Sarga 21
Sundara Kanda
19 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
इत्य् उक्त्वा मैथिलीं राजा रावणः शत्रुरावणः । संदिश्य च ततः सर्वा राक्षसीर् निर्जगाम ह ॥
ity uktvā maithilīṃ rājā rāvaṇaḥ śatrurāvaṇaḥ | saṃdiśya ca tataḥ sarvā rākṣasīr nirjagāma ha
Having spoken thus to Maithilī, and having given his commands to all the rākṣasīs, King Rāvaṇa, the tormentor of his foes, went forth.
मैथिली से इस प्रकार कहकर और समस्त राक्षसियों को आदेश देकर शत्रुओं को रुलाने वाला राजा रावण वहाँ से चला गया।
Verse 2
निष्क्रान्ते राक्षसेन्द्रे तु पुनर् अन्तःपुरं गते । राक्षस्यो भीमरूपास् ताः सीतां समभिदुद्रुवुः ॥
niṣkrānte rākṣasendre tu punar antaḥpuraṃ gate | rākṣasyo bhīmarūpās tāḥ sītāṃ samabhidudruvuḥ
When the lord of the rākṣasas had gone out and returned again to his inner apartments, those rākṣasīs of dreadful form rushed upon Sītā.
राक्षसेन्द्र के बाहर निकलकर पुनः अपने अन्तःपुर में चले जाने पर वे भयंकर रूप वाली राक्षसियाँ सीता पर टूट पड़ीं।
Verse 3
ततः सीताम् उपागम्य राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः । परं परुषया वाचा वैदेहीम् इदम् अब्रुवन् ॥
tataḥ sītām upāgamya rākṣasyaḥ krodhamūrchitāḥ | paraṃ paruṣayā vācā vaidehīm idam abruvan
Then the rākṣasīs, maddened with rage, approaching Sītā, spoke to Vaidehī in words exceedingly harsh:
तब क्रोध से उन्मत्त वे राक्षसियाँ सीता के पास आकर अत्यन्त कठोर वाणी में वैदेही से यह बोलीं:
Verse 4
पौलस्त्यस्य वरिष्ठस्य रावणस्य महात्मनः । दशग्रीवस्य भार्यात्वं सीते न बहु मन्यसे ॥
paulastyasya variṣṭhasya rāvaṇasya mahātmanaḥ | daśagrīvasya bhāryātvaṃ sīte na bahu manyase
"The state of being wife to Rāvaṇa the ten-necked, descendant of Pulastya, the most excellent, the great one—do you hold it of so little worth, O Sītā?"
"हे सीते! पुलस्त्यवंशी, सर्वश्रेष्ठ, महात्मा दशग्रीव रावण की भार्या होने को तुम इतना तुच्छ क्यों समझती हो?"
Verse 5
ततस् त्व् एकजटा नाम राक्षसी वाक्यम् अब्रवीत् । आमन्त्र्य क्रोधताम्राक्षी सीतां करतलोदरीम् ॥
tatas tv ekajaṭā nāma rākṣasī vākyam abravīt | āmantrya krodhatāmrākṣī sītāṃ karatalodarīm
Then a rākṣasī named Ekajaṭā, her eyes red with wrath, addressing slender-waisted Sītā, spoke these words:
तब एकजटा नामक राक्षसी ने क्रोध से लाल नेत्रों वाली होकर कृश उदर वाली सीता को सम्बोधित करते हुए यह वचन कहा:
Verse 6
प्रजापतीनां षण्णां तु चतुर्थो यः प्रजापतिः । मानसो ब्रह्मणः पुत्रः पुलस्त्य इति विश्रुतः ॥
prajāpatīnāṃ ṣaṇṇāṃ tu caturtho yaḥ prajāpatiḥ | mānaso brahmaṇaḥ putraḥ pulastya iti viśrutaḥ
"Of the six Prajāpatis, there is the fourth Prajāpati, the mind-born son of Brahmā, renowned by the name of Pulastya."
"छह प्रजापतियों में जो चौथे प्रजापति हैं, वे ब्रह्मा के मानस पुत्र पुलस्त्य नाम से विख्यात हैं।"
Verse 7
पुलस्त्यस्य तु तेजस्वी महर्षिर् मानसः सुतः । नाम्ना स विश्रवा नाम प्रजापतिसमप्रभः ॥
pulastyasya tu tejasvī maharṣir mānasaḥ sutaḥ | nāmnā sa viśravā nāma prajāpatisamaprabhaḥ
"And of Pulastya there was a splendid great seer, his mind-born son, Viśravas by name, equal in radiance to a Prajāpati."
"और पुलस्त्य के एक तेजस्वी महर्षि मानस पुत्र थे, नाम से विश्रवा, जो प्रजापति के समान प्रभा वाले थे।"
Verse 8
तस्य पुत्रो विशालाक्षि रावणः शत्रुरावणः । तस्य त्वं राक्षसेन्द्रस्य भार्या भवितुम् अर्हसि । मयोक्तं चारुसर्वाङ्गि वाक्यं किं नानुमन्यसे ॥
tasya putro viśālākṣi rāvaṇaḥ śatrurāvaṇaḥ | tasya tvaṃ rākṣasendrasya bhāryā bhavitum arhasi | mayoktaṃ cārusarvāṅgi vākyaṃ kiṃ nānumanyase
"His son, O wide-eyed one, is Rāvaṇa, the tormentor of foes; of him, the lord of the rākṣasas, you ought to become the wife. Why, O you of lovely form, do you not heed the words I have spoken?"
"हे विशाल नेत्रों वाली! उन्हीं के पुत्र शत्रुदमन रावण हैं; उस राक्षसेन्द्र की तुम्हें भार्या होना चाहिए। हे सर्वाङ्गसुन्दरी! मेरे कहे वचन को तुम क्यों नहीं मानती?"
Verse 9
ततो हरिजटा नाम राक्षसी वाक्यम् अब्रवीत् । विवृत्य नयने कोपान् मार्जारसदृशेक्षणा ॥
tato harijaṭā nāma rākṣasī vākyam abravīt | vivṛtya nayane kopān mārjārasadṛśekṣaṇā
Then a rākṣasī named Harijaṭā, with eyes like a cat's, rolling her eyes in anger, spoke these words:
तब बिल्ली के समान नेत्रों वाली हरिजटा नामक राक्षसी क्रोध से अपने नेत्र घुमाती हुई यह वचन बोली:
Verse 10
येन देवास् त्रयस्त्रिंशद् देवराजश् च निर्जितः । तस्य त्वं राक्षसेन्द्रस्य भार्या भवितुम् अर्हसि ॥
yena devās trayastriṃśad devarājaś ca nirjitaḥ | tasya tvaṃ rākṣasendrasya bhāryā bhavitum arhasi
"By whom the three-and-thirty gods and the king of the gods were vanquished—of him, the lord of the rākṣasas, you ought to become the wife."
"जिसने तैंतीस देवताओं और देवराज इन्द्र को भी जीत लिया, उस राक्षसेन्द्र की तुम्हें भार्या होना चाहिए।"
Verse 11
वीर्योत्सिक्तस्य शूरस्य संग्रामेष्व् अनिवर्तिनः । बलिनो वीर्ययुक्तस्या भार्यात्वं किं न लप्स्यसे ॥
vīryotsiktasya śūrasya saṃgrāmeṣv anivartinaḥ | balino vīryayuktasyā bhāryātvaṃ kiṃ na lapsyase
"Of that hero, swollen with valor, who never turns back in battles, the strong one endowed with prowess—why will you not gain the state of wife?"
"पराक्रम से उद्दीप्त, युद्धों में पीठ न दिखाने वाले उस शूरवीर, बलवान और पराक्रमी की भार्या होने का सौभाग्य तुम क्यों नहीं प्राप्त करतीं?"
Verse 12
प्रियां बहुमतां भार्यां त्यक्त्वा राजा महाबलः । सर्वासां च महाभागां त्वाम् उपैष्यति रावणः ॥
priyāṃ bahumatāṃ bhāryāṃ tyaktvā rājā mahābalaḥ | sarvāsāṃ ca mahābhāgāṃ tvām upaiṣyati rāvaṇaḥ
"Abandoning his dear and honored wife, the mighty King Rāvaṇa will come to you, O greatly blessed one, foremost of them all."
"हे महाभागे! महाबली राजा रावण अपनी प्रिय एवं सम्मानित भार्या को त्यागकर सब में श्रेष्ठ तुम्हारे पास आएँगे।"
Verse 13
समृद्धं स्त्रीसहस्रेण नानारत्नोपशोभितम् । अन्तःपुरं समुत्सृज्य त्वाम् उपैष्यति रावणः ॥
samṛddhaṃ strīsahasreṇa nānāratnopaśobhitam | antaḥpuraṃ samutsṛjya tvām upaiṣyati rāvaṇaḥ
"Forsaking his inner apartments, rich with a thousand women and gleaming with manifold jewels, Rāvaṇa will come to you."
"एक सहस्र स्त्रियों से समृद्ध और नाना रत्नों से सुशोभित अपने अन्तःपुर को छोड़कर रावण तुम्हारे पास आएँगे।"
Verse 14
असकृद् देवता युद्धे नागगन्धर्वदानवाः । निर्जिताः समरे येन स ते पार्श्वम् उपागतः ॥
asakṛd devatā yuddhe nāgagandharvadānavāḥ | nirjitāḥ samare yena sa te pārśvam upāgataḥ
"He by whom, again and again in battle, the gods, nāgas, gandharvas and dānavas were vanquished in combat—he has come to your side."
"जिसने युद्ध में बार-बार देवताओं, नागों, गन्धर्वों और दानवों को समर में परास्त किया है, वह तुम्हारे समीप आया है।"
Verse 15
तस्य सर्वसमृद्धस्या रावणस्य महात्मनः । किमर्थं राक्षसेन्द्रस्य भार्यात्वं नेच्छसे ऽधमे ॥
tasya sarvasamṛddhasyā rāvaṇasya mahātmanaḥ | kimarthaṃ rākṣasendrasya bhāryātvaṃ necchase 'dhame
"Of that Rāvaṇa, abounding in every wealth, the great-souled lord of the rākṣasas—for what reason do you not desire to be his wife, O base one?"
"हे अधमे! समस्त ऐश्वर्यों से सम्पन्न उस महात्मा राक्षसेन्द्र रावण की भार्या होना तुम किस कारण नहीं चाहती?"
Verse 16
यस्य सूर्यो न तपति भीतो यस्य च मारुतः । न वाति स्मायतापाङ्गे किं त्वं तस्य न तिष्ठसि ॥
yasya sūryo na tapati bhīto yasya ca mārutaḥ | na vāti smāyatāpāṅge kiṃ tvaṃ tasya na tiṣṭhasi
"He of whom the sun, afraid, does not burn, and the wind does not blow freely, O lady of long eye-corners—why do you not abide with him?"
"हे विशाल कटाक्षों वाली! जिसके भय से सूर्य तपता नहीं और वायु स्वच्छन्द होकर बहती नहीं, तुम उसके साथ क्यों नहीं रहतीं?"
Verse 17
पुष्पवृष्टिं च तरवो मुमुचुर् यस्य वै भयात् । शैलाश् च सुभ्रु पानीयं जलदाश् च यदेच्छति ॥
puṣpavṛṣṭiṃ ca taravo mumucur yasya vai bhayāt | śailāś ca subhru pānīyaṃ jaladāś ca yadecchati
"He out of fear of whom the trees let fall a rain of blossoms, and the mountains and rain-clouds yield water whenever he wishes, O lovely-browed one—"
"हे सुन्दर भौंहों वाली! जिसके भय से वृक्ष पुष्पों की वृष्टि करते हैं, और वह जब चाहे तब पर्वत तथा मेघ जल देते हैं—"
Verse 18
तस्य नैरृतराजस्य राजराजस्य भामिनि । किं त्वं न कुरुषे बुद्धिं भार्यार्थे रावणस्य हि ॥
tasya nairṛtarājasya rājarājasya bhāmini | kiṃ tvaṃ na kuruṣe buddhiṃ bhāryārthe rāvaṇasya hi
"of that king of the nairṛtas, that king of kings Rāvaṇa, O proud lady—why do you not set your mind upon being his wife?"
"हे भामिनि! उस निऋत्यों के राजा, राजाधिराज रावण की भार्या होने के लिए तुम अपना मन क्यों नहीं लगातीं?"
Verse 19
साधु ते तत्त्वतो देवि कथितं साधु भामिनि । गृहाण सुस्मिते वाक्यम् अन्यथा न भविष्यसि ॥
sādhu te tattvato devi kathitaṃ sādhu bhāmini | gṛhāṇa susmite vākyam anyathā na bhaviṣyasi
"What has been told you is sound indeed, O lady; it is sound, O proud one. Take to heart our words, O sweet-smiling one, or else you shall be no more."
"हे देवि! तुमसे जो कहा गया है वह यथार्थ में उत्तम है, हे भामिनि, वह उत्तम है। हे सुन्दर मुसकान वाली, हमारी बात मान लो, अन्यथा तुम जीवित नहीं रहोगी।"