpaṃ saṃkṣipya punar ātmanaḥ | vimocayitvā taṃ bandhaṃ prakṛtiṣṭhaḥ sthitaḥ punaḥ
"Then I, contracting once more my exceedingly great form, loosing myself from that bond, stood again in my natural state."
"तब मैंने अपने अत्यंत विशाल रूप को फिर से समेटकर, उस बंधन से मुक्त होकर, पुनः अपने स्वाभाविक रूप में स्थित हो गया।"
Verse 134
आयसं परिघं गृह्य तानि रक्षांस्य् असूदयम् । ततस् तन् नगरद्वारं वेगेनाप्लुतवान् अहम् ॥
āyasaṃ parighaṃ gṛhya tāni rakṣāṃsy asūdayam | tatas tan nagaradvāraṃ vegenāplutavān aham
"Taking an iron bar, I slew those rākṣasas; then I leapt with force to that city gate."
"लोहे का परिघ लेकर मैंने उन राक्षसों को मार डाला; फिर उस नगर-द्वार पर वेग से कूद पड़ा।"
Verse 135
पुच्छेन च प्रदीप्तेन तां पुरीं साट्टगोपुराम् । दहाम्य् अहम् असंभ्रान्तो युगान्ताग्निर् इव प्रजाः ॥
pucchena ca pradīptena tāṃ purīṃ sāṭṭagopurām | dahāmy aham asaṃbhrānto yugāntāgnir iva prajāḥ
"And with my blazing tail I burned that city, with its mansions and gate-towers, unflustered, as the fire of the age's end [consumes] creatures."
"और अपनी जलती पूँछ से मैंने अट्टालिकाओं और गोपुरों सहित उस नगरी को, विचलित हुए बिना, वैसे ही जला दिया जैसे प्रलयकाल की अग्नि प्राणियों को जला देती है।"
Verse 136
दग्ध्वा लङ्कां पुनश् चैव शङ्का माम् अभ्यवर्तत । दहता च मया लङ्कां दघ्दा सीता न संशयः ॥
dagdhvā laṅkāṃ punaś caiva śaṅkā mām abhyavartata | dahatā ca mayā laṅkāṃ daghdā sītā na saṃśayaḥ
"Having burned Laṅkā, doubt again came over me: 'In my burning of Laṅkā, Sītā is surely burned, no doubt of it.'"
"लंका को जलाकर फिर मुझे यह शंका हुई: 'लंका को जलाते हुए मेरे द्वारा सीता भी अवश्य जल गई होंगी, इसमें संदेह नहीं।'"
Verse 137
अथाहं वाचम् अश्रौषं चारणानां शुभाक्षराम् । जानकी न च दग्धेति विस्मयोदन्तभाषिणाम् ॥
athāhaṃ vācam aśrauṣaṃ cāraṇānāṃ śubhākṣarām | jānakī na ca dagdheti vismayodantabhāṣiṇām
"Then I heard the auspicious-syllabled speech of the cāraṇas, who spoke the tidings of a marvel: 'And Jānakī is not burned!'"
"तब मैंने चारणों की शुभ अक्षरों वाली वाणी सुनी, जो विस्मय का समाचार सुना रहे थे कि 'जानकी नहीं जलीं।'"
Verse 138
ततो मे बुद्धिर् उत्पन्ना श्रुत्वा ताम् अद्भुतां गिरम् । पुनर् दृष्टा च वैदेही विसृष्टश् च तया पुनः ॥
tato me buddhir utpannā śrutvā tām adbhutāṃ giram | punar dṛṣṭā ca vaidehī visṛṣṭaś ca tayā punaḥ
"Then, hearing that wondrous utterance, the thought arose in me; and once more Vaidehī was seen by me, and I was again dismissed by her."
"तब उस अद्भुत वाणी को सुनकर मेरे मन में विचार उठा; और मैंने वैदेही को पुनः देखा और उनके द्वारा फिर विदा किया गया।"
Verse 139
राघवस्य प्रभावेन भवतां चैव तेजसा । सुग्रीवस्य च कार्यार्थं मया सर्वम् अनुष्ठितम् ॥
rāghavasya prabhāvena bhavatāṃ caiva tejasā | sugrīvasya ca kāryārthaṃ mayā sarvam anuṣṭhitam
"Through the power of Rāghava, and through your splendor, and for the purpose of Sugrīva's task, all has been accomplished by me."
"राघव के प्रभाव से, आप सबके तेज से, और सुग्रीव के कार्य के लिए मैंने यह सब संपन्न किया।"
Verse 140
एतत् सर्वं मया तत्र यथावद् उपपादितम् । अत्र यन् न कृतं शेषं तत् सर्वं क्रियताम् इति ॥
etat sarvaṃ mayā tatra yathāvad upapāditam | atra yan na kṛtaṃ śeṣaṃ tat sarvaṃ kriyatām iti
"All this has been duly brought about by me there. What remains, not yet done herein — let all that be done."
"यह सब मैंने वहाँ यथावत संपन्न किया। यहाँ जो शेष कार्य अभी नहीं किया गया है, वह सब किया जाए।"