Sarga 15
Sundara Kanda
33 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततः कुमुदषण्डाभो निर्मलं निर्मलः स्वयम् । प्रजगाम नभश् चन्द्रो हंसो नीलम् इवोदकम् ॥
tataḥ kumudaṣaṇḍābho nirmalaṃ nirmalaḥ svayam | prajagāma nabhaś candro haṃso nīlam ivodakam
Then the spotless moon, bright as a bed of white lilies, coursed through the sky, like a swan upon dark water.
तब श्वेत कुमुदों के समूह के समान, स्वयं निर्मल चन्द्रमा निर्मल आकाश में वैसे ही विचरने लगा, जैसे नीले जल पर कोई हंस।
Verse 2
साचिव्यम् इव कुर्वन् स प्रभया निर्मलप्रभः । चन्द्रमा रश्मिभिः शीतैः सिषेवे पवनात्मजम् ॥
sācivyam iva kurvan sa prabhayā nirmalaprabhaḥ | candramā raśmibhiḥ śītaiḥ siṣeve pavanātmajam
As if lending aid, the moon of spotless radiance waited with its cool rays upon the son of the Wind.
निर्मल प्रभा वाला वह चन्द्रमा मानो सहायता करता हुआ अपनी शीतल किरणों से वायुपुत्र की सेवा करने लगा।
Verse 3
स ददर्श ततः सीतां पूर्णचन्द्रनिभाननाम् । शोकभारैर् इव न्यस्तां भारैर् नावम् इवाम्भसि ॥
sa dadarśa tataḥ sītāṃ pūrṇacandranibhānanām | śokabhārair iva nyastāṃ bhārair nāvam ivāmbhasi
Then he beheld Sītā, her face like the full moon, laden as it were with burdens of grief, like a boat weighed down in the water by its load.
तब उसने पूर्णचन्द्र के समान मुख वाली सीता को देखा, जो मानो शोक के भारों से लदी थीं, जैसे जल में भार से दबी हुई कोई नौका।
Verse 4
दिदृक्षमाणो वैदेहीं हनूमान् मारुतात्मजः । स ददर्शाविदूरस्था राक्षसीर् घोरदर्शनाः ॥
didṛkṣamāṇo vaidehīṃ hanūmān mārutātmajaḥ | sa dadarśāvidūrasthā rākṣasīr ghoradarśanāḥ
Longing to behold Vaidehī, Hanumān, son of the Wind, beheld, standing not far off, Rākṣasa women of dread aspect:
वैदेही को देखने की इच्छा वाले उस वायुपुत्र हनुमान ने कुछ ही दूरी पर खड़ी घोर दर्शन वाली राक्षसियों को देखा;
Verse 5
एकाक्षीम् एककर्णां च कर्णप्रावरणां तथा । अकर्णां शङ्कुकर्णां च मस्तकोच्छ्वासनासिकाम् ॥
ekākṣīm ekakarṇāṃ ca karṇaprāvaraṇāṃ tathā | akarṇāṃ śaṅkukarṇāṃ ca mastakocchvāsanāsikām
one with a single eye, one with a single ear, one who wrapped herself in her ears, one earless, one with ears like pegs, one whose nose was on her forehead;
एक आँख वाली, एक कान वाली, कानों को ही ओढ़े रहने वाली, बिना कान वाली, खूँटे जैसे कान वाली, और मस्तक पर नासिका वाली;
Verse 6
अतिकायोत्तमाङ्गीं च तनुदीर्घशिरोधराम् । ध्वस्तकेशीं तथाकेशीं केशकम्बलधारिणीम् ॥
atikāyottamāṅgīṃ ca tanudīrghaśirodharām | dhvastakeśīṃ tathākeśīṃ keśakambaladhāriṇīm
one huge of body with a huge head, one with a thin, long neck, one with her hair shaken loose, one hairless, one who wore her hair for a blanket;
विशाल शरीर और विशाल सिर वाली, पतली लम्बी गर्दन वाली, बिखरे केश वाली, केशहीन, और केशों को ही कम्बल की भाँति धारण करने वाली;
Verse 7
लम्बकर्णललाटां च लम्बोदरपयोधराम् । लम्बौष्ठीं चिबुकौष्ठीं च लम्बास्यां लम्बजानुकाम् ॥
lambakarṇalalāṭāṃ ca lambodarapayodharām | lambauṣṭhīṃ cibukauṣṭhīṃ ca lambāsyāṃ lambajānukām
one with pendulous ears and brow, one with pendulous belly and breasts, one with pendulous lips, one with lips on her chin, one with a pendulous face, one with pendulous knees;
लम्बे कान और ललाट वाली, लम्बे पेट और स्तनों वाली, लम्बे ओठों वाली, ठोड़ी पर ओठ वाली, लम्बे मुख वाली और लम्बे घुटनों वाली;
Verse 8
ह्रस्वां दीर्घां च कुब्जां च विकटां वामनां तथा । करालां भुग्नवस्त्रां च पिङ्गाक्षीं विकृताननाम् ॥
hrasvāṃ dīrghāṃ ca kubjāṃ ca vikaṭāṃ vāmanāṃ tathā | karālāṃ bhugnavastrāṃ ca piṅgākṣīṃ vikṛtānanām
one short, one tall, one hunched, one monstrous, one dwarfish, one grim, one with twisted garments, one tawny-eyed, one with a distorted face;
नाटी, लम्बी, कुबड़ी, विकट, बौनी, विकराल, टेढ़े वस्त्र वाली, पिंगल नेत्रों वाली और विकृत मुख वाली;
Verse 9
विकृताः पिङ्गलाः कालीः क्रोधनाः कलहप्रियाः । कालायसमहाशूलकूटमुद्गरधारिणीः ॥
vikṛtāḥ piṅgalāḥ kālīḥ krodhanāḥ kalahapriyāḥ | kālāyasamahāśūlakūṭamudgaradhāriṇīḥ
distorted, tawny, black, wrathful, fond of strife, bearing great iron pikes and hammers and mallets;
विकृत, पिंगल, काली, क्रोधी, कलहप्रिय, तथा काले लोहे के बड़े शूल, हथौड़े और मुद्गर धारण करने वाली;
Verse 10
वराहमृगशार्दूलमहिषाजशिवा मुखाः । गजोष्ट्रहयपादाश् च निखातशिरसो ऽपराः ॥
varāhamṛgaśārdūlamahiṣājaśivā mukhāḥ | gajoṣṭrahayapādāś ca nikhātaśiraso 'parāḥ
with faces of boar, deer, tiger, buffalo, goat, and jackal; others with feet of elephant, camel, and horse, and with their heads sunk into their bodies;
सूअर, मृग, बाघ, भैंस, बकरी और सियार के मुख वाली; दूसरी हाथी, ऊँट और घोड़े के पैरों वाली, और शरीर में धँसे सिरों वाली;
Verse 11
एकहस्तैकपादाश् च खरकर्ण्यश्वकर्णिकाः । गोकर्णीर् हस्तिकर्णीश् च हरिकर्णीस् तथापराः ॥
ekahastaikapādāś ca kharakarṇyaśvakarṇikāḥ | gokarṇīr hastikarṇīś ca harikarṇīs tathāparāḥ
some one-handed and one-footed, with donkey's ears and horse's ears, with cow's ears, elephant's ears, and others with monkey's ears;
कुछ एक हाथ और एक पैर वाली, गधे के कान और घोड़े के कान वाली, गाय के कान, हाथी के कान, और दूसरी बन्दर के कान वाली;
Verse 12
अनासा अतिनासाश् च तिर्यन् नासा विनासिकाः । गजसंनिभनासाश् च ललाटोच्छ्वासनासिकाः ॥
anāsā atināsāś ca tiryan nāsā vināsikāḥ | gajasaṃnibhanāsāś ca lalāṭocchvāsanāsikāḥ
some noseless, some huge-nosed, some with noses awry, some noseless, some with noses like an elephant's, some with the nose set on the forehead;
कुछ बिना नाक की, कुछ बड़ी नाक वाली, कुछ टेढ़ी नाक वाली, कुछ बिना नाक की, कुछ हाथी के समान नाक वाली, और कुछ ललाट पर नासिका वाली;
Verse 13
हस्तिपादा महापादा गोपादाः पादचूलिकाः । अतिमात्रशिरोग्रीवा अतिमात्रकुचोदरीः ॥
hastipādā mahāpādā gopādāḥ pādacūlikāḥ | atimātraśirogrīvā atimātrakucodarīḥ
some with elephant's feet, great feet, cow's feet, hair on their feet; some with huge heads and necks, with huge breasts and bellies;
कुछ हाथी के पैरों वाली, बड़े पैरों वाली, गाय के पैरों वाली, पैरों पर बालों वाली; कुछ अत्यधिक बड़े सिर और गर्दन वाली, अत्यधिक बड़े स्तनों और पेट वाली;
Verse 14
अतिमात्रास्य नेत्राश् च दीर्घजिह्वानखास् तथा । अजामुखीर् हस्तिमुखीर् गोमुखीः सूकरीमुखीः ॥
atimātrāsya netrāś ca dīrghajihvānakhās tathā | ajāmukhīr hastimukhīr gomukhīḥ sūkarīmukhīḥ
some with huge mouths and eyes, with long tongues and nails; some goat-faced, some elephant-faced, some cow-faced, some sow-faced;
कुछ अत्यधिक बड़े मुख और नेत्रों वाली, लम्बी जीभ और नखों वाली; कुछ बकरी के मुख वाली, हाथी के मुख वाली, गाय के मुख वाली और सूअर के मुख वाली;
Verse 15
हयोष्ट्रखरवक्त्राश् च राक्षसीर् घोरदर्शनाः । शूलमुद्गरहस्ताश् च क्रोधनाः कलहप्रियाः ॥
hayoṣṭrakharavaktrāś ca rākṣasīr ghoradarśanāḥ | śūlamudgarahastāś ca krodhanāḥ kalahapriyāḥ
some with faces of horse, camel, and donkey — Rākṣasa women of dread aspect, bearing spears and mallets in hand, wrathful and fond of strife;
कुछ घोड़े, ऊँट और गधे के मुख वाली—घोर दर्शन वाली राक्षसियाँ, हाथों में शूल और मुद्गर लिए, क्रोधी और कलहप्रिय थीं;
Verse 16
कराला धूम्रकेशीश् च रक्षसीर् विकृताननाः । पिबन्तीः सततं पानं सदा मांससुराप्रियाः ॥
karālā dhūmrakeśīś ca rakṣasīr vikṛtānanāḥ | pibantīḥ satataṃ pānaṃ sadā māṃsasurāpriyāḥ
grim and smoke-haired Rākṣasa women of distorted faces, ever drinking liquor and ever fond of flesh and wine;
विकराल, धुँए के समान केश वाली, विकृत मुख वाली राक्षसियाँ, जो निरन्तर मद्यपान करती थीं और सदा मांस तथा सुरा में अनुरक्त थीं;
Verse 17
मांसशोणितदिग्धाङ्गीर् मांसशोणितभोजनाः । ता ददर्श कपिश्रेष्ठो रोमहर्षणदर्शनाः ॥
māṃsaśoṇitadigdhāṅgīr māṃsaśoṇitabhojanāḥ | tā dadarśa kapiśreṣṭho romaharṣaṇadarśanāḥ
their limbs smeared with flesh and blood, eaters of flesh and blood — such did the best of monkeys behold, of hair-raising aspect,
जिनके अंग मांस और रक्त से लिपटे थे, जो मांस और रक्त का भोजन करती थीं—रोंगटे खड़े कर देने वाली ऐसी राक्षसियों को उस कपिश्रेष्ठ ने देखा,
Verse 18
स्कन्धवन्तम् उपासीनाः परिवार्य वनस्पतिम् । तस्याधस्ताच् च तां देवीं राजपुत्रीम् अनिन्दिताम् ॥
skandhavantam upāsīnāḥ parivārya vanaspatim | tasyādhastāc ca tāṃ devīṃ rājaputrīm aninditām
seated close about a branching forest-tree; and beneath it the goddess, that blameless princess.
जो किसी शाखाओं वाले वृक्ष को घेरकर उसके पास बैठी थीं; और उसी वृक्ष के नीचे उस देवी, उस निर्दोष राजकुमारी को—
Verse 19
लक्षयाम् आस लक्ष्मीवान् हनूमाञ् जनकात्मजाम् । निष्प्रभां शोकसंतप्तां मलसंकुलमूर्धजाम् ॥
lakṣayām āsa lakṣmīvān hanūmāñ janakātmajām | niṣprabhāṃ śokasaṃtaptāṃ malasaṃkulamūrdhajām
The glorious Hanumān marked her, the daughter of Janaka, of faded radiance, scorched with grief, her hair matted with filth;
उस श्रीमान हनुमान ने जनककुमारी को देखा, जो निष्प्रभ, शोक से संतप्त और मैल से भरे केशों वाली थीं;
Verse 20
क्षीणपुण्यां च्युतां भूमौ तारां निपतिताम् इव । चारित्र्य व्यपदेशाढ्यां भर्तृदर्शनदुर्गताम् ॥
kṣīṇapuṇyāṃ cyutāṃ bhūmau tārāṃ nipatitām iva | cāritrya vyapadeśāḍhyāṃ bhartṛdarśanadurgatām
like one whose merit is spent, a star fallen from the sky to earth; rich in the repute of her chastity, yet brought low by being parted from the sight of her husband;
जो क्षीण पुण्य वाली, आकाश से भूमि पर गिरे तारे के समान थीं; जो अपने चरित्र की ख्याति से समृद्ध होकर भी पति के दर्शन से वंचित होकर दुर्दशा में पड़ी थीं;
Verse 21
भूषणैर् उत्तमैर् हीनां भर्तृवात्सल्यभूषिताम् । राक्षसाधिपसंरुद्धां बन्धुभिश् च विनाकृताम् ॥
bhūṣaṇair uttamair hīnāṃ bhartṛvātsalyabhūṣitām | rākṣasādhipasaṃruddhāṃ bandhubhiś ca vinākṛtām
bereft of her choicest ornaments, yet adorned with love for her husband; shut in by the lord of the Rākṣasas and sundered from her kinsfolk;
जो श्रेष्ठ आभूषणों से रहित, पर पति के प्रेम से विभूषित थीं; जो राक्षसाधिपति द्वारा रोकी गई और बन्धुओं से अलग की गई थीं;
Verse 22
वियूथां सिंहसंरुद्धां बद्धां गजवधूम् इव । चन्द्रलेखां पयोदान्ते शारदाभ्रैर् इवावृताम् ॥
viyūthāṃ siṃhasaṃruddhāṃ baddhāṃ gajavadhūm iva | candralekhāṃ payodānte śāradābhrair ivāvṛtām
parted from her herd, like a cow-elephant held fast, bound, encircled by a lion; like the sliver of the moon at the waters' edge, veiled by autumn clouds.
जो अपने झुण्ड से बिछुड़कर, सिंह से घिरी, बँधी हुई हथिनी के समान थीं; जो जल के किनारे शरद के मेघों से ढकी चन्द्रकला के समान थीं;
Verse 23
क्लिष्टरूपाम् असंस्पर्शाद् अयुक्ताम् इव वल्लकीम् । सीतां भर्तृहिते युक्ताम् अयुक्तां रक्षसां वशे ॥
kliṣṭarūpām asaṃsparśād ayuktām iva vallakīm | sītāṃ bhartṛhite yuktām ayuktāṃ rakṣasāṃ vaśe
of worn aspect, like a lute untuned for want of the touch of the hand; Sītā, devoted to her husband's good, yet unfitly fallen under the Rākṣasas' sway;
जो हाथ के स्पर्श के अभाव में बेसुरी वीणा के समान विकृत रूप वाली थीं; जो पति के हित में लगी होकर भी अनुचित रूप से राक्षसों के वश में पड़ी थीं;
Verse 24
अशोकवनिकामध्ये शोकसागरम् आप्लुताम् । ताभिः परिवृतां तत्र सग्रहाम् इव रोहिणीम् ॥
aśokavanikāmadhye śokasāgaram āplutām | tābhiḥ parivṛtāṃ tatra sagrahām iva rohiṇīm
in the midst of the aśoka-grove, plunged in an ocean of grief, there ringed about by them, like Rohiṇī beset by the malignant planet —
जो अशोकवाटिका के बीच शोक के समुद्र में डूबी थीं, और वहाँ उन राक्षसियों से घिरी हुई मानो दुष्ट ग्रह से घिरी रोहिणी हों—
Verse 25
ददर्श हनुमान् देवीं लताम् अकुसुमाम् इव । सा मलेन च दिग्धाङ्गी वपुषा चाप्य् अलंकृता ॥
dadarśa hanumān devīṃ latām akusumām iva | sā malena ca digdhāṅgī vapuṣā cāpy alaṃkṛtā
such did Hanumān behold the goddess, like a creeper stripped of its blossoms. Her limbs smeared with filth, yet adorned by her own body's beauty,
ऐसी उस देवी सीता को हनुमान ने फूलों से रहित लता के समान देखा। उनके अंग मैल से लिपटे थे, फिर भी अपने शरीर की शोभा से वे सुशोभित थीं;
Verse 26
मृणाली पङ्कदिघ्देव विभाति च न भाति च । मलिनेन तु वस्त्रेण परिक्लिष्टेन भामिनीम् ॥
mṛṇālī paṅkadighdeva vibhāti ca na bhāti ca | malinena tu vastreṇa parikliṣṭena bhāminīm
she both shone and shone not, like a lotus-fibre smeared with mud; and Hanumān beheld that lovely woman veiled in a soiled and worn garment,
कीचड़ से सनी मृणाल के समान वे शोभित भी होती थीं और नहीं भी। मैले और अत्यन्त जीर्ण वस्त्र से ढकी उस सुन्दरी को,
Verse 27
संवृतां मृगशावाक्षीं ददर्श हनुमान् कपिः । तां देवीं दीनवदनाम् अदीनां भर्तृतेजसा ॥
saṃvṛtāṃ mṛgaśāvākṣīṃ dadarśa hanumān kapiḥ | tāṃ devīṃ dīnavadanām adīnāṃ bhartṛtejasā
the fawn-eyed one, that goddess of forlorn countenance, yet not forlorn, through her husband's glory;
उस मृगछौने के समान नेत्रों वाली को कपि हनुमान ने देखा। वह देवी दीन मुख वाली थीं, फिर भी पति के तेज से दीन नहीं थीं;
Verse 28
रक्षितां स्वेन शीलेन सीताम् असितलोचनाम् । तां दृष्ट्वा हनुमान् सीतां मृगशावनिभेक्षणाम् ॥
rakṣitāṃ svena śīlena sītām asitalocanām | tāṃ dṛṣṭvā hanumān sītāṃ mṛgaśāvanibhekṣaṇām
Sītā of the dark eyes, guarded by her own virtue. Beholding her, Hanumān, Sītā of the fawn-like eyes,
अपने शील से रक्षित, काले नेत्रों वाली उन सीता को देखकर हनुमान ने उस मृगछौने के समान नेत्रों वाली सीता को—
Verse 29
मृगकन्याम् इव त्रस्तां वीक्षमाणां समन्ततः । दहन्तीम् इव निःश्वासैर् वृक्षान् पल्लवधारिणः ॥
mṛgakanyām iva trastāṃ vīkṣamāṇāṃ samantataḥ | dahantīm iva niḥśvāsair vṛkṣān pallavadhāriṇaḥ
startled like a young doe, gazing all about, as though scorching with her sighs the trees that bore the tender shoots;
हिरनी की बच्ची के समान भयभीत, सब ओर देखती हुई, अपने निःश्वासों से मानो कोमल पल्लव धारण करने वाले वृक्षों को जलाती हुई-सी देखा;
Verse 30
संघातम् इव शोकानां दुःखस्योर्मिम् इवोत्थिताम् । तां क्षामां सुविभक्ताङ्गीं विनाभरणशोभिनीम् ॥
saṃghātam iva śokānāṃ duḥkhasyormim ivotthitām | tāṃ kṣāmāṃ suvibhaktāṅgīṃ vinābharaṇaśobhinīm
like a mass of griefs gathered, like a risen wave of sorrow; that slender one of fair-shaped limbs, lovely even without her ornaments —
शोकों की राशि के समान, दुख की उठी हुई लहर के समान, उस कृश, सुन्दर अंगों वाली, आभूषणों के बिना भी शोभित मैथिली को—
Verse 31
प्रहर्षम् अतुलं लेभे मारुतिः प्रेक्ष्य मैथिलीम् । हर्षजानि च सो ऽश्रूणि तां दृष्ट्वा मदिरेक्षणाम् ॥
praharṣam atulaṃ lebhe mārutiḥ prekṣya maithilīm | harṣajāni ca so 'śrūṇi tāṃ dṛṣṭvā madirekṣaṇām
the son of the Wind gained matchless joy, beholding Maithilī; and tears born of joy, beholding that wine-eyed one,
देखकर वायुपुत्र को अतुल हर्ष प्राप्त हुआ; और उस मदभरी आँखों वाली को देखकर हर्ष से उत्पन्न आँसू—
Verse 32
मुमोच हनुमांस् तत्र नमश् चक्रे च राघवम् । नमस्कृत्वा च रामाय लक्ष्मणाय च वीर्यवान् ॥
mumoca hanumāṃs tatra namaś cakre ca rāghavam | namaskṛtvā ca rāmāya lakṣmaṇāya ca vīryavān
Hanumān then let fall, and made obeisance to Rāghava; and having bowed to Rāma and to Lakṣmaṇa, the valiant one,
हनुमान ने वहाँ बहाए, और राघव को नमस्कार किया; और राम तथा लक्ष्मण को नमस्कार करके वह पराक्रमी—
Verse 33
सीतादर्शनसंहृष्टो हनूमान् संवृतो ऽभवत् ॥
sītādarśanasaṃhṛṣṭo hanūmān saṃvṛto 'bhavat
thrilled with joy at the sight of Sītā, Hanumān kept himself hidden.
सीता के दर्शन से हर्षित वह हनुमान छिपकर बैठ गया।