Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 2

Aranya Kanda

24 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    कृतातिथ्यो ऽथ रामस् तु सूर्यस्योदयनं प्रति । आमन्त्र्य स मुनीन् सर्वान् वनम् एवान्वगाहत ॥

    kṛtātithyo 'tha rāmas tu sūryasyodayanaṃ prati | āmantrya sa munīn sarvān vanam evānvagāhata

    Then Rāma, having received their hospitality, at the rising of the sun took leave of all the sages and plunged into the forest,

    तदनन्तर आतिथ्य ग्रहण करके राम ने सूर्योदय के समय उन सभी मुनियों से विदा ली और वन में ही प्रवेश किया।

  2. Verse 2

    नानामृगगणाकीर्णं शार्दूलवृकसेवितम् । ध्वस्तवृक्षलतागुल्मं दुर्दर्श सलिलाशयम् ॥

    nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ śārdūlavṛkasevitam | dhvastavṛkṣalatāgulmaṃ durdarśa salilāśayam

    a forest teeming with manifold herds of beasts, haunted by tigers and wolves, its trees, creepers, and thickets broken down, its pools dreadful to behold,

    वह वन अनेक प्रकार के पशु-समूहों से भरा था, बाघों और भेड़ियों से सेवित था, जहाँ वृक्ष, लताएँ और झाड़ियाँ टूटी-फूटी पड़ी थीं और जल-स्रोत देखने में भयावने थे।

  3. Verse 3

    निष्कूजनानाशकुनि झिल्लिका गणनादितम् । लक्ष्मणानुगतो रामो वनमध्यं ददर्श ह ॥

    niṣkūjanānāśakuni jhillikā gaṇanāditam | lakṣmaṇānugato rāmo vanamadhyaṃ dadarśa ha

    echoing with the cries of birds and the shrilling of cicadas; Rāma, followed by Lakṣmaṇa, beheld the heart of that forest.

    वह वन नाना पक्षियों के कलरव और झींगुरों की झंकार से गूँज रहा था; लक्ष्मण के साथ चलते हुए राम ने उस वन के मध्यभाग को देखा।

  4. Verse 4

    वनमध्ये तु काकुत्स्थस् तस्मिन् घोरमृगायुते । ददर्श गिरिशृङ्गाभं पुरुषादं महास्वनम् ॥

    vanamadhye tu kākutsthas tasmin ghoramṛgāyute | dadarśa giriśṛṅgābhaṃ puruṣādaṃ mahāsvanam

    In the midst of the forest, filled with dreadful beasts, Kākutstha beheld a man-eater like a mountain-peak, of a mighty roar,

    भयंकर पशुओं से भरे उस वन के मध्य में काकुत्स्थ ने पर्वत-शिखर के समान विशाल, महाभयंकर गर्जन करने वाले एक नरभक्षी राक्षस को देखा।

  5. Verse 5

    गभीराक्षं महावक्त्रं विकटं विषमोदरम् । बीभत्सं विषमं दीर्घं विकृतं घोरदर्शनम् ॥

    gabhīrākṣaṃ mahāvaktraṃ vikaṭaṃ viṣamodaram | bībhatsaṃ viṣamaṃ dīrghaṃ vikṛtaṃ ghoradarśanam

    deep-eyed, huge-mouthed, misshapen, with a monstrous belly, loathsome, grotesque, tall, distorted, and dreadful to behold,

    वह गहरी आँखों वाला, बड़े मुख वाला, बेडौल, विषम उदर वाला, घिनौना, टेढ़ा-मेढ़ा, लम्बा, विकृत और देखने में अत्यन्त भयंकर था।

  6. Verse 6

    वसानं चर्मवैयाघ्रं वसार्द्रं रुधिरोक्षितम् । त्रासनं सर्वभूतानां व्यादितास्यम् इवान्तकम् ॥

    vasānaṃ carmavaiyāghraṃ vasārdraṃ rudhirokṣitam | trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ vyāditāsyam ivāntakam

    clad in a tiger's hide wet with fat and sprinkled with blood, a terror to all beings, his mouth gaping like Death himself.

    वह चर्बी से भीगा और रक्त से सना हुआ व्याघ्र-चर्म पहने था, समस्त प्राणियों का त्रास था और मुँह फैलाए हुए मानो साक्षात् यमराज था।

  7. Verse 7

    त्रीन् सिंहांश् चतुरो व्याघ्रान् द्वौ वृकौ पृषतान् दश । सविषाणं वसादिग्धं गजस्य च शिरो महत् ॥

    trīn siṃhāṃś caturo vyāghrān dvau vṛkau pṛṣatān daśa | saviṣāṇaṃ vasādigdhaṃ gajasya ca śiro mahat

    Three lions, four tigers, two wolves, ten spotted deer, and the great head of an elephant, smeared with fat, with its tusk,

    तीन सिंह, चार बाघ, दो भेड़िये, दस चितकबरे हिरन, तथा चर्बी से सना हुआ दाँतों सहित हाथी का विशाल सिर—

  8. Verse 8

    अवसज्यायसे शूले विनदन्तं महास्वनम् । स रामो लक्ष्मणं चैव सीतां दृष्ट्वा च मैथिलीम् ॥

    avasajyāyase śūle vinadantaṃ mahāsvanam | sa rāmo lakṣmaṇaṃ caiva sītāṃ dṛṣṭvā ca maithilīm

    he had impaled upon an iron spike, and was bellowing with a mighty roar. Seeing Rāma, Lakṣmaṇa, and Sītā of Mithilā,

    —इन सबको उसने एक लोहे के शूल में पिरो रखा था और ऊँचे स्वर से गर्जन कर रहा था। राम, लक्ष्मण तथा मिथिलेशकुमारी सीता को देखकर—

  9. Verse 9

    अभ्यधावत् सुसंक्रुद्धः प्रजाः काल इवान्तकः । स कृत्वा भैरवं नादं चालयन्न् इव मेदिनीम् ॥

    abhyadhāvat susaṃkruddhaḥ prajāḥ kāla ivāntakaḥ | sa kṛtvā bhairavaṃ nādaṃ cālayann iva medinīm

    he rushed upon them in fury, like Death the destroyer upon living creatures; and, uttering a terrible roar as though to shake the earth,

    —वह अत्यन्त क्रुद्ध होकर, मानो प्रलयकाल का यम प्रजा पर टूट पड़े, उनकी ओर दौड़ा; और भयंकर गर्जन करता हुआ मानो पृथ्वी को कँपाता हुआ—

  10. Verse 10

    अङ्गेनादाय वैदेहीम् अपक्रम्य ततो ऽब्रवीत् । युवां जटाचीरधरौ सभार्यौ क्षीणजीवितौ ॥

    aṅgenādāya vaidehīm apakramya tato 'bravīt | yuvāṃ jaṭācīradharau sabhāryau kṣīṇajīvitau

    he took Vaidehī up on his hip and, drawing back a space, said: 'You two, wearing matted locks and bark, your lives at their end, and with a wife,

    —वैदेही को अपनी कमर पर उठाकर कुछ दूर हटकर बोला—'तुम दोनों जटा और वल्कल धारण किए, पत्नी सहित, जीवन के अन्त पर पहुँचे हुए हो।'

  11. Verse 11

    प्रविष्टौ दण्डकारण्यं शरचापासिधारिणौ । कथं तापसयोर् वां च वासः प्रमदया सह ॥

    praviṣṭau daṇḍakāraṇyaṃ śaracāpāsidhāriṇau | kathaṃ tāpasayor vāṃ ca vāsaḥ pramadayā saha

    have entered the Daṇḍaka forest bearing arrows, bows, and swords. How is it that you two, being ascetics, dwell here with a woman?

    'बाण, धनुष और तलवार धारण करके तुम दण्डक वन में घुस आए हो। तपस्वी होकर भी तुम दोनों इस युवती के साथ यहाँ कैसे रहते हो?'

  12. Verse 12

    अधर्मचारिणौ पापौ कौ युवां मुनिदूषकौ । अहं वनम् इदं दुर्गं विराघो नाम राक्षसः ॥

    adharmacāriṇau pāpau kau yuvāṃ munidūṣakau | ahaṃ vanam idaṃ durgaṃ virāgho nāma rākṣasaḥ

    Who are you, you sinful ones of unrighteous conduct, defilers of ascetics? I am the rākṣasa named Virādha, who roams this impassable forest.

    The translit reads 'virāgho'; the name throughout is Virādha, followed here.

    'अधर्म का आचरण करने वाले, पापी, मुनियों को कलंकित करने वाले तुम दोनों कौन हो? मैं विराध नामक राक्षस हूँ, जो इस दुर्गम वन में विचरता हूँ।'

  13. Verse 13

    चरामि सायुधो नित्यम् ऋषिमांसानि भक्षयन् । इयं नारी वरारोहा मम भर्या भविष्यति । युवयोः पापयोश् चाहं पास्यामि रुधिरं मृधे ॥

    carāmi sāyudho nityam ṛṣimāṃsāni bhakṣayan | iyaṃ nārī varārohā mama bharyā bhaviṣyati | yuvayoḥ pāpayoś cāhaṃ pāsyāmi rudhiraṃ mṛdhe

    Armed, I roam ever, devouring the flesh of ṛṣis. This fair-hipped woman shall become my wife, and in battle I shall drink the blood of you two sinners.'

    'मैं सदा शस्त्र धारण किए ऋषियों का मांस खाता हुआ घूमता हूँ। यह सुन्दरी नारी मेरी पत्नी बनेगी, और युद्ध में तुम दोनों पापियों का रक्त मैं पिऊँगा।'

  14. Verse 14

    तस्यैवं ब्रुवतो धृष्टं विराधस्य दुरात्मनः । श्रुत्वा सगर्वितं वाक्यं संभ्रान्ता जनकात्मजा । सीता प्रावेपतोद्वेगात् प्रवाते कदली यथा ॥

    tasyaivaṃ bruvato dhṛṣṭaṃ virādhasya durātmanaḥ | śrutvā sagarvitaṃ vākyaṃ saṃbhrāntā janakātmajā | sītā prāvepatodvegāt pravāte kadalī yathā

    When the evil-souled Virādha had spoken these insolent, arrogant words, Janaka's daughter, hearing them, was stricken with dread; Sītā trembled with agitation, like a plantain-tree in the wind.

    दुरात्मा विराध के इस प्रकार धृष्टतापूर्ण और गर्वभरे वचन सुनकर जनककुमारी घबरा उठीं; सीता उद्वेग से वैसे ही काँपने लगीं जैसे तेज़ हवा में केले का पौधा।

  15. Verse 15

    तां दृष्ट्वा राघवः सीतां विराधाङ्कगतां शुभाम् । अब्रवील् लक्ष्मणं वाक्यं मुखेन परिशुष्यता ॥

    tāṃ dṛṣṭvā rāghavaḥ sītāṃ virādhāṅkagatāṃ śubhām | abravīl lakṣmaṇaṃ vākyaṃ mukhena pariśuṣyatā

    Beholding that lovely Sītā held in Virādha's arms, Rāghava, his face grown pale, spoke this word to Lakṣmaṇa:

    विराध की गोद में पहुँची हुई उस सुन्दरी सीता को देखकर राघव सूखे मुख से लक्ष्मण से यह वचन बोले—

  16. Verse 16

    पश्य सौम्य नरेन्द्रस्य जनकस्यात्मसंभवाम् । मम भार्यां शुभाचारां विराधाङ्के प्रवेशिताम् । अत्यन्त सुखसंवृद्धां राजपुत्रीं यशस्विनीम् ॥

    paśya saumya narendrasya janakasyātmasaṃbhavām | mama bhāryāṃ śubhācārāṃ virādhāṅke praveśitām | atyanta sukhasaṃvṛddhāṃ rājaputrīṃ yaśasvinīm

    'See, gentle one, the daughter born of King Janaka, my wife of blameless conduct, brought into Virādha's embrace, the glorious princess reared in utmost comfort.'

    'हे सौम्य! देखो, नरेन्द्र जनक की पुत्री, मेरी शुभाचारिणी पत्नी, अत्यन्त सुख में पली हुई यशस्विनी राजकुमारी विराध की गोद में पहुँचा दी गई है।'

  17. Verse 17

    यद् अभिप्रेतम् अस्मासु प्रियं वर वृतं च यत् । कैकेय्यास् तु सुसंवृत्तं क्षिप्रम् अद्यैव लक्ष्मण ॥

    yad abhipretam asmāsu priyaṃ vara vṛtaṃ ca yat | kaikeyyās tu susaṃvṛttaṃ kṣipram adyaiva lakṣmaṇa

    'What Kaikeyī desired concerning us, the boon she craved as dear, that, O Lakṣmaṇa, is now this very day fully accomplished.'

    'हे लक्ष्मण! कैकेयी ने हमारे विषय में जो अभीष्ट प्रिय वर माँगा था, वह आज इसी समय भली-भाँति पूर्ण हो गया।'

  18. Verse 18

    या न तुष्यति राज्येन पुत्रार्थे दीर्घदर्शिनी । ययाहं सर्वभूतानां हितः प्रस्थापितो वनम् । अद्येदानीं सकामा सा या माता मम मध्यमा ॥

    yā na tuṣyati rājyena putrārthe dīrghadarśinī | yayāhaṃ sarvabhūtānāṃ hitaḥ prasthāpito vanam | adyedānīṃ sakāmā sā yā mātā mama madhyamā

    'She, far-sighted, who was not content with the kingdom for her son's sake, by whom I, the well-wisher of all beings, was sent to the forest, my middle mother, this very day has her wish fulfilled.'

    'वह दूरदर्शिनी, जो अपने पुत्र के लिए राज्य पाकर भी सन्तुष्ट नहीं हुई, जिसने समस्त प्राणियों के हितैषी मुझे वन में भेज दिया, वह मेरी मँझली माता आज इस समय अपनी कामना पूरी होते देख रही है।'

  19. Verse 19

    परस्पर्शात् तु वैदेह्या न दुःखतरम् अस्ति मे । पितुर् विनाशात् सौमित्रे स्वराज्यहरणात् तथा ॥

    parasparśāt tu vaidehyā na duḥkhataram asti me | pitur vināśāt saumitre svarājyaharaṇāt tathā

    'Than this touch of Vaidehī by another there is for me no greater grief, O Saumitri, not the death of my father, nor the seizure of my own kingdom.'

    'हे सौमित्रि! वैदेही का पराए द्वारा स्पर्श—इससे बढ़कर मेरे लिए न पिता का मरण दुःखदायी है, न अपने राज्य का हरण।'

  20. Verse 20

    इति ब्रुवति काकुत्स्थे बाष्पशोकपरिप्लुते । अब्रवील् लक्ष्मणः क्रुद्धो रुद्धो नाग इव श्वसन् ॥

    iti bruvati kākutsthe bāṣpaśokapariplute | abravīl lakṣmaṇaḥ kruddho ruddho nāga iva śvasan

    As Kākutstha spoke thus, drowned in tears and grief, Lakṣmaṇa, enraged, hissing like a cornered serpent, said:

    जब काकुत्स्थ आँसुओं और शोक में डूबे हुए इस प्रकार कह रहे थे, तब क्रुद्ध लक्ष्मण पिंजरे में बँधे नाग की भाँति फुफकारते हुए बोले—

  21. Verse 21

    अनाथ इव भूतानां नाथस् त्वं वासवोपमः । मया प्रेष्येण काकुत्स्थ किमर्थं परितप्स्यसे ॥

    anātha iva bhūtānāṃ nāthas tvaṃ vāsavopamaḥ | mayā preṣyeṇa kākutstha kimarthaṃ paritapsyase

    'You, lord of beings, equal to Vāsava, are as though without a protector. Why, O Kākutstha, when I am your servant, do you grieve so?'

    'इन्द्र के समान आप प्राणियों के स्वामी होकर भी अनाथ के समान हो रहे हैं। हे काकुत्स्थ! मुझ सेवक के रहते आप किसलिए इस प्रकार सन्तप्त होते हैं?'

  22. Verse 22

    शरेण निहतस्याद्य मया क्रुद्धेन रक्षसः । विराधस्य गतासोर् हि मही पास्यति शोणितम् ॥

    śareṇa nihatasyādya mayā kruddhena rakṣasaḥ | virādhasya gatāsor hi mahī pāsyati śoṇitam

    'Today, when this rākṣasa Virādha is slain by my arrow loosed in wrath, the earth shall drink the blood of the lifeless Virādha.'

    'आज मुझ क्रुद्ध के द्वारा बाण से मारे गए प्राणहीन राक्षस विराध का रक्त यह पृथ्वी पिएगी।'

  23. Verse 23

    राज्यकामे मम क्रोधो भरते यो बभूव ह । तं विराधे विमोक्ष्यामि वज्री वज्रम् इवाचले ॥

    rājyakāme mama krodho bharate yo babhūva ha | taṃ virādhe vimokṣyāmi vajrī vajram ivācale

    'The wrath I bore toward Bharata over the craving for the kingdom, that I shall loose upon Virādha, as the wielder of the thunderbolt hurls it upon a mountain.'

    'राज्य की कामना के कारण भरत पर जो मेरा क्रोध उपजा था, उसे मैं विराध पर वैसे ही छोड़ूँगा जैसे वज्रधारी इन्द्र पर्वत पर वज्र गिराते हैं।'

  24. Verse 24

    मम भुजबलवेगवेगितः; पततु शरो ऽस्य महान् महोरसि । व्यपनयतु तनोश् च जीवितं; पततु ततश् च महीं विघूर्णितः ॥

    mama bhujabalavegavegitaḥ; patatu śaro 'sya mahān mahorasi | vyapanayatu tanoś ca jīvitaṃ; patatu tataś ca mahīṃ vighūrṇitaḥ

    'Sped by the force and might of my arm, let my great arrow fall upon his broad breast; let it take the life from his body, and let him fall, reeling, to the ground.'

    'मेरी भुजा के बल और वेग से प्रेरित यह विशाल बाण इसकी चौड़ी छाती पर गिरे, इसके शरीर से प्राण हर ले, और तब यह चक्कर खाता हुआ पृथ्वी पर गिर पड़े।'