Sarga 50
Aranya Kanda
42 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तम् अल्पजीवितं भूमौ स्फुरन्तं राक्षसाधिपः । ददर्श गृध्रं पतितं समीपे राघवाश्रमात् ॥
tam alpajīvitaṃ bhūmau sphurantaṃ rākṣasādhipaḥ | dadarśa gṛdhraṃ patitaṃ samīpe rāghavāśramāt
The lord of the rākṣasas (Rāvaṇa) saw that vulture — its life all but spent, fallen and quivering upon the ground — near Rāghava's hermitage.
राक्षसराज (रावण) ने उस गीध को देखा — जिसका जीवन लगभग समाप्त हो चुका था, जो भूमि पर गिरा हुआ तड़प रहा था — राघव के आश्रम के समीप।
Verse 2
सा तु ताराधिपमुखी रावणेन समीक्ष्य तम् । गृध्रराजं विनिहतं विललाप सुदुःखिता ॥
sā tu tārādhipamukhī rāvaṇena samīkṣya tam | gṛdhrarājaṃ vinihataṃ vilalāpa suduḥkhitā
But she, whose face was like the moon, lord of the stars, seeing that king of vultures slain by Rāvaṇa, lamented in deep grief.
किन्तु वह चन्द्रमुखी (सीता) रावण के द्वारा मारे गए उस गीधराज को देखकर अत्यन्त दुःखी होकर विलाप करने लगी।
Verse 3
निमित्तं लक्षणज्ञानं शकुनिस्वरदर्शनम् । अवश्यं सुखदुःखेषु नराणां प्रतिदृश्यते ॥
nimittaṃ lakṣaṇajñānaṃ śakunisvaradarśanam | avaśyaṃ sukhaduḥkheṣu narāṇāṃ pratidṛśyate
The reading of omens, the knowledge of marks, the cries and sightings of birds — surely these appear before the joys and sorrows of men.
शकुनों का ज्ञान, लक्षणों की पहचान, पक्षियों की बोली और उनका दिखना — मनुष्यों के सुख-दुःख से पूर्व निश्चय ही ये प्रकट होते हैं।
Verse 4
न नूनं राम जानासि महद् व्यसनम् आत्मजः । धावन्ति नूनं काकुत्स्थ मदर्थं मृगपक्षिणः ॥
na nūnaṃ rāma jānāsi mahad vyasanam ātmajaḥ | dhāvanti nūnaṃ kākutstha madarthaṃ mṛgapakṣiṇaḥ
Surely, O Rāma, you do not know this great calamity that has befallen; surely, O Kākutstha, it is for my sake that the beasts and birds run hither and thither.
The final word of pāda b (ātmajaḥ) is syntactically obscure; rendered according to sense.
हे राम! निश्चय ही तुम इस महान विपत्ति को नहीं जानते जो आ पड़ी है; हे काकुत्स्थ! निश्चय ही मेरे ही कारण ये पशु-पक्षी इधर-उधर दौड़ रहे हैं।
Verse 5
त्राहि माम् अद्य काकुत्स्थ लक्ष्मणेति वराङ्गना । सुसंत्रस्ता समाक्रन्दच् छृण्वतां तु यथान्तिके ॥
trāhi mām adya kākutstha lakṣmaṇeti varāṅganā | susaṃtrastā samākrandac chṛṇvatāṃ tu yathāntike
'Save me now, O Kākutstha! O Lakṣmaṇa!' — so the lovely-limbed woman, utterly terrified, cried aloud, as though to those near at hand who might hear.
'हे काकुत्स्थ! अभी मेरी रक्षा करो! हे लक्ष्मण!' — इस प्रकार वह सुन्दरांगी अत्यन्त भयभीत होकर, मानो समीप सुनने वालों को पुकारती हुई, ऊँचे स्वर में चिल्लाई।
Verse 6
तां क्लिष्टमाल्याभरणां विलपन्तीम् अनाथवत् । अभ्यधावत वैदेहीं रावणो राक्षसाधिपः ॥
tāṃ kliṣṭamālyābharaṇāṃ vilapantīm anāthavat | abhyadhāvata vaidehīṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ
Toward her — her garlands and ornaments crushed, lamenting like one forlorn — toward Vaidehī rushed Rāvaṇa, lord of the rākṣasas.
मसली हुई माला और आभूषणों वाली, अनाथ-सी विलाप करती हुई उस वैदेही की ओर राक्षसराज रावण झपटा।
Verse 7
तां लताम् इव वेष्टन्तीम् आलिङ्गन्तीं महाद्रुमान् । मुञ्च मुञ्चेति बहुशः प्रवदन् राक्षसाधिपः ॥
tāṃ latām iva veṣṭantīm āliṅgantīṃ mahādrumān | muñca muñceti bahuśaḥ pravadan rākṣasādhipaḥ
As she clung, winding about the great trees and embracing them like a creeper, the lord of the rākṣasas cried again and again, 'Let go! Let go!'
लता के समान बड़े वृक्षों को लपेटती और आलिंगन करती हुई उस सीता से राक्षसराज बार-बार कहने लगा — 'छोड़! छोड़!'
Verse 8
क्रोशन्तीं राम रामेति रामेण रहितां वने । जीवितान्ताय केशेषु जग्राहान्तकसंनिभः ॥
krośantīṃ rāma rāmeti rāmeṇa rahitāṃ vane | jīvitāntāya keśeṣu jagrāhāntakasaṃnibhaḥ
As she cried 'Rāma! Rāma!', bereft of Rāma in the forest, he — resembling Death (Antaka) — seized her by the hair, as if to make an end of her life.
वन में राम से विहीन, 'राम! राम!' पुकारती हुई उस सीता को, यमराज के समान उस (रावण) ने उसके प्राण लेने के लिए मानो केशों से पकड़ लिया।
Verse 9
प्रधर्षितायां वैदेह्यां बभूव सचराचरम् । जगत् सर्वम् अमर्यादं तमसान्धेन संवृतम् ॥
pradharṣitāyāṃ vaidehyāṃ babhūva sacarācaram | jagat sarvam amaryādaṃ tamasāndhena saṃvṛtam
When Vaidehī was assaulted, the whole world with its moving and unmoving creatures became lawless, enveloped in blinding darkness.
वैदेही के इस प्रकार धर्षित किए जाने पर चराचर सहित सारा जगत मर्यादाहीन हो गया और अन्धकार से आच्छादित हो गया।
Verse 10
दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां दीनां दिव्येन चक्षुषा । कृतं कार्यम् इति श्रीमान् व्याजहार पितामहः ॥
dṛṣṭvā sītāṃ parāmṛṣṭāṃ dīnāṃ divyena cakṣuṣā | kṛtaṃ kāryam iti śrīmān vyājahāra pitāmahaḥ
Beholding Sītā seized and wretched with his divine eye, the glorious Grandsire (Brahmā) declared, 'The deed is accomplished' — for Rāvaṇa's doom was now set in motion.
सीता को पकड़ी हुई और दीन देखकर दिव्य दृष्टि से श्रीमान पितामह (ब्रह्मा) ने कहा — 'कार्य सिद्ध हुआ' (अर्थात् अब रावण का विनाश निश्चित हो गया)।
Verse 11
प्रहृष्टा व्यथिताश् चासन् सर्वे ते परमर्षयः । दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां दण्डकारण्यवासिनः ॥
prahṛṣṭā vyathitāś cāsan sarve te paramarṣayaḥ | dṛṣṭvā sītāṃ parāmṛṣṭāṃ daṇḍakāraṇyavāsinaḥ
All those great seers, dwellers in the Daṇḍaka forest, beholding Sītā assaulted, were at once gladdened and pained — glad at the doom it foretold, grieved at her suffering.
सीता को धर्षित हुई देखकर दण्डकारण्य के निवासी वे सब महर्षि एक साथ हर्षित भी हुए और व्यथित भी।
Verse 12
स तु तां राम रामेति रुदन्तीं लक्ष्मणेति च । जगामाकाशम् आदाय रावणो राक्षसाधिपः ॥
sa tu tāṃ rāma rāmeti rudantīṃ lakṣmaṇeti ca | jagāmākāśam ādāya rāvaṇo rākṣasādhipaḥ
But that Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, taking her up as she wept 'Rāma! Rāma!' and 'Lakṣmaṇa!', rose into the sky.
किन्तु वह राक्षसराज रावण 'राम! राम!' और 'लक्ष्मण!' रोती हुई उस सीता को लेकर आकाश में उड़ चला।
Verse 13
तप्ताभरणसर्वाङ्गी पीतकौशेयवासनी । रराज राजपुत्री तु विद्युत् सौदामनी यथा ॥
taptābharaṇasarvāṅgī pītakauśeyavāsanī | rarāja rājaputrī tu vidyut saudāmanī yathā
Her every limb adorned with burnished gold, clad in yellow silk, the king's daughter shone like a flash of lightning.
तपाये हुए स्वर्ण के आभूषणों से सर्वांग सुशोभित, पीत रेशमी वस्त्र पहने वह राजकुमारी बिजली की चमक के समान शोभित हो रही थी।
Verse 14
उद्धूतेन च वस्त्रेण तस्याः पीतेन रावणः । अधिकं परिबभ्राज गिरिर् दीप इवाग्निना ॥
uddhūtena ca vastreṇa tasyāḥ pītena rāvaṇaḥ | adhikaṃ paribabhrāja girir dīpa ivāgninā
By her uplifted yellow garment Rāvaṇa blazed the more, like a mountain set alight by fire.
उसके फहराते हुए पीत वस्त्र से रावण और अधिक चमक उठा, जैसे अग्नि से प्रज्वलित कोई पर्वत।
Verse 15
तस्याः परमकल्याण्यास् ताम्राणि सुरभीणि च । पद्मपत्राणि वैदेह्या अभ्यकीर्यन्त रावणम् ॥
tasyāḥ paramakalyāṇyās tāmrāṇi surabhīṇi ca | padmapatrāṇi vaidehyā abhyakīryanta rāvaṇam
The coppery, fragrant lotus-petals that most blessed Vaidehī wore were strewn over Rāvaṇa.
परम कल्याणी वैदेही के वे ताम्रवर्ण सुगन्धित कमलदल रावण पर बिखर गए।
Verse 16
तस्याः कौशेयम् उद्धूतम् आकाशे कनकप्रभम् । बभौ चादित्यरागेण ताम्रम् अभ्रम् इवातपे ॥
tasyāḥ kauśeyam uddhūtam ākāśe kanakaprabham | babhau cādityarāgeṇa tāmram abhram ivātape
Her yellow silk, uplifted in the sky and gold-gleaming, shone with the sun's hue like a coppery cloud in the heat of day.
आकाश में फहराता हुआ उसका स्वर्णप्रभ रेशमी वस्त्र सूर्य की आभा से ऐसे शोभित हुआ जैसे धूप में ताम्रवर्ण मेघ।
Verse 17
तस्यास् तद् विमलं वक्त्रम् आकाशे रावणाङ्कगम् । न रराज विना रामं विनालम् इव पङ्कजम् ॥
tasyās tad vimalaṃ vaktram ākāśe rāvaṇāṅkagam | na rarāja vinā rāmaṃ vinālam iva paṅkajam
That spotless face of hers, borne through the sky upon Rāvaṇa's side, shone not — apart from Rāma — like a lotus severed from its stalk.
रावण की गोद में आकाश में जाता हुआ उसका वह निर्मल मुख राम के बिना वैसे शोभित नहीं हुआ जैसे नाल से टूटा हुआ कमल।
Verse 18
बभूव जलदं नीलं भित्त्वा चन्द्र इवोदितः । सुललाटं सुकेशान्तं पद्मगर्भाभम् अव्रणम् । शुक्लैः सुविमलैर् दन्तैः प्रभावद्भिर् अलंकृतम् ॥
babhūva jaladaṃ nīlaṃ bhittvā candra ivoditaḥ | sulalāṭaṃ sukeśāntaṃ padmagarbhābham avraṇam | śuklaiḥ suvimalair dantaiḥ prabhāvadbhir alaṃkṛtam
It became like the moon risen, cleaving a dark-blue cloud — her face with its fair brow and lovely hair, glowing like the heart of a lotus, flawless, graced with white, pure, radiant teeth.
वह (मुख) नीले मेघ को चीरकर उदित हुए चन्द्रमा के समान हो गया — सुन्दर ललाट और सुन्दर केशों वाला, कमल के भीतरी भाग-सा दीप्त, निर्दोष, तथा श्वेत, अत्यन्त निर्मल एवं दीप्तिमान दाँतों से सुशोभित।
Verse 19
रुदितं व्यपमृष्टास्त्रं चन्द्रवत् प्रियदर्शनम् । सुनासं चारुताम्रौष्ठम् आकाषे हाटकप्रभम् ॥
ruditaṃ vyapamṛṣṭāstraṃ candravat priyadarśanam | sunāsaṃ cārutāmrauṣṭham ākāṣe hāṭakaprabham
With its tears wiped away in her weeping, lovely as the moon and delightful to behold, with fair nose and charming coppery lips, it gleamed golden in the sky.
रोने से जिसके आँसू पुँछ गए थे, चन्द्रमा के समान प्रियदर्शन, सुन्दर नासिका और मनोहर ताम्र अधरों वाला वह (मुख) आकाश में स्वर्ण-सा चमक रहा था।
Verse 20
राक्षसेन्द्रसमाधूतं तस्यास् तद् वचनं शुभम् । शुशुभे न विना रामं दिवा चन्द्र इवोदितः ॥
rākṣasendrasamādhūtaṃ tasyās tad vacanaṃ śubham | śuśubhe na vinā rāmaṃ divā candra ivoditaḥ
That fair face of hers, shaken by the lord of the rākṣasas, shone not without Rāma, like the moon risen in the daytime.
राक्षसेन्द्र से झकझोरा हुआ उसका वह शुभ मुख राम के बिना वैसे शोभित नहीं हुआ जैसे दिन में उदित चन्द्रमा।
Verse 21
सा हेमवर्णा नीलाङ्गं मैथिली राक्षसाधिपम् । शुशुभे काञ्चनी काञ्ची नीलं मणिम् इवाश्रिता ॥
sā hemavarṇā nīlāṅgaṃ maithilī rākṣasādhipam | śuśubhe kāñcanī kāñcī nīlaṃ maṇim ivāśritā
She of golden hue and the dark-limbed lord of the rākṣasas — the Maithilī shone like a golden girdle clasped upon a sapphire gem.
स्वर्णवर्णा वह मैथिली नीलांग राक्षसराज पर ऐसी शोभित हुई जैसे नीलमणि में जड़ी सुनहरी करधनी।
Verse 22
सा पद्मगौरी हेमाभा रावणं जनकात्मजा । विद्युद्घनम् इवाविश्य शुशुभे तप्तभूषणा ॥
sā padmagaurī hemābhā rāvaṇaṃ janakātmajā | vidyudghanam ivāviśya śuśubhe taptabhūṣaṇā
She, lotus-fair and gold-gleaming, Janaka's daughter, falling upon Rāvaṇa, shone like lightning upon a cloud, her ornaments burnished bright.
कमल-सी गौर, स्वर्णाभा जनकात्मजा तपाये आभूषणों से युक्त रावण पर पड़कर ऐसी शोभित हुई जैसे मेघ पर बिजली।
Verse 23
तस्या भूषणघोषेण वैदेह्या राक्षसाधिपः । बभूव विमलो नीलः सघोष इव तोयदः ॥
tasyā bhūṣaṇaghoṣeṇa vaidehyā rākṣasādhipaḥ | babhūva vimalo nīlaḥ saghoṣa iva toyadaḥ
By the jingling of Vaidehī's ornaments the lord of the rākṣasas became lustrous and dark, resounding like a thundering raincloud.
वैदेही के आभूषणों की झंकार से वह राक्षसराज स्वच्छ और नील होकर गर्जते हुए जलधर (मेघ) के समान हो गया।
Verse 24
उत्तमाङ्गच्युता तस्याः पुष्पवृष्टिः समन्ततः । सीताया ह्रियमाणायाः पपात धरणीतले ॥
uttamāṅgacyutā tasyāḥ puṣpavṛṣṭiḥ samantataḥ | sītāyā hriyamāṇāyāḥ papāta dharaṇītale
From her head a rain of flowers fell on every side to the ground, as Sītā was being carried off.
हरी जाती हुई सीता के सिर से चारों ओर फूलों की वर्षा भूमि पर गिरने लगी।
Verse 25
सा तु रावणवेगेन पुष्पवृष्टिः समन्ततः । समाधूता दशग्रीवं पुनर् एवाभ्यवर्तत ॥
sā tu rāvaṇavegena puṣpavṛṣṭiḥ samantataḥ | samādhūtā daśagrīvaṃ punar evābhyavartata
That rain of flowers, scattered on every side by Rāvaṇa's speed, blew back again upon the ten-necked one.
किन्तु वह फूलों की वर्षा रावण के वेग से चारों ओर उड़कर पुनः दशग्रीव पर ही लौट आई।
Verse 26
अभ्यवर्तत पुष्पाणां धारा वैश्रवणानुजम् । नक्षत्रमालाविमला मेरुं नगम् इवोत्तमम् ॥
abhyavartata puṣpāṇāṃ dhārā vaiśravaṇānujam | nakṣatramālāvimalā meruṃ nagam ivottamam
The stream of blossoms, pure as a garland of stars, fell upon the younger brother of Vaiśravaṇa (Kubera), as upon the great mountain Meru.
नक्षत्रमाला के समान निर्मल वह फूलों की धारा वैश्रवण (कुबेर) के अनुज (रावण) पर वैसे गिरी जैसे श्रेष्ठ पर्वत मेरु पर।
Verse 27
चरणान् नूपुरं भ्रष्टं वैदेह्या रत्नभूषितम् । विद्युन्मण्डलसंकाशं पपात मधुरस्वनम् ॥
caraṇān nūpuraṃ bhraṣṭaṃ vaidehyā ratnabhūṣitam | vidyunmaṇḍalasaṃkāśaṃ papāta madhurasvanam
A jewelled anklet, slipped from Vaidehī's foot, bright as a ring of lightning, fell with a sweet sound.
वैदेही के चरण से गिरा हुआ रत्नजड़ित नूपुर बिजली के मण्डल-सा मधुर ध्वनि करता हुआ गिर पड़ा।
Verse 28
तरुप्रवालरक्ता सा नीलाङ्गं राक्षसेश्वरम् । प्राशोभयत वैदेही गजं कष्येव काञ्चनी ॥
tarupravālaraktā sā nīlāṅgaṃ rākṣaseśvaram | prāśobhayata vaidehī gajaṃ kaṣyeva kāñcanī
She, red as the young shoots of trees, made the dark-limbed lord of the rākṣasas radiant, like a golden girth adorning a dark elephant.
वृक्षों के नवपल्लव-सी लाल वह वैदेही नीलांग राक्षसेश्वर को ऐसे शोभा दे रही थी जैसे काले हाथी को सुनहरी करधनी।
Verse 29
तां महोल्काम् इवाकाशे दीप्यमानां स्वतेजसा । जहाराकाशम् आविश्य सीतां वैश्रवणानुजः ॥
tāṃ maholkām ivākāśe dīpyamānāṃ svatejasā | jahārākāśam āviśya sītāṃ vaiśravaṇānujaḥ
Her, blazing in the sky with her own splendor like a great meteor, the younger brother of Vaiśravaṇa bore off, rising into the air with Sītā.
आकाश में अपने तेज से महान उल्का-सी दीप्त उस सीता को वैश्रवण का अनुज आकाश में उड़कर हर ले गया।
Verse 30
तस्यास् तान्य् अग्निवर्णानि भूषणानि महीतले । सघोषाण्य् अवकीर्यन्त क्षीणास् तारा इवाम्बरात् ॥
tasyās tāny agnivarṇāni bhūṣaṇāni mahītale | saghoṣāṇy avakīryanta kṣīṇās tārā ivāmbarāt
Her fire-colored ornaments, resounding, were scattered upon the earth, like faded stars fallen from the sky.
उसके अग्निवर्ण आभूषण ध्वनि करते हुए पृथ्वी पर वैसे बिखर गए जैसे आकाश से टूटे हुए मलिन तारे।
Verse 31
तस्याः स्तनान्तराद् भ्रष्टो हारस् ताराधिपद्युतिः । वैदेह्या निपतन् भाति गङ्गेव गगनाच् च्युता ॥
tasyāḥ stanāntarād bhraṣṭo hāras tārādhipadyutiḥ | vaidehyā nipatan bhāti gaṅgeva gaganāc cyutā
From between her breasts the necklace, bright as the moon, lord of stars, slipping from Vaidehī as it fell, shone like the Gaṅgā fallen from heaven.
उसके वक्षस्थल के बीच से गिरा हुआ चन्द्रमा-सी द्युति वाला हार वैदेही से छूटकर गिरता हुआ आकाश से गिरी गंगा-सा शोभित हुआ।
Verse 32
उत्पात वाताभिहता नानाद्विज गणायुताः । मा भैर् इति विधूताग्रा व्याजह्रुर् इव पादपाः ॥
utpāta vātābhihatā nānādvija gaṇāyutāḥ | mā bhair iti vidhūtāgrā vyājahrur iva pādapāḥ
The trees, lashed by the wind of that portent and filled with flocks of many birds, their crests tossing, seemed as though to say, 'Do not fear.'
उस उत्पात की वायु से आहत, अनेक पक्षियों के झुण्डों से भरे, अपने अग्रभाग हिलाते हुए वृक्ष मानो कह रहे थे — 'मत डरो।'
Verse 33
नलिन्यो ध्वस्तकमलास् त्रस्तमीनजले चराः । सखीम् इव गतोत्साहां शोचन्तीव स्म मैथिलीम् ॥
nalinyo dhvastakamalās trastamīnajale carāḥ | sakhīm iva gatotsāhāṃ śocantīva sma maithilīm
The lotus-ponds, their lotuses ruined and their fish and water-creatures affrighted, seemed to grieve for the Maithilī as for a friend robbed of all her spirit.
जिनके कमल नष्ट हो गए थे और जिनके मीन आदि जलचर भयभीत थे, वे कमल-सरोवर मानो उत्साहहीन हुई मैथिली के लिए सखी के समान शोक कर रहे थे।
Verse 34
समन्ताद् अभिसंपत्य सिंहव्याघ्रमृगद्विजाः । अन्वधावंस् तदा रोषात् सीताच्छायानुगामिनः ॥
samantād abhisaṃpatya siṃhavyāghramṛgadvijāḥ | anvadhāvaṃs tadā roṣāt sītācchāyānugāminaḥ
On every side the lions, tigers, deer and birds, gathering, then ran in anger, following in Sītā's shadow.
चारों ओर से एकत्र होकर सिंह, व्याघ्र, मृग और पक्षी तब क्रोध से सीता की छाया का अनुसरण करते हुए दौड़ पड़े।
Verse 35
जलप्रपातास्रमुखाः शृङ्गैर् उच्छ्रितबाहवः । सीतायां ह्रियमाणायां विक्रोशन्तीव पर्वताः ॥
jalaprapātāsramukhāḥ śṛṅgair ucchritabāhavaḥ | sītāyāṃ hriyamāṇāyāṃ vikrośantīva parvatāḥ
With waterfalls for tearful faces and peaks for uplifted arms, the mountains seemed to cry aloud as Sītā was borne away.
जल-प्रपात रूपी अश्रुपूर्ण मुख वाले और शिखरों रूपी उठी हुई भुजाओं वाले पर्वत, सीता के हरे जाने पर मानो चिल्ला रहे थे।
Verse 36
ह्रियमाणां तु वैदेहीं दृष्ट्वा दीनो दिवाकरः । प्रविध्वस्तप्रभः श्रीमान् आसीत् पाण्डुरमण्डलः ॥
hriyamāṇāṃ tu vaidehīṃ dṛṣṭvā dīno divākaraḥ | pravidhvastaprabhaḥ śrīmān āsīt pāṇḍuramaṇḍalaḥ
Beholding Vaidehī carried off, the sun grew dim; his radiance scattered, the glorious one became a pale disc.
वैदेही को हरी जाती हुई देखकर दीन हुआ सूर्य अपनी प्रभा खोकर श्रीहीन और पाण्डुर मण्डल वाला हो गया।
Verse 37
नास्ति धर्मः कुतः सत्यं नार्जवं नानृशंसता । यत्र रामस्य वैदेहीं भार्यां हरति रावणः ॥
nāsti dharmaḥ kutaḥ satyaṃ nārjavaṃ nānṛśaṃsatā | yatra rāmasya vaidehīṃ bhāryāṃ harati rāvaṇaḥ
'There is no dharma; whence then truth? There is neither uprightness nor freedom from cruelty — since Rāvaṇa carries off Vaidehī, the wife of Rāma.'
'धर्म नहीं रहा; फिर सत्य कहाँ? न सरलता है, न निर्दयता का अभाव — जहाँ रावण राम की पत्नी वैदेही को हर ले जा रहा है।'
Verse 38
इति सर्वाणि भूतानि गणशः पर्यदेवयन् । वित्रस्तका दीनमुखा रुरुदुर् मृगपोतकाः ॥
iti sarvāṇi bhūtāni gaṇaśaḥ paryadevayan | vitrastakā dīnamukhā rurudur mṛgapotakāḥ
Thus all beings lamented in their multitudes; terrified, with piteous faces, the fawns cried out.
इस प्रकार सब प्राणी झुण्ड-के-झुण्ड विलाप करने लगे; भयभीत, दीनमुख मृगशावक रोने लगे।
Verse 39
उद्वीक्ष्योद्वीक्ष्य नयनैर् आस्रपाताविलेक्षणाः । सुप्रवेपितगात्राश् च बभूवुर् वनदेवताः ॥
udvīkṣyodvīkṣya nayanair āsrapātāvilekṣaṇāḥ | supravepitagātrāś ca babhūvur vanadevatāḥ
Gazing and gazing with eyes blurred by falling tears, and with bodies greatly trembling, stood the sylvan deities.
बार-बार ऊपर देखती हुई, आँसुओं से धुँधली आँखों वाली और अत्यन्त काँपते शरीर वाली वनदेवियाँ हो गईं।
Verse 40
विक्रोशन्तीं दृढं सीतां दृष्ट्वा दुःखं तथा गताम् । तां तु लक्ष्मण रामेति क्रोशन्तीं मधुरस्वराम् ॥
vikrośantīṃ dṛḍhaṃ sītāṃ dṛṣṭvā duḥkhaṃ tathā gatām | tāṃ tu lakṣmaṇa rāmeti krośantīṃ madhurasvarām
Beholding Sītā crying out without ceasing, fallen into such grief, crying 'Lakṣmaṇa! Rāma!' in a sweet voice —
दृढ़तापूर्वक चिल्लाती हुई और इस प्रकार दुःख में पड़ी सीता को देखकर — मधुर स्वर से 'लक्ष्मण! राम!' पुकारती हुई उसको —
Verse 41
अवेक्षमाणां बहुषो वैदेहीं धरणीतलम् । स ताम् आकुलकेशान्तां विप्रमृष्टविशेषकाम् । जहारात्मविनाशाय दशग्रीवो मनस्विनाम् ॥
avekṣamāṇāṃ bahuṣo vaidehīṃ dharaṇītalam | sa tām ākulakeśāntāṃ vipramṛṣṭaviśeṣakām | jahārātmavināśāya daśagrīvo manasvinām
— and gazing again and again down toward the earth, Vaidehī, with her hair disordered and the mark on her brow wiped away, Daśagrīva bore off — to his own destruction — her, the dear one of those high-minded princes.
manasvinām (gen. pl.) is taken to refer to the high-souled Rāma and Lakṣmaṇa.
— और बार-बार पृथ्वी की ओर देखती हुई, बिखरे केशों वाली और मिटे हुए तिलक वाली उस वैदेही को, उन मनस्वी राजकुमारों की प्रिया को, दशग्रीव अपने विनाश के लिए हर ले गया।
Verse 42
ततस् तु सा चारुदती शुचिस्मिता; विनाकृता बन्धुजनेन मैथिली । अपश्यती राघवलक्ष्मणाव् उभौ; विवर्णवक्त्रा भयभारपीडिता ॥
tatas tu sā cārudatī śucismitā; vinākṛtā bandhujanena maithilī | apaśyatī rāghavalakṣmaṇāv ubhau; vivarṇavaktrā bhayabhārapīḍitā
Then she, lovely-toothed and of pure smile, the Maithilī, severed from her kinsfolk, seeing neither Rāghava nor Lakṣmaṇa, her face grown pale, was oppressed by the weight of fear.
तब वह सुन्दर दाँतों वाली, पवित्र मुस्कान वाली मैथिली, अपने बन्धुजनों से बिछुड़ी हुई, राघव और लक्ष्मण दोनों को न देखती हुई, विवर्ण मुख वाली होकर भय के भार से पीड़ित हो गई।