Sarga 13
Sundara Kanda
52 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
स वीक्षमाणस् तत्रस्थो मार्गमाणश् च मैथिलीम् । अवेक्षमाणश् च महीं सर्वां ताम् अन्ववैक्षत ॥
sa vīkṣamāṇas tatrastho mārgamāṇaś ca maithilīm | avekṣamāṇaś ca mahīṃ sarvāṃ tām anvavaikṣata
Stationed there, gazing about and searching for Maithilī, and looking over all the ground, he surveyed that whole place.
वहाँ स्थित होकर, मैथिली को खोजता, सब ओर देखता और भूमि का निरीक्षण करता हुआ उसने उस समूचे स्थान को देखा।
Verse 2
सन्तान कलताभिश् च पादपैर् उपशोभिताम् । दिव्यगन्धरसोपेतां सर्वतः समलंकृताम् ॥
santāna kalatābhiś ca pādapair upaśobhitām | divyagandharasopetāṃ sarvataḥ samalaṃkṛtām
graced with coral-trees and their consort-creepers, endowed with divine fragrance and savour, adorned on every side;
जो सन्तानक वृक्षों और लताओं से तथा दूसरे वृक्षों से सुशोभित, दिव्य गन्ध और रस से युक्त, और चारों ओर से अलंकृत थी;
Verse 3
तां स नन्दनसंकाशां मृगपक्षिभिर् आवृताम् । हर्म्यप्रासादसंबाधां कोकिलाकुलनिःस्वनाम् ॥
tāṃ sa nandanasaṃkāśāṃ mṛgapakṣibhir āvṛtām | harmyaprāsādasaṃbādhāṃ kokilākulaniḥsvanām
that grove, like Nandana, thronged with beasts and birds, close-set with mansions and palaces, loud with the calls of cuckoos;
नन्दनवन के समान उस वाटिका को, जो मृगों और पक्षियों से भरी, भवनों और प्रासादों से सघन, और कोयलों के शब्दों से गूँजती थी;
Verse 4
काञ्चनोत्पलपद्माभिर् वापीभिर् उपशोभिताम् । बह्वासनकुथोपेतां बहुभूमिगृहायुताम् ॥
kāñcanotpalapadmābhir vāpībhir upaśobhitām | bahvāsanakuthopetāṃ bahubhūmigṛhāyutām
graced with ponds bright with golden lilies and lotuses, furnished with many seats and carpets and with many underground chambers.
जो सोने के उत्पलों और कमलों वाली बावड़ियों से सुशोभित, बहुत-से आसनों और कालीनों से युक्त, और बहुत-से भूमिगृहों से भरी थी।
Verse 5
सर्वर्तुकुसुमै रम्यैः फलवद्भिश् च पादपैः । पुष्पितानाम् अशोकानां श्रिया सूर्योदयप्रभाम् ॥
sarvartukusumai ramyaiḥ phalavadbhiś ca pādapaiḥ | puṣpitānām aśokānāṃ śriyā sūryodayaprabhām
With lovely flowers of every season and with fruit-bearing trees, bright with the splendour of flowering aśokas like the glow of sunrise,
सब ऋतुओं के सुन्दर फूलों और फलदार वृक्षों से युक्त, फूले हुए अशोकों की शोभा से सूर्योदय की प्रभा के समान—
Verse 6
प्रदीप्ताम् इव तत्रस्थो मारुतिः समुदैक्षत । निष्पत्रशाखां विहगैः क्रियमाणाम् इवासकृत् । विनिष्पतद्भिः शतशश् चित्रैः पुष्पावतंसकैः ॥
pradīptām iva tatrastho mārutiḥ samudaikṣata | niṣpatraśākhāṃ vihagaiḥ kriyamāṇām ivāsakṛt | viniṣpatadbhiḥ śataśaś citraiḥ puṣpāvataṃsakaiḥ
the son of the Wind, stationed there, gazed upon it as though ablaze — its branches stripped of leaves, worked upon again and again, as it were, by the birds, with hundreds of bright flower-tufts falling from them.
वहाँ स्थित वायुपुत्र उस वाटिका को मानो प्रज्वलित-सी देखने लगा—जिसकी शाखाएँ पत्तों से रहित थीं, और सैकड़ों विचित्र फूलों के गुच्छे गिरते हुए पक्षियों द्वारा मानो बार-बार झाड़ी जा रही थीं।
Verse 7
आमूलपुष्पनिचितैर् अशोकैः शोकनाशनैः । पुष्पभारातिभारैश् च स्पृशद्भिर् इव मेदिनीम् ॥
āmūlapuṣpanicitair aśokaiḥ śokanāśanaiḥ | puṣpabhārātibhāraiś ca spṛśadbhir iva medinīm
With aśokas, dispellers of grief, laden with flowers from root to crown, bowed as if to touch the earth under their overweight of blossom;
शोक का नाश करने वाले, जड़ से लेकर शिखर तक फूलों से भरे अशोक वृक्षों से, जो फूलों के अत्यधिक भार से मानो धरती को छू रहे थे;
Verse 8
कर्णिकारैः कुसुमितैः किंशुकैश् च सुपुष्पितैः । स देशः प्रभया तेषां प्रदीप्त इव सर्वतः ॥
karṇikāraiḥ kusumitaiḥ kiṃśukaiś ca supuṣpitaiḥ | sa deśaḥ prabhayā teṣāṃ pradīpta iva sarvataḥ
with flowering karṇikāras and kiṃśukas in full bloom, that place seemed ablaze on every side with their radiance.
फूले हुए कर्णिकारों और भली प्रकार फूले किंशुकों से वह स्थान उनकी प्रभा से मानो चारों ओर प्रज्वलित-सा हो रहा था।
Verse 9
पुंनागाः सप्तपर्णाश् च चम्पकोद्दालकास् तथा । विवृद्धमूला बहवः शोभन्ते स्म सुपुष्पिताः ॥
puṃnāgāḥ saptaparṇāś ca campakoddālakās tathā | vivṛddhamūlā bahavaḥ śobhante sma supuṣpitāḥ
Puṃnāgas and saptaparṇas, campakas and uddālakas, many, deep-rooted, shone in full flower.
पुन्नाग, सप्तपर्ण, चम्पक और उद्दालक—गहरी जड़ों वाले बहुत-से वृक्ष भली प्रकार फूले हुए शोभित हो रहे थे।
Verse 10
शातकुम्भनिभाः के चित् के चिद् अग्निशिखोपमाः । नीलाञ्जननिभाः के चित् तत्राशोकाः सहस्रशः ॥
śātakumbhanibhāḥ ke cit ke cid agniśikhopamāḥ | nīlāñjananibhāḥ ke cit tatrāśokāḥ sahasraśaḥ
Some golden-hued, some like tongues of fire, some dark as collyrium — such aśokas were there by the thousand.
कुछ सोने के रंग के, कुछ अग्निशिखा के समान, और कुछ नील अंजन के समान—वहाँ सहस्रों अशोक वृक्ष थे।
Verse 11
नन्दनं विविधोद्यानं चित्रं चैत्ररथं यथा । अतिवृत्तम् इवाचिन्त्यं दिव्यं रम्यं श्रिया वृतम् ॥
nandanaṃ vividhodyānaṃ citraṃ caitrarathaṃ yathā | ativṛttam ivācintyaṃ divyaṃ ramyaṃ śriyā vṛtam
Like Nandana, like Caitraratha's varied pleasure-grounds, it seemed to surpass thought, divine, lovely, invested with splendour;
नाना प्रकार के उद्यानों वाली वह वाटिका नन्दनवन के समान, चैत्ररथ के समान विचित्र, वर्णन से परे, अचिन्त्य, दिव्य, रमणीय और शोभा से युक्त थी;
Verse 12
द्वितीयम् इव चाकाशं पुष्पज्योतिर्गणायुतम् । पुष्परत्नशतैश् चित्रं पञ्चमं सागरं यथा ॥
dvitīyam iva cākāśaṃ puṣpajyotirgaṇāyutam | puṣparatnaśataiś citraṃ pañcamaṃ sāgaraṃ yathā
like a second sky, filled with constellations of flowers for stars; varied with hundreds of flower-jewels, like a fifth ocean.
The "fifth ocean" image follows the Sanskrit (pañcamaṃ sāgaram); the sense is simply "yet another ocean," its flowers for jewels/waves.
फूलरूपी ज्योतिपुंजों से युक्त दूसरे आकाश के समान, और सैकड़ों फूलरूपी रत्नों से विचित्र पाँचवें समुद्र के समान थी।
Verse 13
सर्वर्तुपुष्पैर् निचितं पादपैर् मधुगन्धिभिः । नानानिनादैर् उद्यानं रम्यं मृगगणैर् द्विजैः ॥
sarvartupuṣpair nicitaṃ pādapair madhugandhibhiḥ | nānāninādair udyānaṃ ramyaṃ mṛgagaṇair dvijaiḥ
Thick-set with trees bearing flowers of every season, fragrant with honey, that grove was lovely with its herds of deer and birds of many cries;
सब ऋतुओं के फूलों और मधु की गन्ध वाले वृक्षों से भरी, नाना शब्द करते मृगसमूहों और पक्षियों से रमणीय वह वाटिका थी;
Verse 14
अनेकगन्धप्रवहं पुण्यगन्धं मनोरमम् । शैलेन्द्रम् इव गन्धाढ्यं द्वितीयं गन्धमादनम् ॥
anekagandhapravahaṃ puṇyagandhaṃ manoramam | śailendram iva gandhāḍhyaṃ dvitīyaṃ gandhamādanam
wafting many fragrances, of holy scent and charming, rich in perfume like the lord of mountains — a second Gandhamādana.
जो अनेक गन्धों को बहाने वाली, पवित्र गन्ध वाली, मनोरम, और गन्ध से समृद्ध गन्धमादन पर्वत के समान—मानो दूसरा गन्धमादन ही थी।
Verse 15
अशोकवनिकायां तु तस्यां वानरपुंगवः । स ददर्शाविदूरस्थं चैत्यप्रासादम् ऊर्जितम् ॥
aśokavanikāyāṃ tu tasyāṃ vānarapuṃgavaḥ | sa dadarśāvidūrasthaṃ caityaprāsādam ūrjitam
In that aśoka-grove the bull among monkeys beheld, standing not far off, a mighty shrine-palace;
उस अशोकवाटिका में उस वानरश्रेष्ठ ने कुछ ही दूरी पर खड़े एक विशाल चैत्यप्रासाद को देखा;
Verse 16
मध्ये स्तम्भसहस्रेण स्थितं कैलासपाण्डुरम् । प्रवालकृतसोपानं तप्तकाञ्चनवेदिकम् ॥
madhye stambhasahasreṇa sthitaṃ kailāsapāṇḍuram | pravālakṛtasopānaṃ taptakāñcanavedikam
set upon a thousand pillars, white as Kailāsa, its stairway wrought of coral and its daises of refined gold;
जो एक हजार खम्भों पर खड़ा, कैलास के समान श्वेत, मूँगे की सीढ़ियों वाला और तपाए हुए सोने की वेदियों वाला था;
Verse 17
मुष्णन्तम् इव चक्षूंषि द्योतमानम् इव श्रिया । विमलं प्रांशुभावत्वाद् उल्लिखन्तम् इवाम्बरम् ॥
muṣṇantam iva cakṣūṃṣi dyotamānam iva śriyā | vimalaṃ prāṃśubhāvatvād ullikhantam ivāmbaram
as though stealing the eyes, blazing as it were with splendour, spotless, and by its lofty height seeming to scratch the sky.
जो मानो आँखें चुरा लेता हो, जो शोभा से मानो चमक रहा हो, जो निर्मल था और अपनी ऊँचाई के कारण मानो आकाश को खरोंच रहा हो।
Verse 18
ततो मलिनसंवीतां राक्षसीभिः समावृताम् । उपवासकृशां दीनां निःश्वसान्तीं पुनः पुनः । ददर्श शुक्लपक्षादौ चन्द्ररेखाम् इवामलाम् ॥
tato malinasaṃvītāṃ rākṣasībhiḥ samāvṛtām | upavāsakṛśāṃ dīnāṃ niḥśvasāntīṃ punaḥ punaḥ | dadarśa śuklapakṣādau candrarekhām ivāmalām
Then he beheld her, clad in soiled garments, surrounded by Rākṣasa women, wasted by fasting, forlorn, sighing again and again, spotless as the sliver of the moon at the start of the bright fortnight.
तभी उसने मैली वस्त्र पहने, राक्षसियों से घिरी, उपवास से कृश, दीन, बार-बार साँस भरती हुई उस सीता को देखा—शुक्लपक्ष के आरम्भ की निर्मल चन्द्ररेखा के समान।
Verse 19
मन्दप्रख्यायमानेन रूपेण रुचिरप्रभाम् । पिनद्धां धूमजालेन शिखाम् इव विभावसोः ॥
mandaprakhyāyamānena rūpeṇa ruciraprabhām | pinaddhāṃ dhūmajālena śikhām iva vibhāvasoḥ
of lovely radiance shining but faintly through her form, like the flame of fire wrapped in a web of smoke;
जिनकी मनोहर प्रभा उनके रूप में से मन्द-मन्द प्रकट हो रही थी, मानो धुएँ के जाल में लिपटी अग्नि की शिखा हो;
Verse 20
पीतेनैकेन संवीतां क्लिष्टेनोत्तमवाससा । सपङ्काम् अनलंकारां विपद्माम् इव पद्मिनीम् ॥
pītenaikena saṃvītāṃ kliṣṭenottamavāsasā | sapaṅkām analaṃkārāṃ vipadmām iva padminīm
clad in a single yellow garment, worn and once fine, like a lotus-plant, stained with mud and bereft of its lotuses;
जो एक पीले, मैले, कभी उत्तम रहे वस्त्र से ढकी थीं, मानो कीचड़ से सनी, आभूषणहीन, कमलों से रहित कोई कमलिनी हों;
Verse 21
व्रीडितां दुःखसंतप्तां परिम्लानां तपस्विनीम् । ग्रहेणाङ्गारकेणैव पीडिताम् इव रोहिणीम् ॥
vrīḍitāṃ duḥkhasaṃtaptāṃ parimlānāṃ tapasvinīm | graheṇāṅgārakeṇaiva pīḍitām iva rohiṇīm
shamed, scorched with grief, faded, an ascetic, like Rohiṇī afflicted by the planet Aṅgāraka, Mars;
जो लज्जित, दुख से संतप्त, मुरझाई हुई तपस्विनी थीं, मानो मंगल ग्रह से पीड़ित रोहिणी हों;
Verse 22
अश्रुपूर्णमुखीं दीनां कृशाम् अननशेन च । शोकध्यानपरां दीनां नित्यं दुःखपरायणाम् ॥
aśrupūrṇamukhīṃ dīnāṃ kṛśām ananaśena ca | śokadhyānaparāṃ dīnāṃ nityaṃ duḥkhaparāyaṇām
her face full of tears, forlorn, wasted by fasting, given to grief and brooding, hapless, ever bent toward sorrow;
जिनका मुख आँसुओं से भरा था, जो दीन, अनशन से कृश, शोक और ध्यान में डूबी, और नित्य दुख में निमग्न थीं;
Verse 23
प्रियं जनम् अपश्यन्तीं पश्यन्तीं राक्षसीगणम् । स्वगणेन मृगीं हीनां श्वगणाभिवृताम् इव ॥
priyaṃ janam apaśyantīṃ paśyantīṃ rākṣasīgaṇam | svagaṇena mṛgīṃ hīnāṃ śvagaṇābhivṛtām iva
not beholding her dear ones, but beholding the throng of Rākṣasa women, like a doe parted from her own herd and ringed about by a pack of hounds;
जो अपने प्रियजनों को न देखकर राक्षसियों का समूह देख रही थीं, मानो अपने झुण्ड से बिछुड़ी और कुत्तों के झुण्ड से घिरी कोई हिरनी हों;
Verse 24
नीलनागाभया वेण्या जघनं गतयैकया । सुखार्हां दुःखसंतप्तां व्यसनानाम् अकोदिवाम् ॥
nīlanāgābhayā veṇyā jaghanaṃ gatayaikayā | sukhārhāṃ duḥkhasaṃtaptāṃ vyasanānām akodivām
with a single braid, dark as a black serpent, hanging down to her hips; worthy of ease yet scorched with grief, skilled only in calamity;
vyasanānām akodivām read as "versed/practised only in misfortunes" (sense uncertain in the transmitted reading).
जिनकी काले नाग के समान एक ही वेणी नितम्ब तक लटक रही थी; जो सुख के योग्य होकर भी दुख से संतप्त और केवल विपत्तियों की अभ्यस्त-सी थीं।
Verse 25
तां समीक्ष्य विशालाक्षीम् अधिकं मलिनां कृशाम् । तर्कयाम् आस सीतेति कारणैर् उपपादिभिः ॥
tāṃ samīkṣya viśālākṣīm adhikaṃ malināṃ kṛśām | tarkayām āsa sīteti kāraṇair upapādibhiḥ
Beholding that wide-eyed woman, exceedingly soiled and wasted, he surmised, by fitting reasons, "This is Sītā."
अत्यधिक मैली और कृश उस विशाल नेत्रों वाली को देखकर उसने उपयुक्त कारणों से अनुमान किया—'यह सीता हैं।'
Verse 26
ह्रियमाणा तदा तेन रक्षसा कामरूपिणा । यथारूपा हि दृष्टा वै तथारूपेयम् अङ्गना ॥
hriyamāṇā tadā tena rakṣasā kāmarūpiṇā | yathārūpā hi dṛṣṭā vai tathārūpeyam aṅganā
"As she was seen in form when carried off then by that Rākṣasa who takes any form at will, of such a form is this woman."
'इच्छानुसार रूप धारण करने वाले उस राक्षस द्वारा हरे जाते समय जैसी देखी गई थीं, वैसे ही रूप वाली यह स्त्री हैं।'
Verse 27
पूर्णचन्द्राननां सुभ्रूं चारुवृत्तपयोधराम् । कुर्वन्तीं प्रभया देवीं सर्वा वितिमिरा दिशः ॥
pūrṇacandrānanāṃ subhrūṃ cāruvṛttapayodharām | kurvantīṃ prabhayā devīṃ sarvā vitimirā diśaḥ
— the goddess with the full-moon face, fair of brow, with lovely rounded breasts, who by her radiance dispelled the darkness from all the quarters;
—पूर्णचन्द्र के समान मुख वाली, सुन्दर भौंहों वाली, सुन्दर गोल स्तनों वाली उस देवी को, जो अपनी प्रभा से सब दिशाओं का अन्धकार दूर कर रही थीं;
Verse 28
तां नीलकेशीं बिम्बौष्ठीं सुमध्यां सुप्रतिष्ठिताम् । सीतां पद्मपलाशाक्षीं मन्मथस्य रतिं यथा ॥
tāṃ nīlakeśīṃ bimbauṣṭhīṃ sumadhyāṃ supratiṣṭhitām | sītāṃ padmapalāśākṣīṃ manmathasya ratiṃ yathā
dark-haired, with lips like the bimba-fruit, fair-waisted and well-poised, Sītā of the lotus-petal eyes, like the Delight of Love himself;
उन नीले केशों वाली, बिम्बफल के समान ओठों वाली, सुन्दर कटि वाली, सुप्रतिष्ठित, कमलपत्र के समान नेत्रों वाली सीता को, मानो कामदेव की रति हों;
Verse 29
इष्टां सर्वस्य जगतः पूर्णचन्द्रप्रभाम् इव । भूमौ सुतनुम् आसीनां नियताम् इव तापसीम् ॥
iṣṭāṃ sarvasya jagataḥ pūrṇacandraprabhām iva | bhūmau sutanum āsīnāṃ niyatām iva tāpasīm
beloved of all the world, like the radiance of the full moon, sitting slender upon the earth, disciplined like an ascetic woman;
समस्त जगत की प्रिय, पूर्णचन्द्र की प्रभा के समान, भूमि पर बैठी हुई, कृशकाया, संयमी तपस्विनी के समान उन्हें देखा;
Verse 30
निःश्वासबहुलां भीरुं भुजगेन्द्रवधूम् इव । शोकजालेन महता विततेन न राजतीम् ॥
niḥśvāsabahulāṃ bhīruṃ bhujagendravadhūm iva | śokajālena mahatā vitatena na rājatīm
breathing heavily, timorous, like the mate of a serpent-king; not shining, overspread by the great wide net of her grief;
बार-बार साँस भरती, भयभीत, नागराज की वधू के समान; अपने शोक के महान फैले हुए जाल से ढकी हुई, निष्प्रभ-सी;
Verse 31
संसक्तां धूमजालेन शिखाम् इव विभावसोः । तां स्मृतीम् इव संदिघ्दाम् ऋद्धिं निपतिताम् इव ॥
saṃsaktāṃ dhūmajālena śikhām iva vibhāvasoḥ | tāṃ smṛtīm iva saṃdighdām ṛddhiṃ nipatitām iva
wrapped in a web of grief like the flame of fire wrapped in smoke; like a memory grown dim, like fortune fallen away;
शोक के जाल में लिपटी, धुएँ के जाल में लिपटी अग्निशिखा के समान; मानो धुँधली पड़ी कोई स्मृति हो, मानो गिर गई कोई समृद्धि हो;
Verse 32
विहताम् इव च श्रद्धाम् आशां प्रतिहताम् इव । सोपसर्गां यथा सिद्धिं बुद्धिं सकलुषाम् इव ॥
vihatām iva ca śraddhām āśāṃ pratihatām iva | sopasargāṃ yathā siddhiṃ buddhiṃ sakaluṣām iva
like faith undone, like hope struck down; like spiritual attainment thwarted by hindrances, like the mind defiled;
मानो विनष्ट श्रद्धा हो, मानो आहत आशा हो; मानो विघ्नों से रुकी हुई सिद्धि हो, मानो कलुषित बुद्धि हो;
Verse 33
अभूतेनापवादेन कीर्तिं निपतिताम् इव । रामोपरोधव्यथितां रक्षोहरणकर्शिताम् ॥
abhūtenāpavādena kīrtiṃ nipatitām iva | rāmoparodhavyathitāṃ rakṣoharaṇakarśitām
like fame fallen through a false and groundless slander — pained by her separation from Rāma, wasted by the Rākṣasa's seizing of her;
मानो झूठे और निराधार अपवाद से गिरी हुई कीर्ति हो—राम के वियोग से व्यथित, राक्षस के हरण से कृश हुई;
Verse 34
अबलां मृगशावाक्षीं वीक्षमाणां ततस् ततः । बाष्पाम्बुप्रतिपूर्णेन कृष्णवक्त्राक्षिपक्ष्मणा । वदनेनाप्रसन्नेन निःश्वसन्तीं पुनः पुनः ॥
abalāṃ mṛgaśāvākṣīṃ vīkṣamāṇāṃ tatas tataḥ | bāṣpāmbupratipūrṇena kṛṣṇavaktrākṣipakṣmaṇā | vadanenāprasannena niḥśvasantīṃ punaḥ punaḥ
a frail, fawn-eyed woman, gazing hither and thither, with her face full of tear-water, her dark eyes and lashes, her countenance clouded, sighing again and again;
इधर-उधर देखती हुई, मृगछौने के समान नेत्रों वाली वह अबला, आँसुओं से भरे मुख वाली, काले नेत्रों और पलकों वाली, उदास मुख लिए बार-बार साँस भरती हुई;
Verse 35
मलपङ्कधरां दीनां मण्डनार्हाम् अमण्डिताम् । प्रभां नक्षत्रराजस्य कालमेघैर् इवावृताम् ॥
malapaṅkadharāṃ dīnāṃ maṇḍanārhām amaṇḍitām | prabhāṃ nakṣatrarājasya kālameghair ivāvṛtām
bearing a coat of dirt and grime, forlorn, worthy of adornment yet unadorned, like the radiance of the king of stars, the moon, overspread by dark clouds.
मैल और कीचड़ धारण किए, दीन, शृंगार के योग्य होकर भी बिना शृंगार के, काले मेघों से ढकी नक्षत्रराज चन्द्रमा की प्रभा के समान थीं।
Verse 36
तस्य संदिदिहे बुद्धिर् मुहुः सीतां निरीक्ष्य तु । आम्नायानाम् अयोगेन विद्यां प्रशिथिलाम् इव ॥
tasya saṃdidihe buddhir muhuḥ sītāṃ nirīkṣya tu | āmnāyānām ayogena vidyāṃ praśithilām iva
As he gazed again and again upon Sītā, his understanding wavered, as a lore grows lax through disuse of its traditional texts.
सीता को बार-बार देखते हुए उसकी बुद्धि डगमगा गई, जैसे पाठपरम्परा के अभ्यास न रहने से कोई विद्या शिथिल पड़ जाती है।
Verse 37
दुःखेन बुबुधे सीतां हनुमान् अनलंकृताम् । संस्कारेण यथाहीनां वाचम् अर्थान्तरं गताम् ॥
duḥkhena bubudhe sītāṃ hanumān analaṃkṛtām | saṃskāreṇa yathāhīnāṃ vācam arthāntaraṃ gatām
With difficulty Hanumān knew her as Sītā, unadorned, like a sentence wanting the refinement of grammar and gone astray in its sense.
आभूषणरहित सीता को हनुमान ने बड़ी कठिनाई से पहचाना, जैसे व्याकरण-संस्कार से हीन और अर्थान्तर को प्राप्त वाक्य को पहचाना जाता है।
Verse 38
तां समीक्ष्य विशालाक्षीं राजपुत्रीम् अनिन्दिताम् । तर्कयाम् आस सीतेति कारणैर् उपपादयन् ॥
tāṃ samīkṣya viśālākṣīṃ rājaputrīm aninditām | tarkayām āsa sīteti kāraṇair upapādayan
Beholding that wide-eyed, blameless princess, he surmised, setting forth the reasons, "This is Sītā."
उस विशाल नेत्रों वाली निर्दोष राजकुमारी को देखकर उसने कारणों द्वारा अनुमान लगाया—'यह सीता हैं।'
Verse 39
वैदेह्या यानि चाङ्गेषु तदा रामो ऽन्वकीर्तयत् । तान्य् आभरणजालानि गात्रशोभीन्य् अलक्षयत् ॥
vaidehyā yāni cāṅgeṣu tadā rāmo 'nvakīrtayat | tāny ābharaṇajālāni gātraśobhīny alakṣayat
The clusters of ornaments that Rāma then named as being upon Vaidehī's limbs, these, gracing her body, he marked:
वैदेही के अंगों पर उस समय राम ने जिन आभूषणों के समूहों का वर्णन किया था, उन्हें उनके शरीर पर शोभित देखा।
Verse 40
सुकृतौ कर्णवेष्टौ च श्वदंष्ट्रौ च सुसंस्थितौ । मणिविद्रुमचित्राणि हस्तेष्व् आभरणानि च ॥
sukṛtau karṇaveṣṭau ca śvadaṃṣṭrau ca susaṃsthitau | maṇividrumacitrāṇi hasteṣv ābharaṇāni ca
the well-wrought ear-ornaments and the well-set śvadaṃṣṭra pendants, and upon her hands ornaments wrought with gems and coral,
भली प्रकार बने कर्णवेष्ट (कर्णाभरण), सुन्दर रीति से रखे श्वदंष्ट्र नामक आभूषण, और हाथों में मणि तथा मूँगे से जड़े आभूषण;
Verse 41
श्यामानि चिरयुक्तत्वात् तथा संस्थानवन्ति च । तान्य् एवैतानि मन्ये ऽहं यानि रामो ऽव्नकीर्तयत् ॥
śyāmāni cirayuktatvāt tathā saṃsthānavanti ca | tāny evaitāni manye 'haṃ yāni rāmo 'vnakīrtayat
darkened from long wearing, yet keeping their form. "These are surely the very ones that Rāma named," I think.
जो बहुत समय से पहने होने के कारण श्याम पड़ गए थे, फिर भी अपनी बनावट बनाए हुए थे। 'ये वही हैं, जिनका राम ने वर्णन किया था', ऐसा मैं मानता हूँ।
Verse 42
तत्र यान्य् अवहीनानि तान्य् अहं नोपलक्षये । यान्य् अस्या नावहीनानि तानीमानि न संशयः ॥
tatra yāny avahīnāni tāny ahaṃ nopalakṣaye | yāny asyā nāvahīnāni tānīmāni na saṃśayaḥ
"Those that have slipped away from her, those I do not mark; but these that have not slipped from her are, beyond doubt, the same."
'उनमें से जो खो गए हैं, उन्हें मैं नहीं पहचानता; किन्तु जो इनके शरीर से नहीं खोए, ये वही हैं—इसमें सन्देह नहीं।'
Verse 43
पीतं कनकपट्टाभं स्रस्तं तद् वसनं शुभम् । उत्तरीयं नगासक्तं तदा दृष्टं प्लवंगमैः ॥
pītaṃ kanakapaṭṭābhaṃ srastaṃ tad vasanaṃ śubham | uttarīyaṃ nagāsaktaṃ tadā dṛṣṭaṃ plavaṃgamaiḥ
The fair yellow garment, like a sheet of gold, now fallen — that upper robe, caught upon a tree, had then been seen by the monkeys.
सोने के पट्ट के समान वह पीला शुभ वस्त्र, जो अब खिसक गया था, वह उत्तरीय एक वृक्ष पर अटका हुआ उस समय वानरों द्वारा देखा गया था।
Verse 44
भूषणानि च मुख्यानि दृष्टानि धरणीतले । अनयैवापविद्धानि स्वनवन्ति महान्ति च ॥
bhūṣaṇāni ca mukhyāni dṛṣṭāni dharaṇītale | anayaivāpaviddhāni svanavanti mahānti ca
And her chief ornaments, great and ringing, cast off by her, had been seen upon the ground.
और इनके द्वारा फेंके गए, शब्द करने वाले बड़े-बड़े मुख्य आभूषण भूमि पर देखे गए थे।
Verse 45
इदं चिरगृहीतत्वाद् वसनं क्लिष्टवत्तरम् । तथा हि नूनं तद् वर्णं तथा श्रीमद् यथेतरत् ॥
idaṃ ciragṛhītatvād vasanaṃ kliṣṭavattaram | tathā hi nūnaṃ tad varṇaṃ tathā śrīmad yathetarat
"This garment, from long wearing, is the more worn; yet surely its colour and splendour are as of the other."
'यह वस्त्र बहुत समय से पहना होने के कारण अधिक मैला है; फिर भी निश्चय ही इसका रंग और शोभा वैसी ही है जैसी उस दूसरे वस्त्र की थी।'
Verse 46
इयं कनकवर्णाङ्गी रामस्य महिषी प्रिया । प्रनष्टापि सती यस्य मनसो न प्रणश्यति ॥
iyaṃ kanakavarṇāṅgī rāmasya mahiṣī priyā | pranaṣṭāpi satī yasya manaso na praṇaśyati
"This golden-limbed one is the beloved queen of Rāma, who, though lost to sight, is not lost from his mind.
'यह सोने के रंग के अंगों वाली राम की प्रिय महिषी हैं, जो दृष्टि से ओझल होकर भी जिनके मन से ओझल नहीं होतीं।
Verse 47
इयं सा यत् कृते रामश् चतुर्भिः परितप्यते । कारुण्येनानृशंस्येन शोकेन मदनेन च ॥
iyaṃ sā yat kṛte rāmaś caturbhiḥ paritapyate | kāruṇyenānṛśaṃsyena śokena madanena ca
This is she for whose sake Rāma is tormented by four things — by compassion, by tenderness, by grief, and by love:
यह वही हैं, जिनके लिए राम चार बातों से संतप्त हैं—करुणा से, वात्सल्य से, शोक से और प्रेम से:
Verse 48
स्त्री प्रनष्टेति कारुण्याद् आश्रितेत्य् आनृशंस्यतः । पत्नी नष्टेति शोकेन प्रियेति मदनेन च ॥
strī pranaṣṭeti kāruṇyād āśritety ānṛśaṃsyataḥ | patnī naṣṭeti śokena priyeti madanena ca
out of compassion, 'a woman lost'; out of tenderness, 'she who took refuge with me'; out of grief, 'my wife lost'; and out of love, 'my beloved.'
करुणा से—"स्त्री खो गई"; वात्सल्य से—"जो मेरी शरण में आई"; शोक से—"पत्नी खो गई"; और प्रेम से—"मेरी प्रिया"।
Verse 49
अस्या देव्या यथा रूपम् अङ्गप्रत्यङ्गसौष्ठवम् । रामस्य च यथारूपं तस्येयम् असितेक्षणा ॥
asyā devyā yathā rūpam aṅgapratyaṅgasauṣṭhavam | rāmasya ca yathārūpaṃ tasyeyam asitekṣaṇā
As is the beauty of this goddess, the grace of her every limb and joint, and as is the beauty of Rāma, so is this dark-eyed one his match.
जैसा इस देवी का रूप और अंग-प्रत्यंग का सौन्दर्य है, और जैसा राम का रूप है, वैसी ही यह काले नेत्रों वाली उनके योग्य हैं।
Verse 50
अस्या देव्या मनस् तस्मिंस् तस्य चास्यां प्रतिष्ठितम् । तेनेयं स च धर्मात्मा मुहूर्तम् अपि जीवति ॥
asyā devyā manas tasmiṃs tasya cāsyāṃ pratiṣṭhitam | teneyaṃ sa ca dharmātmā muhūrtam api jīvati
The heart of this goddess is set upon him, and his upon her; therefore it is that she, and he too, that righteous soul, live on even for a moment.
इस देवी का मन उनमें और उनका मन इनमें स्थित है; इसीलिए यह, और वे धर्मात्मा राम भी, एक मुहूर्त तक भी जीवित हैं।
Verse 51
दुष्करं कुरुते रामो य इमां मत्तकाशिनीम् । सीतां विना महाबाहुर् मुहूर्तम् अपि जीवति ॥
duṣkaraṃ kurute rāmo ya imāṃ mattakāśinīm | sītāṃ vinā mahābāhur muhūrtam api jīvati
A hard thing does Rāma do, who, mighty-armed, lives on even for a moment without this fair-moving Sītā."
राम बड़ा कठिन कार्य करते हैं, जो महाबाहु होकर भी इस सुन्दर गति वाली सीता के बिना एक मुहूर्त तक भी जीवित हैं।'
Verse 52
एवं सीतां तदा दृष्ट्वा हृष्टः पवनसंभवः । जगाम मनसा रामं प्रशशंस च तं प्रभुम् ॥
evaṃ sītāṃ tadā dṛṣṭvā hṛṣṭaḥ pavanasaṃbhavaḥ | jagāma manasā rāmaṃ praśaśaṃsa ca taṃ prabhum
Thus beholding Sītā then, the son of the Wind rejoiced, and went in mind to Rāma, and praised that lord.
इस प्रकार उस समय सीता को देखकर वह वायुपुत्र हर्षित हुआ, और मन से राम के पास पहुँचकर उसने उस प्रभु की प्रशंसा की।