Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 26

Sundara Kanda

20 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    सा राक्षसेन्द्रस्य वचो निशम्य; तद् रावणस्याप्रियम् अप्रियार्ता । सीता वितत्रास यथा वनान्ते; सिंहाभिपन्ना गजराजकन्या ॥

    sā rākṣasendrasya vaco niśamya; tad rāvaṇasyāpriyam apriyārtā | sītā vitatrāsa yathā vanānte; siṃhābhipannā gajarājakanyā

    Hearing that unwelcome speech of Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, Sītā, stricken with distress, shook with terror—as, at the forest's edge, a young she-elephant, daughter of the elephant-king, set upon by a lion.

    राक्षसेन्द्र रावण का वह अप्रिय वचन सुनकर दुःख से व्याकुल सीता भय से वैसे ही काँप उठी जैसे वन के छोर पर सिंह द्वारा आक्रान्त गजराज की तरुण पुत्री हथिनी।

  2. Verse 2

    सा राक्षसी मध्यगता च भीरुर्; वाग्भिर् भृशं रावणतर्जिता च । कान्तारमध्ये विजने विसृष्टा; बालेव कन्या विललाप सीता ॥

    sā rākṣasī madhyagatā ca bhīrur; vāgbhir bhṛśaṃ rāvaṇatarjitā ca | kāntāramadhye vijane visṛṣṭā; bāleva kanyā vilalāpa sītā

    Standing amid the rākṣasīs, timid and sorely menaced by Rāvaṇa's words, Sītā lamented like a young girl abandoned in the midst of a lonely wilderness.

    राक्षसियों के बीच खड़ी, भयभीत और रावण के वचनों से अत्यन्त धमकाई हुई सीता एक निर्जन वन के बीच में छोड़ी गई बालिका की भाँति विलाप करने लगी।

  3. Verse 3

    सत्यं बतेदं प्रवदन्ति लोके; नाकालमृत्युर् भवतीति सन्तः । यत्राहम् एवं परिभर्त्स्यमाना; जीवामि किं चित् क्षणम् अप्य् अपुण्या ॥

    satyaṃ batedaṃ pravadanti loke; nākālamṛtyur bhavatīti santaḥ | yatrāham evaṃ paribhartsyamānā; jīvāmi kiṃ cit kṣaṇam apy apuṇyā

    "True indeed is this that the good declare in the world—that death does not come before its time—seeing that I, menaced thus, go on living even a moment, luckless as I am."

    "सचमुच सन्तजन संसार में यह सत्य ही कहते हैं कि मृत्यु असमय नहीं आती—तभी तो इस प्रकार धमकाई जाती हुई मैं, अभागिनी, एक क्षण भी जीवित हूँ।"

  4. Verse 4

    सुखाद् विहीनं बहुदुःखपूर्णम्; इदं तु नूनं हृदयं स्थिरं मे । विदीर्यते यन् न सहस्रधाद्य; वज्राहतं शृङ्गम् इवाचलस्य ॥

    sukhād vihīnaṃ bahuduḥkhapūrṇam; idaṃ tu nūnaṃ hṛdayaṃ sthiraṃ me | vidīryate yan na sahasradhādya; vajrāhataṃ śṛṅgam ivācalasya

    "Surely this heart of mine, void of all happiness and filled with many sorrows, is firm, that it does not burst this day into a thousand pieces, like the peak of a mountain struck by the thunderbolt."

    "निश्चय ही मेरा यह हृदय, जो समस्त सुख से रहित और अनेक दुःखों से भरा है, दृढ़ है, जो आज वज्र से आहत पर्वत के शिखर की भाँति सहस्र टुकड़ों में नहीं फट जाता।"

  5. Verse 5

    नैवास्ति नूनं मम दोषम् अत्र; वध्याहम् अस्याप्रियदर्शनस्य । भावं न चास्याहम् अनुप्रदातुम्; अलं द्विजो मन्त्रम् इवाद्विजाय ॥

    naivāsti nūnaṃ mama doṣam atra; vadhyāham asyāpriyadarśanasya | bhāvaṃ na cāsyāham anupradātum; alaṃ dvijo mantram ivādvijāya

    "Surely there is no fault in me in this; yet I am to be slain by this one of hateful aspect. But I am no more able to grant him my love than a brahmin his sacred spell to one not twice-born."

    "निश्चय ही इसमें मेरा कोई दोष नहीं; फिर भी इस कुदर्शन वाले के हाथों मुझे मारा जाना है। किन्तु मैं इसे अपना प्रेम उतना ही नहीं दे सकती जितना ब्राह्मण अपना मन्त्र अद्विज को नहीं देता।"

  6. Verse 6

    नूनं ममाङ्गान्य् अचिराद् अनार्यः; शस्त्रैः शितैश् छेत्स्यति राक्षसेन्द्रः । तस्मिन्न् अनागच्छति लोकनाथे; गर्भस्थजन्तोर् इव शल्यकृन्तः ॥

    nūnaṃ mamāṅgāny acirād anāryaḥ; śastraiḥ śitaiś chetsyati rākṣasendraḥ | tasminn anāgacchati lokanāthe; garbhasthajantor iva śalyakṛntaḥ

    "Surely before long the ignoble lord of the rākṣasas will hew my limbs with sharp weapons—while that lord of the world does not come—as a surgeon cuts the babe within the womb."

    The image is of a dire extraction; 'śalyakṛntaḥ' is one who cuts out a dart or an unborn child, here an emblem of brutal severance.

    "निश्चय ही शीघ्र ही यह अनार्य राक्षसेन्द्र मेरे अंगों को तीखे शस्त्रों से काट डालेगा—जबकि वे लोकनाथ राम नहीं आ रहे—जैसे शल्य-चिकित्सक गर्भस्थ शिशु को काट देता है।"

  7. Verse 7

    दुःखं बतेदं मम दुःखिताया; मासौ चिरायाभिगमिष्यतो द्वौ । बद्धस्य वध्यस्य यथा निशान्ते; राजापराधाद् इव तस्करस्य ॥

    duḥkhaṃ batedaṃ mama duḥkhitāyā; māsau cirāyābhigamiṣyato dvau | baddhasya vadhyasya yathā niśānte; rājāparādhād iva taskarasya

    "Alas, this is my grief, wretched as I am, that the two months will long be in coming—like the end of the night for a bound man doomed to die, a thief awaiting execution for an offense against the king."

    "हाय, मुझ दुःखिनी का यह दुःख है कि वे दोनों मास बहुत धीरे-धीरे बीतेंगे—जैसे बँधे हुए, वध के योग्य व्यक्ति के लिए रात का अन्त, अथवा राजा के विरुद्ध अपराध करने पर फाँसी की प्रतीक्षा करते चोर के लिए।"

  8. Verse 8

    हा राम हा लक्ष्मण हा सुमित्रे; हा राम मातः सह मे जनन्या । एषा विपद्याम्य् अहम् अल्पभाग्या; महार्णवे नौर् इव मूढ वाता ॥

    hā rāma hā lakṣmaṇa hā sumitre; hā rāma mātaḥ saha me jananyā | eṣā vipadyāmy aham alpabhāgyā; mahārṇave naur iva mūḍha vātā

    "Ah Rāma! Ah Lakṣmaṇa! Ah Sumitrā! Ah mother of Rāma, together with my own mother! I perish here, ill-fated, like a ship in the great ocean driven by a wild wind."

    "हा राम! हा लक्ष्मण! हा सुमित्रा! हा राम की माता, मेरी अपनी माता के साथ! अभागिनी मैं यहाँ वैसे ही नष्ट हो रही हूँ जैसे महासागर में प्रचण्ड वायु से भटकी हुई नौका।"

  9. Verse 9

    तरस्विनौ धारयता मृगस्य; सत्त्वेन रूपं मनुजेन्द्रपुत्रौ । नूनं विशस्तौ मम कारणात् तौ; सिंहर्षभौ द्वाव् इव वैद्युतेन ॥

    tarasvinau dhārayatā mṛgasya; sattvena rūpaṃ manujendraputrau | nūnaṃ viśastau mama kāraṇāt tau; siṃharṣabhau dvāv iva vaidyutena

    "Surely those two vigorous sons of the lord of men, bearing down upon the creature that wore a deer's form, have been slain for my sake—two lion-like bulls, as if by a lightning-stroke."

    "निश्चय ही मृग का रूप धारण किए उस प्राणी पर टूट पड़ने वाले वे दोनों पराक्रमी नरेन्द्रपुत्र मेरे ही कारण मार डाले गए—वे दोनों सिंह-सदृश श्रेष्ठ पुरुष, मानो बिजली के प्रहार से।"

  10. Verse 10

    नूनं स कालो मृगरूपधारी; माम् अल्पभाग्यां लुलुभे तदानीम् । यत्रार्यपुत्रं विससर्ज मूढा; रामानुजं लक्ष्मणपूर्वकं च ॥

    nūnaṃ sa kālo mṛgarūpadhārī; mām alpabhāgyāṃ lulubhe tadānīm | yatrāryaputraṃ visasarja mūḍhā; rāmānujaṃ lakṣmaṇapūrvakaṃ ca

    "Surely it was Time itself that, wearing the form of a deer, lured me, luckless one, in that hour, when, deluded, I sent away the noble son—the younger brother of Rāma, Lakṣmaṇa."

    "निश्चय ही वह साक्षात् काल ही था, जो मृग का रूप धारण कर उस समय मुझ अभागिनी को लुभा गया, जब मैंने मोहित होकर आर्यपुत्र के अनुज, लक्ष्मण को (खोज में) भेज दिया।"

  11. Verse 11

    हा राम सत्यव्रत दीर्घवाहो; हा पूर्णचन्द्रप्रतिमानवक्त्र । हा जीवलोकस्य हितः प्रियश् च; वध्यां न मां वेत्सि हि राक्षसानाम् ॥

    hā rāma satyavrata dīrghavāho; hā pūrṇacandrapratimānavaktra | hā jīvalokasya hitaḥ priyaś ca; vadhyāṃ na māṃ vetsi hi rākṣasānām

    "Ah Rāma, true to your vow, long of arm! Ah you whose face is like the full moon! Ah you who are the benefactor and beloved of the living world! You do not know that I am now to be slain by the rākṣasas."

    "हा सत्यव्रती, दीर्घबाहु राम! हा पूर्ण चन्द्र के समान मुख वाले! हा जीवलोक के हितैषी और प्रिय! आप नहीं जानते कि अब मुझे राक्षसों के हाथों मारा जाने वाला है।"

  12. Verse 12

    अनन्यदेवत्वम् इयं क्षमा च; भूमौ च शय्या नियमश् च धर्मे । पतिव्रतात्वं विफलं ममेदं; कृतं कृतघ्नेष्व् इव मानुषाणाम् ॥

    ananyadevatvam iyaṃ kṣamā ca; bhūmau ca śayyā niyamaś ca dharme | pativratātvaṃ viphalaṃ mamedaṃ; kṛtaṃ kṛtaghneṣv iva mānuṣāṇām

    "This devotion of mine to no other deity, this patience, this bed upon the ground, this observance of dharma, this faithfulness to my husband—all made vain for me, like kindnesses done to the ungrateful among men."

    "मेरा यह किसी अन्य देवता की उपासना न करना, यह क्षमा, यह भूमि पर शयन, यह धर्म का पालन, यह पतिव्रत—सब मेरे लिए व्यर्थ हो गया, जैसे मनुष्यों में कृतघ्नों पर किए गए उपकार।"

  13. Verse 13

    मोघो हि धर्मश् चरितो ममायं; तथैकपत्नीत्वम् इदं निरर्थम् । या त्वां न पश्यामि कृशा विवर्णा; हीना त्वया संगमने निराशा ॥

    mogho hi dharmaś carito mamāyaṃ; tathaikapatnītvam idaṃ nirartham | yā tvāṃ na paśyāmi kṛśā vivarṇā; hīnā tvayā saṃgamane nirāśā

    "Vain indeed is this dharma I have practiced, and vain this fidelity to one husband—I who do not see you, wasted and pale, bereft of you, hopeless of reunion."

    "मेरा आचरण किया हुआ यह धर्म वास्तव में व्यर्थ गया, और यह एकपतिव्रत भी निरर्थक—मैं जो कृश और विवर्ण होकर आपको नहीं देख पाती, आपसे वियुक्त, पुनर्मिलन से निराश।"

  14. Verse 14

    पितुर् निर्देशं नियमेन कृत्वा; वनान् निवृत्तश् चरितव्रतश् च । स्त्रीभिस् तु मन्ये विपुलेक्षणाभिः; संरंस्यसे वीतभयः कृतार्थः ॥

    pitur nirdeśaṃ niyamena kṛtvā; vanān nivṛttaś caritavrataś ca | strībhis tu manye vipulekṣaṇābhiḥ; saṃraṃsyase vītabhayaḥ kṛtārthaḥ

    "Having duly carried out your father's command and returned from the forest, your vow fulfilled, you will, I think, free of fear and your purpose accomplished, take your delight with wide-eyed women."

    "पिता की आज्ञा का नियमपूर्वक पालन करके, वन से लौटकर, अपना व्रत पूर्ण करके, मैं सोचती हूँ कि आप निर्भय और कृतार्थ होकर विशाल नेत्रों वाली स्त्रियों के साथ रमण करेंगे।"

  15. Verse 15

    अहं तु राम त्वयि जातकामा; चिरं विनाशाय निबद्धभावा । मोघं चरित्वाथ तपोव्रतं च; त्यक्ष्यामि धिग् जीवितम् अल्पभाग्या ॥

    ahaṃ tu rāma tvayi jātakāmā; ciraṃ vināśāya nibaddhabhāvā | moghaṃ caritvātha tapovrataṃ ca; tyakṣyāmi dhig jīvitam alpabhāgyā

    "But I, O Rāma, having conceived love for you, my heart long bound to you—to my ruin—having practiced in vain my vow of austerity, shall give up this luckless life. Fie upon it!"

    "किन्तु हे राम! आप में अनुराग उत्पन्न कर, चिरकाल से अपने हृदय को आप में बाँधकर—अपने ही विनाश के लिए—व्यर्थ ही तपोव्रत का पालन करके अब मैं यह अभागा जीवन त्याग दूँगी। इसे धिक्कार है!"

  16. Verse 16

    सा जीवितं क्षिप्रम् अहं त्यजेयं; विषेण शस्त्रेण शितेन वापि । विषस्य दाता न तु मे ऽस्ति कश् चिच्; छस्त्रस्य वा वेश्मनि राक्षसस्य ॥

    sā jīvitaṃ kṣipram ahaṃ tyajeyaṃ; viṣeṇa śastreṇa śitena vāpi | viṣasya dātā na tu me 'sti kaś cic; chastrasya vā veśmani rākṣasasya

    "I would quickly give up my life, by poison or by a sharpened blade; but there is no one to give me poison or a weapon in the house of the rākṣasa."

    "मैं शीघ्र ही विष से अथवा तीखे शस्त्र से अपने प्राण त्याग दूँ; किन्तु इस राक्षस के घर में मुझे विष या शस्त्र देने वाला कोई नहीं है।"

  17. Verse 17

    शोकाभितप्ता बहुधा विचिन्त्य; सीताथ वेण्युद्ग्रथनं गृहीत्वा । उद्बध्य वेण्युद्ग्रथनेन शीघ्रम्; अहं गमिष्यामि यमस्य मूलम् ॥

    śokābhitaptā bahudhā vicintya; sītātha veṇyudgrathanaṃ gṛhītvā | udbadhya veṇyudgrathanena śīghram; ahaṃ gamiṣyāmi yamasya mūlam

    Burned with grief, pondering in many ways, Sītā then took the band that bound her braid: "Binding myself with this braid-cord, I shall swiftly go to the abode of Yama."

    शोक से सन्तप्त होकर अनेक प्रकार से विचार करके, तब सीता ने अपनी वेणी बाँधने वाली डोरी को हाथ में लिया—"इस वेणी-डोरी से स्वयं को बाँधकर मैं शीघ्र ही यम के धाम को चली जाऊँगी।"

  18. Verse 18

    इतीव सीता बहुधा विलप्य; सर्वात्मना रामम् अनुस्मरन्ती । प्रवेपमाना परिशुष्कवक्त्रा; नगोत्तमं पुष्पितम् आससाद ॥

    itīva sītā bahudhā vilapya; sarvātmanā rāmam anusmarantī | pravepamānā pariśuṣkavaktrā; nagottamaṃ puṣpitam āsasāda

    Thus having lamented in many ways, with her whole being remembering Rāma, trembling, her face parched, Sītā drew near to a splendid flowering tree.

    इस प्रकार अनेक प्रकार से विलाप करके, अपने सम्पूर्ण अस्तित्व से राम का स्मरण करती हुई, काँपती हुई, सूखे मुख वाली सीता एक श्रेष्ठ पुष्पित वृक्ष के पास पहुँची।

  19. Verse 19

    उपस्थिता सा मृदुर् सर्वगात्री; शाखां गृहीत्वाथ नगस्य तस्य । तस्यास् तु रामं प्रविचिन्तयन्त्या; रामानुजं स्वं च कुलं शुभाङ्ग्याः ॥

    upasthitā sā mṛdur sarvagātrī; śākhāṃ gṛhītvātha nagasya tasya | tasyās tu rāmaṃ pravicintayantyā; rāmānujaṃ svaṃ ca kulaṃ śubhāṅgyāḥ

    That soft-limbed lady drew near and took hold of a branch of that tree, while the fair-formed one brooded upon Rāma, upon Rāma's younger brother, and upon her own house.

    वह कोमल अंगों वाली देवी पास आकर उस वृक्ष की शाखा पकड़कर खड़ी हो गई, जबकि वह सुन्दरी राम का, राम के अनुज का, और अपने कुल का चिन्तन कर रही थी।

  20. Verse 20

    शोकानिमित्तानि तदा बहूनि; धैर्यार्जितानि प्रवराणि लोके । प्रादुर्निमित्तानि तदा बभूवुः; पुरापि सिद्धान्य् उपलक्षितानि ॥

    śokānimittāni tadā bahūni; dhairyārjitāni pravarāṇi loke | prādurnimittāni tadā babhūvuḥ; purāpi siddhāny upalakṣitāni

    Then many omens, foremost in the world and won by her constancy, appeared—omens that of old too had been observed to come true—contrary now to her grief.

    तब शोक के विपरीत, संसार में श्रेष्ठ और उसकी दृढ़ता से अर्जित अनेक शुभ शकुन प्रकट हुए—ऐसे शकुन जो पहले भी सत्य होते हुए देखे गए थे।