Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 23

Sundara Kanda

20 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    तथा तासां वदन्तीनां परुषं दारुणं बहु । राक्षसीनाम् असौम्यानां रुरोद जनकात्मजा ॥

    tathā tāsāṃ vadantīnāṃ paruṣaṃ dāruṇaṃ bahu | rākṣasīnām asaumyānāṃ ruroda janakātmajā

    As those ungentle rākṣasīs spoke thus, much that was harsh and cruel, the daughter of Janaka wept.

    इस प्रकार जब वे असौम्य राक्षसियाँ बहुत-से कठोर और क्रूर वचन बोल रही थीं, तब जनक की पुत्री रो पड़ी।

  2. Verse 2

    एवम् उक्ता तु वैदेही राक्षसीभिर् मनस्विनी । उवाच परमत्रस्ता बाष्पगद्गदया गिरा ॥

    evam uktā tu vaidehī rākṣasībhir manasvinī | uvāca paramatrastā bāṣpagadgadayā girā

    Thus addressed by the rākṣasīs, the spirited Vaidehī, utterly terrified, spoke in a voice choked with tears:

    राक्षसियों द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर मनस्विनी वैदेही अत्यन्त भयभीत होकर आँसुओं से रुँधे गद्गद स्वर में बोली:

  3. Verse 3

    न मानुषी राक्षसस्य भार्या भवितुम् अर्हति । कामं खादत मां सर्वा न करिष्यामि वो वचः ॥

    na mānuṣī rākṣasasya bhāryā bhavitum arhati | kāmaṃ khādata māṃ sarvā na kariṣyāmi vo vacaḥ

    "A mortal woman cannot become the wife of a rākṣasa. Devour me if you will, all of you—I will not do your bidding."

    "मर्त्य स्त्री किसी राक्षस की भार्या नहीं हो सकती। चाहो तो तुम सब मुझे खा जाओ—मैं तुम्हारी बात नहीं मानूँगी।"

  4. Verse 4

    सा राक्षसी मध्यगता सीता सुरसुतोपमा । न शर्म लेभे दुःखार्ता रावणेन च तर्जिता ॥

    sā rākṣasī madhyagatā sītā surasutopamā | na śarma lebhe duḥkhārtā rāvaṇena ca tarjitā

    Standing in the midst of the rākṣasīs, Sītā, like a daughter of the gods, found no comfort, afflicted with grief and menaced by Rāvaṇa.

    राक्षसियों के बीच खड़ी, देवकन्या के समान सीता को कोई शान्ति नहीं मिली, दुःख से व्याकुल और रावण द्वारा धमकाई हुई वह।

  5. Verse 5

    वेपते स्माधिकं सीता विशन्तीवाङ्गम् आत्मनः । वने यूथपरिभ्रष्टा मृगी कोकैर् इवार्दिता ॥

    vepate smādhikaṃ sītā viśantīvāṅgam ātmanaḥ | vane yūthaparibhraṣṭā mṛgī kokair ivārditā

    Sītā trembled exceedingly, as if shrinking into her own body, like a doe in the forest strayed from the herd and tormented by wolves.

    सीता अत्यधिक काँपने लगी, मानो अपने ही शरीर में सिमटी जा रही हो—जैसे वन में झुण्ड से बिछड़ी हुई हिरणी भेड़ियों से सताई जाती है।

  6. Verse 6

    सा त्व् अशोकस्य विपुलां शाखाम् आलम्ब्य पुष्पिताम् । चिन्तयाम् आस शोकेन भर्तारं भग्नमानसा ॥

    sā tv aśokasya vipulāṃ śākhām ālambya puṣpitām | cintayām āsa śokena bhartāraṃ bhagnamānasā

    Clinging to a broad, blossom-laden branch of the aśoka tree, her heart broken, she brooded in grief upon her husband.

    अशोक वृक्ष की एक पुष्प-भरी विशाल शाखा का सहारा लेकर, टूटे हुए हृदय से वह शोक में अपने पति का चिन्तन करने लगी।

  7. Verse 7

    सा स्नापयन्ती विपुलौ स्तनौ नेत्रजलस्रवैः । चिन्तयन्ती न शोकस्य तदान्तम् अधिगच्छति ॥

    sā snāpayantī vipulau stanau netrajalasravaiḥ | cintayantī na śokasya tadāntam adhigacchati

    Bathing her full breasts with the streaming of her tears, brooding, she could not then reach the end of her sorrow.

    नेत्रों से बहते जल से अपने पूर्ण स्तनों को भिगोती हुई, चिन्तन करती हुई वह तब अपने शोक का अन्त नहीं पा सकी।

  8. Verse 8

    सा वेपमाना पतिता प्रवाते कदली यथा । राक्षसीनां भयत्रस्ता विवर्णवदनाभवत् ॥

    sā vepamānā patitā pravāte kadalī yathā | rākṣasīnāṃ bhayatrastā vivarṇavadanābhavat

    Trembling, fallen like a plantain in a gale, terrified with fear of the rākṣasīs, she grew pale of face.

    काँपती हुई, आँधी में गिरे हुए कदली वृक्ष के समान, राक्षसियों के भय से त्रस्त होकर वह विवर्ण मुख वाली हो गई।

  9. Verse 9

    तस्या सा दीर्घविपुला वेपन्त्याः सीतया तदा । ददृशे कम्पिनी वेणी व्यालीव परिसर्पती ॥

    tasyā sā dīrghavipulā vepantyāḥ sītayā tadā | dadṛśe kampinī veṇī vyālīva parisarpatī

    As Sītā trembled, her long and thick braid, quivering, appeared like a she-serpent gliding.

    काँपती हुई सीता की वह लम्बी और घनी वेणी तब हिलती हुई रेंगती हुई नागिन के समान दिखाई देने लगी।

  10. Verse 10

    सा निःश्वसन्ती दुःखार्ता शोकोपहतचेतना । आर्ता व्यसृजद् अश्रूणि मैथिली विललाप ह ॥

    sā niḥśvasantī duḥkhārtā śokopahatacetanā | ārtā vyasṛjad aśrūṇi maithilī vilalāpa ha

    Sighing, afflicted with grief, her mind stricken with sorrow, distressed, Maithilī shed tears and lamented aloud.

    लम्बी साँसें लेती हुई, दुःख से व्याकुल, शोक से आहत चित्त वाली, पीड़ित मैथिली आँसू बहाती हुई विलाप करने लगी।

  11. Verse 11

    हा रामेति च दुःखार्ता पुनर् हा लक्ष्मणेति च । हा श्वश्रु मम कौसल्ये हा सुमित्रेति भाविनि ॥

    hā rāmeti ca duḥkhārtā punar hā lakṣmaṇeti ca | hā śvaśru mama kausalye hā sumitreti bhāvini

    "Ah Rāma!" she cried, afflicted with grief, and again "Ah Lakṣmaṇa! Ah my mother-in-law Kausalyā! Ah Sumitrā!" O future one.

    'bhāvini' (O lady of good omen / future one) is a vocative; here left in sense as an address accompanying her lament.

    दुःख से व्याकुल होकर वह बोली—"हा राम!" और फिर "हा लक्ष्मण! हा मेरी सास कौसल्या! हा सुमित्रा!"

  12. Verse 12

    लोकप्रवादः सत्यो ऽयं पण्डितैः समुदाहृतः । अकाले दुर्लभो मृत्युः स्त्रिया वा पुरुषस्य वा ॥

    lokapravādaḥ satyo 'yaṃ paṇḍitaiḥ samudāhṛtaḥ | akāle durlabho mṛtyuḥ striyā vā puruṣasya vā

    "True is this saying of the world, declared by the wise: that for neither woman nor man is death to be had before its time."

    "विद्वानों द्वारा कही गई यह लोक-कहावत सत्य है कि स्त्री हो या पुरुष, किसी को भी असमय मृत्यु दुर्लभ होती है।"

  13. Verse 13

    यत्राहम् आभिः क्रूराभी राक्षसीभिर् इहार्दिता । जीवामि हीना रामेण मुहूर्तम् अपि दुःखिता ॥

    yatrāham ābhiḥ krūrābhī rākṣasībhir ihārditā | jīvāmi hīnā rāmeṇa muhūrtam api duḥkhitā

    "—seeing that I, tormented here by these cruel rākṣasīs, bereft of Rāma, live on even for a moment, wretched as I am."

    "तभी तो मैं इन क्रूर राक्षसियों से यहाँ सताई जाकर, राम से वियुक्त होकर, दुःखिनी होने पर भी एक मुहूर्त के लिए भी जीवित हूँ।"

  14. Verse 14

    एषाल्पपुण्या कृपणा विनशिष्याम्य् अनाथवत् । समुद्रमध्ये नौ पूर्णा वायुवेगैर् इवाहता ॥

    eṣālpapuṇyā kṛpaṇā vinaśiṣyāmy anāthavat | samudramadhye nau pūrṇā vāyuvegair ivāhatā

    "I, of scant merit, pitiable, shall perish like one without a protector, like a ship laden in mid-ocean struck by the violence of the winds."

    "अल्प पुण्य वाली, दयनीय मैं अनाथ की भाँति नष्ट हो जाऊँगी—समुद्र के बीच वायु के वेगों से आहत, भरी हुई नौका के समान।"

  15. Verse 15

    भर्तारं तम् अपश्यन्ती राक्षसीवशम् आगता । सीदामि खलु शोकेन कूलं तोयहतं यथा ॥

    bhartāraṃ tam apaśyantī rākṣasīvaśam āgatā | sīdāmi khalu śokena kūlaṃ toyahataṃ yathā

    "Not seeing my husband, fallen into the power of the rākṣasīs, I sink indeed with grief, like a riverbank washed away by the waters."

    "अपने उन पति को न देखती हुई, राक्षसियों के वश में आई हुई मैं निश्चय ही शोक से वैसे ही डूब रही हूँ जैसे जल से कटा हुआ तट।"

  16. Verse 16

    तं पद्मदलपत्राक्षं सिंहविक्रान्तगामिनम् । धन्याः पश्यन्ति मे नाथं कृतज्ञं प्रियवादिनम् ॥

    taṃ padmadalapatrākṣaṃ siṃhavikrāntagāminam | dhanyāḥ paśyanti me nāthaṃ kṛtajñaṃ priyavādinam

    "Blessed are they who behold my lord—him of eyes like lotus-petals, who moves with the stride of a lion, grateful and sweet of speech."

    "धन्य हैं वे जो मेरे स्वामी को देखते हैं—कमल की पंखुड़ियों के समान नेत्रों वाले, सिंह के समान पराक्रमी चाल वाले, कृतज्ञ और प्रिय बोलने वाले उन राम को।"

  17. Verse 17

    सर्वथा तेन हीनाया रामेण विदितात्मना । तीष्क्णं विषम् इवास्वाद्य दुर्लभं मम जीवितम् ॥

    sarvathā tena hīnāyā rāmeṇa viditātmanā | tīṣkṇaṃ viṣam ivāsvādya durlabhaṃ mama jīvitam

    "Bereft in every way of that Rāma of knowing soul, my life is hard to keep—as if I had tasted sharp poison."

    "आत्मज्ञानी उन राम से सर्वथा वियुक्त होकर मेरा जीवन धारण करना कठिन है—मानो मैंने तीक्ष्ण विष का स्वाद चख लिया हो।"

  18. Verse 18

    कीदृशं तु मया पापं पुरा देहान्तरे कृतम् । येनेदं प्राप्यते दुःखं मया घोरं सुदारुणम् ॥

    kīdṛśaṃ tu mayā pāpaṃ purā dehāntare kṛtam | yenedaṃ prāpyate duḥkhaṃ mayā ghoraṃ sudāruṇam

    "What manner of sin did I commit of old, in another body, by which this dreadful, exceedingly cruel suffering is now obtained by me?"

    "पूर्वजन्म में, किसी अन्य देह में, मैंने कैसा पाप किया था, जिससे अब मुझे यह भयंकर और अत्यन्त क्रूर दुःख प्राप्त हो रहा है?"

  19. Verse 19

    जीवितं त्यक्तुम् इच्छामि शोकेन महता वृता । राक्षसीभिश् च रक्षन्त्या रामो नासाद्यते मया ॥

    jīvitaṃ tyaktum icchāmi śokena mahatā vṛtā | rākṣasībhiś ca rakṣantyā rāmo nāsādyate mayā

    "I wish to give up my life, wrapped in great grief; for guarded by the rākṣasīs, Rāma is not to be reached by me."

    "महान शोक से घिरी हुई मैं अपने प्राण त्यागना चाहती हूँ; क्योंकि राक्षसियों के पहरे में मुझसे राम तक पहुँचा नहीं जा सकता।"

  20. Verse 20

    धिग् अस्तु खलु मानुष्यं धिग् अस्तु परवश्यताम् । न शक्यं यत् परित्यक्तुम् आत्मच्छन्देन जीवितम् ॥

    dhig astu khalu mānuṣyaṃ dhig astu paravaśyatām | na śakyaṃ yat parityaktum ātmacchandena jīvitam

    "A curse upon this human state, and a curse upon dependence on another—that it is not possible to lay down one's life at one's own will!"

    "इस मनुष्य-जन्म को धिक्कार है, और दूसरे के अधीन होने को धिक्कार है—कि अपनी इच्छा से अपने प्राण त्यागना भी सम्भव नहीं!"