Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 4

Aranya Kanda

36 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    हत्वा तु तं भीमबलं विराधं राक्षसं वने । ततः सीतां परिष्वज्य समाश्वास्य च वीर्यवान् । अब्रवील् लक्ष्मणां रामो भ्रातरं दीप्ततेजसं ॥

    hatvā tu taṃ bhīmabalaṃ virādhaṃ rākṣasaṃ vane | tataḥ sītāṃ pariṣvajya samāśvāsya ca vīryavān | abravīl lakṣmaṇāṃ rāmo bhrātaraṃ dīptatejasaṃ

    Having slain in the forest that rākṣasa Virādha of fearful might, the valiant Rāma then embraced Sītā, comforted her, and spoke to his brother Lakṣmaṇa of blazing splendor:

    वन में भयंकर बल वाले उस राक्षस विराध को मारकर पराक्रमी राम ने सीता को गले लगाकर, उन्हें आश्वासन देकर, अपने देदीप्यमान तेजस्वी भाई लक्ष्मण से कहा—

  2. Verse 2

    कष्टं वनम् इदं दुर्गं न च स्मो वनगोचराः । अभिगच्छामहे शीघ्रं शरभङ्गं तपोधनम् ॥

    kaṣṭaṃ vanam idaṃ durgaṃ na ca smo vanagocarāḥ | abhigacchāmahe śīghraṃ śarabhaṅgaṃ tapodhanam

    'Harsh is this forest, impassable, and we are not used to forest ways. Let us go swiftly to Śarabhaṅga, rich in austerity.'

    'यह वन कष्टकारी और दुर्गम है, और हम वन में विचरने के अभ्यस्त नहीं हैं। चलो, हम शीघ्र ही तपोधन शरभंग के पास चलें।'

  3. Verse 3

    आश्रमं शरभङ्गस्य राघवो ऽभिजगाम ह ॥

    āśramaṃ śarabhaṅgasya rāghavo 'bhijagāma ha

    Rāghava went to the hermitage of Śarabhaṅga.

    राघव शरभंग के आश्रम में पहुँचे।

  4. Verse 4

    तस्य देवप्रभावस्य तपसा भावितात्मनः । समीपे शरभङ्गस्य ददर्श महद् अद्भुतम् ॥

    tasya devaprabhāvasya tapasā bhāvitātmanaḥ | samīpe śarabhaṅgasya dadarśa mahad adbhutam

    Near Śarabhaṅga, of divine power, whose soul was purified by austerity, he beheld a great marvel.

    दिव्य प्रभाव वाले, तपस्या से शुद्ध अन्तःकरण वाले उन शरभंग के समीप उन्होंने एक महान अद्भुत दृश्य देखा।

  5. Verse 5

    विभ्राजमानं वपुषा सूर्यवैश्वानरोपमम् । असंस्पृशन्तं वसुधां ददर्श विबुधेश्वरम् ॥

    vibhrājamānaṃ vapuṣā sūryavaiśvānaropamam | asaṃspṛśantaṃ vasudhāṃ dadarśa vibudheśvaram

    He beheld the lord of the gods, radiant in form, like the sun and fire, not touching the earth.

    उन्होंने सूर्य और अग्नि के समान तेजस्वी शरीर वाले, पृथ्वी का स्पर्श न करते हुए देवताओं के स्वामी (इन्द्र) को देखा।

  6. Verse 6

    सुप्रभाभरणं देवं विरजो ऽम्बरधारिणम् । तद्विधैर् एव बहुभिः पूज्यमानं महात्मभिः ॥

    suprabhābharaṇaṃ devaṃ virajo 'mbaradhāriṇam | tadvidhair eva bahubhiḥ pūjyamānaṃ mahātmabhiḥ

    the god with splendid ornaments, wearing immaculate, dustless garments, worshipped by many great-souled ones of his own kind;

    वे सुन्दर आभूषणों वाले, निर्मल और निष्कलंक वस्त्र धारण किए हुए देव, अपने ही समान अनेक महात्माओं से पूजित हो रहे थे।

  7. Verse 7

    हरिभिर् वाजिभिर् युक्तम् अन्तरिक्षगतं रथम् । ददर्शादूरतस् तस्य तरुणादित्यसंनिभम् ॥

    haribhir vājibhir yuktam antarikṣagataṃ ratham | dadarśādūratas tasya taruṇādityasaṃnibham

    not far off he beheld his chariot, yoked with tawny steeds, coursing through the sky, resembling the newly-risen sun.

    कुछ ही दूर उन्होंने उनका हरित अश्वों से जुता हुआ, आकाश में विचरता हुआ, नवोदित सूर्य के समान रथ देखा।

  8. Verse 8

    पाण्डुराभ्रघनप्रख्यं चन्द्रमण्डलसंनिभम् । अपश्यद् विमलं छत्रं चित्रमाल्योपशोभितम् ॥

    pāṇḍurābhraghanaprakhyaṃ candramaṇḍalasaṃnibham | apaśyad vimalaṃ chatraṃ citramālyopaśobhitam

    He beheld a spotless parasol, like a mass of white cloud, like the orb of the moon, adorned with wondrous garlands;

    उन्होंने श्वेत मेघ-समूह के समान, चन्द्रमण्डल के समान, विचित्र मालाओं से सुशोभित एक निर्मल छत्र देखा।

  9. Verse 9

    चामरव्यजने चाग्र्ये रुक्मदण्डे महाधने । गृहीते वननारीभ्यां धूयमाने च मूर्धनि ॥

    cāmaravyajane cāgrye rukmadaṇḍe mahādhane | gṛhīte vananārībhyāṃ dhūyamāne ca mūrdhani

    and two choice yak-tail fans with golden handles, of great worth, held by two forest-women and waved above his head.

    और दो उत्तम, सुवर्ण-दण्ड वाले, अत्यन्त मूल्यवान चँवर दो वन-स्त्रियों द्वारा हाथ में लिए जाकर उनके सिर पर झलते देखे।

  10. Verse 10

    गन्धर्वामरसिद्धाश् च बहवः परमर्षयः । अन्तरिक्षगतं देवं वाग्भिर् अग्र्याभिर् ईडिरे ॥

    gandharvāmarasiddhāś ca bahavaḥ paramarṣayaḥ | antarikṣagataṃ devaṃ vāgbhir agryābhir īḍire

    Gandharvas, immortals, Siddhas, and many supreme seers extolled the god, borne in the sky, with choicest words.

    गन्धर्व, अमर देवता, सिद्ध तथा अनेक परम ऋषि आकाश में स्थित उस देव की उत्तम वाणियों से स्तुति कर रहे थे।

  11. Verse 11

    दृष्ट्वा शतक्रतुं तत्र रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् । ये हयाः पुरुहूतस्य पुरा शक्रस्य नः श्रुताः । अन्तरिक्षगता दिव्यास् त इमे हरयो ध्रुवम् ॥

    dṛṣṭvā śatakratuṃ tatra rāmo lakṣmaṇam abravīt | ye hayāḥ puruhūtasya purā śakrasya naḥ śrutāḥ | antarikṣagatā divyās ta ime harayo dhruvam

    Beholding Śatakratu (Indra) there, Rāma said to Lakṣmaṇa: 'Those steeds of Puruhūta, of Śakra, of which we have heard of old, divine, coursing the sky, surely these are they.'

    वहाँ शतक्रतु (इन्द्र) को देखकर राम ने लक्ष्मण से कहा—'पुरुहूत इन्द्र के जिन दिव्य, आकाशचारी अश्वों के विषय में हमने पहले सुना था, निश्चय ही ये वही अश्व हैं।'

  12. Verse 12

    इमे च पुरुषव्याघ्र ये तिष्ठन्त्य् अभितो रथम् । शतं शतं कुण्डलिनो युवानः खड्गपाणयः ॥

    ime ca puruṣavyāghra ye tiṣṭhanty abhito ratham | śataṃ śataṃ kuṇḍalino yuvānaḥ khaḍgapāṇayaḥ

    'And these, O tiger among men, who stand about the chariot, a hundred upon a hundred, youths wearing earrings, swords in hand,'

    'और हे पुरुषव्याघ्र! जो ये सौ-सौ की संख्या में, कुण्डल पहने, हाथों में तलवार लिए युवा रथ के चारों ओर खड़े हैं—'

  13. Verse 13

    उरोदेशेषु सर्वेषां हारा ज्वलनसंनिभाः । रूपं बिभ्रति सौमित्रे पञ्चविंशतिवार्षिकम् ॥

    urodeśeṣu sarveṣāṃ hārā jvalanasaṃnibhāḥ | rūpaṃ bibhrati saumitre pañcaviṃśativārṣikam

    'on the breasts of all, necklaces bright as fire; they bear, O Saumitri, the look of five-and-twenty years.'

    '—इन सबके वक्षस्थल पर अग्नि के समान चमकते हार हैं; हे सौमित्रि! ये सब पच्चीस वर्ष की अवस्था वाले प्रतीत होते हैं।'

  14. Verse 14

    एतद् धि किल देवानां वयो भवति नित्यदा । यथेमे पुरुषव्याघ्रा दृश्यन्ते प्रियदर्शनाः ॥

    etad dhi kila devānāṃ vayo bhavati nityadā | yatheme puruṣavyāghrā dṛśyante priyadarśanāḥ

    'For this, they say, is ever the age of the gods, even as these tigers among men, fair to look upon, are seen.'

    'कहते हैं, देवताओं की सदा यही अवस्था रहती है, जैसे ये प्रियदर्शन पुरुषव्याघ्र दिखाई दे रहे हैं।'

  15. Verse 15

    इहैव सह वैदेह्या मुहूर्तं तिष्ठ लक्ष्मण । यावज् जनाम्य् अहं व्यक्तं क एष द्युतिमान् रथे ॥

    ihaiva saha vaidehyā muhūrtaṃ tiṣṭha lakṣmaṇa | yāvaj janāmy ahaṃ vyaktaṃ ka eṣa dyutimān rathe

    'Stay here a moment with Vaidehī, Lakṣmaṇa, until I learn clearly who this radiant one upon the chariot is.'

    'हे लक्ष्मण! तुम वैदेही के साथ यहीं क्षणभर ठहरो, जब तक मैं स्पष्ट रूप से यह न जान लूँ कि रथ पर स्थित यह तेजस्वी पुरुष कौन है।'

  16. Verse 16

    तम् एवम् उक्त्वा सौमित्रिम् इहैव स्थीयताम् इति । अभिचक्राम काकुत्स्थः शरभङ्गाश्रमं प्रति ॥

    tam evam uktvā saumitrim ihaiva sthīyatām iti | abhicakrāma kākutsthaḥ śarabhaṅgāśramaṃ prati

    Having thus told Saumitri, 'Stay here,' Kākutstha advanced toward Śarabhaṅga's hermitage.

    सौमित्रि से 'यहीं ठहरो' ऐसा कहकर काकुत्स्थ शरभंग के आश्रम की ओर आगे बढ़े।

  17. Verse 17

    ततः समभिगच्छन्तं प्रेक्ष्य रामं शचीपतिः । शरभङ्गम् अनुज्ञाप्य विबुधान् इदम् अब्रवीत् ॥

    tataḥ samabhigacchantaṃ prekṣya rāmaṃ śacīpatiḥ | śarabhaṅgam anujñāpya vibudhān idam abravīt

    Then, seeing Rāma approaching, the lord of Śacī, taking leave of Śarabhaṅga, said this to the gods:

    तब राम को आते देख शची के पति (इन्द्र) ने शरभंग से विदा लेकर देवताओं से यह कहा—

  18. Verse 18

    इहोपयात्य् असौ रामो यावन् मां नाभिभाषते । निष्ठां नयत तावत् तु ततो मां द्रष्टुम् अर्हति ॥

    ihopayāty asau rāmo yāvan māṃ nābhibhāṣate | niṣṭhāṃ nayata tāvat tu tato māṃ draṣṭum arhati

    'Yonder Rāma draws near. Before he speaks to me, bring our matter to completion; thereafter he is worthy to behold me.'

    'वे राम यहाँ आ रहे हैं। इससे पहले कि वे मुझसे बात करें, हमारा कार्य पूर्ण कर लो; उसके बाद ही वे मुझे देखने योग्य होंगे।'

  19. Verse 19

    जितवन्तं कृतार्थं च द्रष्टाहम् अचिराद् इमम् । कर्म ह्य् अनेन कर्तव्यं महद् अन्यैः सुदुष्करम् ॥

    jitavantaṃ kṛtārthaṃ ca draṣṭāham acirād imam | karma hy anena kartavyaṃ mahad anyaiḥ suduṣkaram

    'Soon shall I behold him, victorious and his purpose fulfilled; for a mighty deed, hard for others to do, is to be done by him.'

    'विजयी और कृतार्थ हुए इनको मैं शीघ्र ही देखूँगा; क्योंकि इन्हें एक ऐसा महान कार्य करना है जो दूसरों के लिए अत्यन्त दुष्कर है।'

  20. Verse 20

    इति वज्री तम् आमन्त्र्य मानयित्वा च तापसं । रथेन हरियुक्तेन ययौ दिवम् अरिंदमः ॥

    iti vajrī tam āmantrya mānayitvā ca tāpasaṃ | rathena hariyuktena yayau divam ariṃdamaḥ

    Thus the wielder of the thunderbolt, taking leave of the ascetic and honoring him, that subduer of foes went to heaven by his horse-yoked chariot.

    इस प्रकार वज्रधारी इन्द्र उस तपस्वी से विदा लेकर और उनका सम्मान करके, वह शत्रुदमन अश्वयुक्त रथ से स्वर्ग को चले गए।

  21. Verse 21

    प्रयाते तु सहस्राक्षे राघवः सपरिच्छदः । अग्निहोत्रम् उपासीनं शरभङ्गम् उपागमत् ॥

    prayāte tu sahasrākṣe rāghavaḥ saparicchadaḥ | agnihotram upāsīnaṃ śarabhaṅgam upāgamat

    When the thousand-eyed one had departed, Rāghava with his companions came to Śarabhaṅga, seated at his fire-offering.

    सहस्राक्ष इन्द्र के चले जाने पर राघव अपने परिवार सहित अग्निहोत्र में बैठे हुए शरभंग के पास पहुँचे।

  22. Verse 22

    तस्य पादौ च संगृह्य रामः सीता च लक्ष्मणः । निषेदुस् तदनुज्ञाता लब्धवासा निमन्त्रिताः ॥

    tasya pādau ca saṃgṛhya rāmaḥ sītā ca lakṣmaṇaḥ | niṣedus tadanujñātā labdhavāsā nimantritāḥ

    Clasping his feet, Rāma, Sītā, and Lakṣmaṇa, bidden by him and invited, having obtained a dwelling, sat down.

    उनके चरण पकड़कर राम, सीता और लक्ष्मण उनकी अनुमति पाकर और निमन्त्रित होकर, निवास पाकर बैठ गए।

  23. Verse 23

    ततः शक्रोपयानं तु पर्यपृच्छत् स राघवः । शरभङ्गश् च तत् सर्वं राघवाय न्यवेदयत् ॥

    tataḥ śakropayānaṃ tu paryapṛcchat sa rāghavaḥ | śarabhaṅgaś ca tat sarvaṃ rāghavāya nyavedayat

    Then Rāghava asked about the coming of Śakra, and Śarabhaṅga told all of it to Rāghava:

    तब राघव ने इन्द्र के आगमन के विषय में पूछा, और शरभंग ने वह सब राघव को बता दिया—

  24. Verse 24

    माम् एष वरदो राम ब्रह्मलोकं निनीषति । जितम् उग्रेण तपसा दुष्प्रापम् अकृतात्मभिः ॥

    mām eṣa varado rāma brahmalokaṃ ninīṣati | jitam ugreṇa tapasā duṣprāpam akṛtātmabhiḥ

    'This boon-giver, O Rāma, wishes to lead me to the world of Brahmā, won by fierce austerity, hard to attain for those of unperfected soul.'

    'हे राम! ये वरदाता (इन्द्र) मुझे ब्रह्मलोक ले जाना चाहते हैं, जो उग्र तपस्या से जीता जाता है और अजितात्मा लोगों के लिए दुष्प्राप्य है।'

  25. Verse 25

    अहं ज्ञात्वा नरव्याघ्र वर्तमानम् अदूरतः । ब्रह्मलोकं न गच्छामि त्वाम् अदृष्ट्वा प्रियातिथिम् ॥

    ahaṃ jñātvā naravyāghra vartamānam adūrataḥ | brahmalokaṃ na gacchāmi tvām adṛṣṭvā priyātithim

    'Knowing you, O tiger among men, to be near at hand, I do not go to Brahmaloka without seeing you, my beloved guest.'

    'हे नरव्याघ्र! आपको निकट ही विद्यमान जानकर मैं अपने प्रिय अतिथि आपको देखे बिना ब्रह्मलोक नहीं जाता।'

  26. Verse 26

    समागम्य गमिष्यामि त्रिदिवं देवसेवितम् । अक्षया नरशार्दूल जिता लोका मया शुभाः । ब्राह्म्याश् च नाकपृष्ठ्याश् च प्रतिगृह्णीष्व मामकान् ॥

    samāgamya gamiṣyāmi tridivaṃ devasevitam | akṣayā naraśārdūla jitā lokā mayā śubhāḥ | brāhmyāś ca nākapṛṣṭhyāś ca pratigṛhṇīṣva māmakān

    'Having met you, I shall go to the heaven served by the gods. O tiger among men, imperishable and auspicious worlds have been won by me, those of Brahmā and those of the firmament; receive them as mine.'

    'आपसे मिलकर मैं देवताओं द्वारा सेवित स्वर्ग को जाऊँगा। हे नरश्रेष्ठ! मैंने अक्षय और शुभ लोक जीते हैं, ब्रह्मा के तथा स्वर्ग के भी; उन्हें मेरे समझकर ग्रहण कर लीजिए।'

  27. Verse 27

    एवम् उक्तो नरव्याघ्रः सर्वशास्त्रविशारदः । ऋषिणा शरभङ्गेन राघवो वाक्यम् अब्रवीत् ॥

    evam ukto naravyāghraḥ sarvaśāstraviśāradaḥ | ṛṣiṇā śarabhaṅgena rāghavo vākyam abravīt

    So addressed by the ṛṣi Śarabhaṅga, that tiger among men, Rāghava, versed in all the śāstras, spoke this word:

    ऋषि शरभंग के इस प्रकार कहने पर समस्त शास्त्रों के ज्ञाता नरव्याघ्र राघव ने यह वचन कहा—

  28. Verse 28

    अहम् एवाहरिष्यामि सर्वांल् लोकान् महामुने । आवासं त्व् अहम् इच्छामि प्रदिष्टम् इह कानने ॥

    aham evāhariṣyāmi sarvāṃl lokān mahāmune | āvāsaṃ tv aham icchāmi pradiṣṭam iha kānane

    'I myself shall win all those worlds, O great sage; but I desire a dwelling-place appointed for me here in this forest.'

    'हे महामुने! मैं स्वयं ही वे सब लोक जीत लूँगा; परन्तु मैं चाहता हूँ कि इस वन में मेरे लिए कोई निवास-स्थान नियत कर दिया जाए।'

  29. Verse 29

    राघवेणैवम् उक्तस् तु शक्रतुल्यबलेन वै । शरभङ्गो महाप्राज्ञः पुनर् एवाब्रवीद् वचः ॥

    rāghaveṇaivam uktas tu śakratulyabalena vai | śarabhaṅgo mahāprājñaḥ punar evābravīd vacaḥ

    So addressed by Rāghava, equal in might to Śakra, the greatly wise Śarabhaṅga spoke again these words:

    इन्द्र के समान बलवान राघव के ऐसा कहने पर महाप्राज्ञ शरभंग ने फिर यह वचन कहा—

  30. Verse 30

    सुतीक्ष्णम् अभिगच्छ त्वं शुचौ देशे तपस्विनम् । रमणीये वनोद्देशे स ते वासं विधास्यति ॥

    sutīkṣṇam abhigaccha tvaṃ śucau deśe tapasvinam | ramaṇīye vanoddeśe sa te vāsaṃ vidhāsyati

    'Go to the ascetic Sutīkṣṇa, in a pure region, in a delightful stretch of forest; he will ordain your dwelling.'

    'तुम पवित्र प्रदेश में, रमणीय वन-भाग में तपस्या करने वाले सुतीक्ष्ण के पास जाओ; वे तुम्हारे लिए निवास नियत करेंगे।'

  31. Verse 31

    एष पन्था नरव्याघ्र मुहूर्तं पश्य तात माम् । यावज् जहामि गात्राणि जीर्णं त्वचम् इवोरगः ॥

    eṣa panthā naravyāghra muhūrtaṃ paśya tāta mām | yāvaj jahāmi gātrāṇi jīrṇaṃ tvacam ivoragaḥ

    'This is the path, O tiger among men. Look upon me a moment, dear one, while I cast off my limbs as a serpent casts off its worn-out skin.'

    'हे नरव्याघ्र! यही मार्ग है। हे तात! क्षणभर मुझे देखते रहो, जब तक मैं अपने अंगों को वैसे ही त्याग दूँ जैसे साँप अपनी जीर्ण केंचुल त्यागता है।'

  32. Verse 32

    ततो ऽग्निं स समाधाय हुत्वा चाज्येन मन्त्रवित् । शरभङ्गो महातेजाः प्रविवेश हुताशनम् ॥

    tato 'gniṃ sa samādhāya hutvā cājyena mantravit | śarabhaṅgo mahātejāḥ praviveśa hutāśanam

    Then, having laid the fire and offered oblation with clarified butter, Śarabhaṅga, knower of mantras, of great splendor, entered the fire.

    तब मन्त्रवेत्ता महातेजस्वी शरभंग ने अग्नि स्थापित करके घी से आहुति देकर अग्नि में प्रवेश किया।

  33. Verse 33

    तस्य रोमाणि केशांश् च ददाहाग्निर् महात्मनः । जीर्णं त्वचं तथास्थीनि यच् च मांसं च शोणितम् ॥

    tasya romāṇi keśāṃś ca dadāhāgnir mahātmanaḥ | jīrṇaṃ tvacaṃ tathāsthīni yac ca māṃsaṃ ca śoṇitam

    The fire consumed the hair and locks of that great-souled one, his worn skin, his bones, his flesh and blood.

    अग्नि ने उन महात्मा के रोम और केश, जीर्ण त्वचा तथा अस्थियाँ, और जो मांस और रक्त था, सब जला डाला।

  34. Verse 34

    स च पावकसंकाशः कुमारः समपद्यत । उत्थायाग्निचयात् तस्माच् छरभङ्गो व्यरोचत ॥

    sa ca pāvakasaṃkāśaḥ kumāraḥ samapadyata | utthāyāgnicayāt tasmāc charabhaṅgo vyarocata

    And he arose like unto fire, become a youth; rising from that fire-altar, Śarabhaṅga shone forth.

    और वे अग्नि के समान तेजस्वी एक कुमार (युवक) के रूप में हो गए; उस अग्नि-वेदी से उठकर शरभंग सुशोभित हुए।

  35. Verse 35

    स लोकान् आहिताग्नीनाम् ऋषीणां च महात्मनाम् । देवानां च व्यतिक्रम्य ब्रह्मलोकं व्यरोहत ॥

    sa lokān āhitāgnīnām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām | devānāṃ ca vyatikramya brahmalokaṃ vyarohata

    Passing beyond the worlds of the fire-tending ṛṣis, of the great-souled ones, and of the gods, he ascended to Brahmaloka.

    वे अग्निहोत्री ऋषियों के, महात्माओं के तथा देवताओं के लोकों को लाँघकर ब्रह्मलोक में आरूढ़ हो गए।

  36. Verse 36

    स पुण्यकर्मा भुवने द्विजर्षभः; पितामहं सानुचरं ददर्श ह । पितामहश् चापि समीक्ष्य तं द्विजं; ननन्द सुस्वागतम् इत्य् उवाच ह ॥

    sa puṇyakarmā bhuvane dvijarṣabhaḥ; pitāmahaṃ sānucaraṃ dadarśa ha | pitāmahaś cāpi samīkṣya taṃ dvijaṃ; nananda susvāgatam ity uvāca ha

    That bull among the twice-born, of holy deeds, beheld in that world the Grandsire with his attendants; and the Grandsire too, looking upon that twice-born one, rejoiced and said, 'A glad welcome to you.'

    पवित्र कर्म वाले उन द्विजश्रेष्ठ ने उस लोक में अनुचरों सहित पितामह ब्रह्मा को देखा; और पितामह ने भी उस द्विज को देखकर प्रसन्न होकर कहा—'तुम्हारा स्वागत है।'