Sarga 26
Ayodhya Kanda
22 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
एतत् तु वचनं श्रुत्वा सीता रामस्य दुःखिता । प्रसक्ताश्रुमुखी मन्दम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
etat tu vacanaṃ śrutvā sītā rāmasya duḥkhitā | prasaktāśrumukhī mandam idaṃ vacanam abravīt
Hearing this word, Sītā, grieved for Rāma, [her] face streaming with tears, softly spoke this word:
राम का यह वचन सुनकर दुखी सीता आँसू बहाते मुख से धीरे-धीरे यह वचन बोलीं —
Verse 2
ये त्वया कीर्तिता दोषा वने वस्तव्यतां प्रति । गुणान् इत्य् एव तान् विद्धि तव स्नेहपुरस्कृतान् ॥
ye tvayā kīrtitā doṣā vane vastavyatāṃ prati | guṇān ity eva tān viddhi tava snehapuraskṛtān
"The perils that have been named by you with regard to the dwelling in the forest — know them to be very virtues, put forward out of your love."
"वन-निवास के विषय में जो दोष आपने गिनाए हैं, उन्हें तो आप अपने स्नेह से प्रेरित गुण ही जानिए।"
Verse 3
त्वया च सह गन्तव्यं मया गुरुजनाज्ञया । त्वद्वियोगेन मे राम त्यक्तव्यम् इह जीवितम् ॥
tvayā ca saha gantavyaṃ mayā gurujanājñayā | tvadviyogena me rāma tyaktavyam iha jīvitam
"And I must go with you, by the command of [my] elders; parted from you, O Rāma, life here must be given up by me."
"गुरुजनों की आज्ञा से मुझे आपके साथ जाना है; हे राम! आपके वियोग से मुझे यहाँ अपने प्राणों का त्याग ही करना पड़ेगा।"
Verse 4
न च मां त्वत्समीपस्थम् अपि शक्नोति राघव । सुराणाम् ईश्वरः शक्रः प्रधर्षयितुम् ओजसा ॥
na ca māṃ tvatsamīpastham api śaknoti rāghava | surāṇām īśvaraḥ śakraḥ pradharṣayitum ojasā
"And even Śakra, lord of the gods, is not able, with [all his] might, to assail me when I stand near you, O Rāghava."
"हे राघव! आपके समीप खड़ी मुझे देवताओं के स्वामी इन्द्र भी अपने बल से नहीं सता सकते।"
Verse 5
पतिहीना तु या नारी न सा शक्ष्यति जीवितुम् । कामम् एवंविधं राम त्वया मम विदर्शितम् ॥
patihīnā tu yā nārī na sā śakṣyati jīvitum | kāmam evaṃvidhaṃ rāma tvayā mama vidarśitam
"A woman who is bereft of [her] husband is not able to live; such [a truth], indeed, O Rāma, has [itself] been shown to me by you."
"पतिहीन नारी जीवित नहीं रह सकती; हे राम! ऐसा (पतिव्रत-धर्म) तो आपने ही मुझे भली-भाँति दिखाया (सिखाया) है।"
Verse 6
अथ चापि महाप्राज्ञ ब्राह्मणानां मया श्रुतम् । पुरा पितृगृहे सत्यं वस्तव्यं किल मे वने ॥
atha cāpi mahāprājña brāhmaṇānāṃ mayā śrutam | purā pitṛgṛhe satyaṃ vastavyaṃ kila me vane
"And moreover, O greatly wise one, it was heard by me from the brāhmaṇas, long ago in [my] father's house, [as] true, that I should [one day] dwell in the forest."
"इसके अतिरिक्त, हे महाप्राज्ञ! पूर्वकाल में पिता के घर में मैंने ब्राह्मणों से यह सुना था कि — यह सत्य है — मुझे वन में निवास करना पड़ेगा।"
Verse 7
लक्षणिभ्यो द्विजातिभ्यः श्रुत्वाहं वचनं गृहे । वनवासकृतोत्साहा नित्यम् एव महाबल ॥
lakṣaṇibhyo dvijātibhyaḥ śrutvāhaṃ vacanaṃ gṛhe | vanavāsakṛtotsāhā nityam eva mahābala
"Having heard the word in the house from the twice-born [skilled] in [reading] marks, O greatly mighty one, I have ever [since been] eager for the undertaking of forest-dwelling."
"हे महाबल! घर में लक्षण पहचानने वाले ब्राह्मणों से वह वचन सुनकर मैं सदा ही वनवास के लिए उत्साहित रही हूँ।"
Verse 8
आदेशो वनवासस्य प्राप्तव्यः स मया किल । सा त्वया सह तत्राहं यास्यामि प्रिय नान्यथा ॥
ādeśo vanavāsasya prāptavyaḥ sa mayā kila | sā tvayā saha tatrāhaṃ yāsyāmi priya nānyathā
"The dispensation of forest-dwelling is to be obtained by me, [so it was foretold]; [so] there, together with you, I shall go, O beloved — not otherwise."
"वनवास का वह आदेश (विधान) मुझे अवश्य ही प्राप्त करना है; इसलिए हे प्रिय! मैं वहाँ आपके साथ ही जाऊँगी, अन्यथा नहीं।"
Verse 9
कृतादेशा भविष्यामि गमिष्यामि सह त्वया । कालश् चायं समुत्पन्नः सत्यवाग् भवतु द्विजः ॥
kṛtādeśā bhaviṣyāmi gamiṣyāmi saha tvayā | kālaś cāyaṃ samutpannaḥ satyavāg bhavatu dvijaḥ
"I shall be [one who has] fulfilled the dispensation; I shall go with you; and this time has [now] arisen — let the brāhmaṇa [prove] a true-speaker."
"मैं आदेश (भविष्यवाणी) को पूरा करने वाली बनूँगी, आपके साथ जाऊँगी; और यह समय आ पहुँचा है — वह ब्राह्मण सत्यवादी सिद्ध हो।"
Verse 10
वनवासे हि जानामि दुःखानि बहुधा किल । प्राप्यन्ते नियतं वीर पुरुषैर् अकृतात्मभिः ॥
vanavāse hi jānāmi duḥkhāni bahudhā kila | prāpyante niyataṃ vīra puruṣair akṛtātmabhiḥ
"For I know that in forest-dwelling [there are] hardships of many kinds, surely, O hero, [such as] are met with by men of unperfected selves."
"हे वीर! मैं जानती हूँ कि वनवास में अनेक प्रकार के दुःख होते हैं, जो निश्चय ही अजितेन्द्रिय पुरुषों को प्राप्त होते हैं।"
Verse 11
कन्यया च पितुर् गेहे वनवासः श्रुतो मया । भिक्षिण्याः साधुवृत्ताया मम मातुर् इहाग्रतः ॥
kanyayā ca pitur gehe vanavāsaḥ śruto mayā | bhikṣiṇyāḥ sādhuvṛttāyā mama mātur ihāgrataḥ
"And forest-dwelling was heard of by me, [while yet] a maiden in [my] father's house — [foretold] here, before my mother, by a mendicant [woman] of good conduct."
"कन्या रहते हुए पिता के घर में, मेरी माता के सामने, एक सदाचारिणी भिक्षुणी द्वारा मेरे लिए (कही गई) वनवास (की बात) मैंने सुनी थी।"
Verse 12
प्रसादितश् च वै पूर्वं त्वं वै बहुविधं प्रभो । गमनं वनवासस्य काङ्क्षितं हि सह त्वया ॥
prasāditaś ca vai pūrvaṃ tvaṃ vai bahuvidhaṃ prabho | gamanaṃ vanavāsasya kāṅkṣitaṃ hi saha tvayā
"And you were formerly entreated by me in many ways, O lord; for the going to forest-dwelling, together with you, has been longed for [by me]."
"हे प्रभो! पहले भी मैंने आपसे बहुत प्रकार से विनती की है; आपके साथ वनवास को जाना ही मेरी (परम) अभिलाषा है।"
Verse 13
कृतक्षणाहं भद्रं ते गमनं प्रति राघव । वनवासस्य शूरस्य चर्या हि मम रोचते ॥
kṛtakṣaṇāhaṃ bhadraṃ te gamanaṃ prati rāghava | vanavāsasya śūrasya caryā hi mama rocate
"My moment has [now] come — blessing be to you — with regard to [your] going, O Rāghava; for the life of forest-dwelling with [you,] the hero, pleases me."
"हे राघव! आपका कल्याण हो; (आपके साथ) जाने के लिए मैंने (यह) अवसर पाया है; वन-निवास की वह कठिन (वीरोचित) चर्या मुझे रुचती है।"
Verse 14
शुद्धात्मन् प्रेमभावाद् धि भविष्यामि विकल्मषा । भर्तारम् अनुगच्छन्ती भर्ता हि मम दैवतम् ॥
śuddhātman premabhāvād dhi bhaviṣyāmi vikalmaṣā | bhartāram anugacchantī bhartā hi mama daivatam
"O pure-souled one, out of [my] loving disposition I shall become free of taint, following [my] husband; for the husband is my deity."
"हे शुद्धात्मन्! प्रेमभाव से पति का अनुगमन करती हुई मैं निष्पाप (निर्मल) हो जाऊँगी; क्योंकि पति ही मेरा देवता है।"
Verse 15
प्रेत्यभावे ऽपि कल्याणः संगमो मे सह त्वया । श्रुतिर् हि श्रूयते पुण्या ब्राह्मणानां यशस्विनाम् ॥
pretyabhāve 'pi kalyāṇaḥ saṃgamo me saha tvayā | śrutir hi śrūyate puṇyā brāhmaṇānāṃ yaśasvinām
"Even in the life after death, my union with you [shall be] blessed; for the holy śruti of the glorious brāhmaṇas is heard [to say] —"
"परलोक में भी आपके साथ मेरा संगम कल्याणकारी है; क्योंकि यशस्वी ब्राह्मणों की पवित्र श्रुति सुनी जाती है —"
Verse 16
इह लोके च पितृभिर् या स्त्री यस्य महामते । अद्भिर् दत्ता स्वधर्मेण प्रेत्यभावे ऽपि तस्य सा ॥
iha loke ca pitṛbhir yā strī yasya mahāmate | adbhir dattā svadharmeṇa pretyabhāve 'pi tasya sā
"[that] she who in this world is given by [her] fathers to a man, with water, by her own dharma — she is his even in the life after death, O greatly wise one."
"हे महामते! इस लोक में भी जो स्त्री पिता (माता-पिता) द्वारा स्वधर्म के अनुसार जल (संकल्प) से जिसको दी जाती है, वह परलोक में भी उसी की (रहती) है।"
Verse 17
एवम् अस्मात् स्वकां नारीं सुवृत्तां हि पतिव्रताम् । नाभिरोचयसे नेतुं त्वं मां केनेह हेतुना ॥
evam asmāt svakāṃ nārīṃ suvṛttāṃ hi pativratām | nābhirocayase netuṃ tvaṃ māṃ keneha hetunā
"So why, then, do you not care to take me, your own wife of good conduct and devoted to [her] husband — for what reason here?"
"इस प्रकार अपनी सदाचारिणी, पतिव्रता नारी को आप किस कारण यहाँ ले जाना नहीं चाहते?"
Verse 18
भक्तां पतिव्रतां दीनां मां समां सुखदुःखयोः । नेतुम् अर्हसि काकुत्स्थ समानसुखदुःखिनीम् ॥
bhaktāṃ pativratāṃ dīnāṃ māṃ samāṃ sukhaduḥkhayoḥ | netum arhasi kākutstha samānasukhaduḥkhinīm
"Devoted, husband-vowed, wretched, equal [to you] in joy and sorrow — you ought to take me, Kākutstha, [who am] alike in happiness and sorrow [with you]."
"हे काकुत्स्थ! भक्त, पतिव्रता, दीन, सुख-दुःख में समान रहने वाली, सुख-दुःख की समभागिनी मुझे आपको ले चलना चाहिए।"
Verse 19
यदि मां दुःखिताम् एवं वनं नेतुं न चेच्छसि । विषम् अग्निं जलं वाहम् आस्थास्ये मृत्युकारणात् ॥
yadi māṃ duḥkhitām evaṃ vanaṃ netuṃ na cecchasi | viṣam agniṃ jalaṃ vāham āsthāsye mṛtyukāraṇāt
"If you do not wish to take me, thus grieving, to the forest, I shall resort to poison, fire, or water, for the sake of death."
"यदि इस प्रकार दुखी मुझे आप वन ले जाना नहीं चाहते, तो मैं मृत्यु के लिए विष, अग्नि अथवा जल का आश्रय ले लूँगी।"
Verse 20
एवं बहुविधं तं सा याचते गमनं प्रति । नानुमेने महाबाहुस् तां नेतुं विजनं वनम् ॥
evaṃ bahuvidhaṃ taṃ sā yācate gamanaṃ prati | nānumene mahābāhus tāṃ netuṃ vijanaṃ vanam
Thus in many ways she entreated him concerning the going; [but] the mighty-armed one did not consent to take her to the lonely forest.
इस प्रकार उन्होंने (सीता ने) जाने के विषय में बहुत प्रकार से याचना की, फिर भी महाबाहु (राम) ने उन्हें निर्जन वन में ले जाने की सम्मति नहीं दी।
Verse 21
एवम् उक्ता तु सा चिन्तां मैथिली समुपागता । स्नापयन्तीव गाम् उष्णैर् अश्रुभिर् नयनच्युतैः ॥
evam uktā tu sā cintāṃ maithilī samupāgatā | snāpayantīva gām uṣṇair aśrubhir nayanacyutaiḥ
Thus addressed, Maithilī (Sītā) fell to brooding, bathing the earth, as it were, with hot tears fallen from [her] eyes.
इस प्रकार कहे जाने पर वे मैथिली चिन्ता में पड़ गईं, मानो नेत्रों से गिरते गरम आँसुओं से पृथ्वी को नहला रही हों।
Verse 22
चिन्तयन्तीं तथा तां तु निवर्तयितुम् आत्मवान् । क्रोधाविष्टां तु वैदेहीं काकुत्स्थो बह्व् असान्त्वयत् ॥
cintayantīṃ tathā tāṃ tu nivartayitum ātmavān | krodhāviṣṭāṃ tu vaidehīṃ kākutstho bahv asāntvayat
Her, brooding thus — Vaidehī, filled with anguish — that self-possessed [Rāma] soothed much, to turn [her] back.
इस प्रकार चिन्ता करती हुई, क्रोध से आविष्ट वैदेही को (उस निश्चय से) लौटाने के लिए आत्मवान काकुत्स्थ (राम) ने बहुत सान्त्वना दी।