Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 16

Ayodhya Kanda

61 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    स ददर्शासने रामो निषण्णं पितरं शुभे । कैकेयीसहितं दीनं मुखेन परिशुष्यता ॥

    sa dadarśāsane rāmo niṣaṇṇaṃ pitaraṃ śubhe | kaikeyīsahitaṃ dīnaṃ mukhena pariśuṣyatā

    Rāma saw his father seated upon a fair seat, together with Kaikeyī — wretched, his face withered.

    राम ने एक सुन्दर आसन पर कैकेयी के साथ बैठे हुए अपने पिता को, दीन और सूखे मुख वाला, देखा।

  2. Verse 2

    स पितुश् चरणौ पूर्वम् अभिवाद्य विनीतवत् । ततो ववन्दे चरणौ कैकेय्याः सुसमाहितः ॥

    sa pituś caraṇau pūrvam abhivādya vinītavat | tato vavande caraṇau kaikeyyāḥ susamāhitaḥ

    Having first saluted his father's feet humbly, he then, well-composed, reverenced the feet of Kaikeyī.

    पहले विनम्रतापूर्वक पिता के चरणों की वन्दना करके, फिर सुसमाहित होकर उन्होंने कैकेयी के चरणों की वन्दना की।

  3. Verse 3

    रामेत्य् उक्त्वा च वचनं वाष्पपर्याकुलेक्षणः । शशाक नृपतिर् दीनो नेक्षितुं नाभिभाषितुम् ॥

    rāmety uktvā ca vacanaṃ vāṣpaparyākulekṣaṇaḥ | śaśāka nṛpatir dīno nekṣituṃ nābhibhāṣitum

    And having uttered [only] the word "Rāma," the wretched king, his eyes clouded with tears, was able neither to look at [him] nor to speak.

    "राम!" इतना वचन कहकर, आँसुओं से व्याकुल नेत्रों वाले वे दीन राजा न तो (उनकी ओर) देख सके और न कुछ बोल सके।

  4. Verse 4

    तद् अपूर्वं नरपतेर् दृष्ट्वा रूपं भयावहम् । रामो ऽपि भयम् आपन्नः पदा स्पृष्ट्वेव पन्नगम् ॥

    tad apūrvaṃ narapater dṛṣṭvā rūpaṃ bhayāvaham | rāmo 'pi bhayam āpannaḥ padā spṛṣṭveva pannagam

    Seeing that unprecedented, fearful aspect of the lord of men, Rāma too was seized with fear, as if he had touched a serpent with his foot.

    नरपति के उस अपूर्व, भयावह रूप को देखकर राम भी वैसे ही भयभीत हो गए मानो किसी ने पैर से सर्प को छू लिया हो।

  5. Verse 5

    इन्द्रियैर् अप्रहृष्टैस् तं शोकसंतापकर्शितम् । निःश्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसं ॥

    indriyair aprahṛṣṭais taṃ śokasaṃtāpakarśitam | niḥśvasantaṃ mahārājaṃ vyathitākulacetasaṃ

    [He beheld] the great king, his senses joyless, wasted by the fever of grief, sighing, his mind afflicted and distraught —

    हर्षरहित इन्द्रियों वाले, शोक-संताप से कृश, साँसें भरते हुए, व्यथित और व्याकुल चित्त वाले उन महाराज को (उन्होंने देखा) —

  6. Verse 6

    ऊर्मि मालिनम् अक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तम् इव सागरम् । उपप्लुतम् इवादित्यम् उक्तानृतम् ऋषिं यथा ॥

    ūrmi mālinam akṣobhyaṃ kṣubhyantam iva sāgaram | upaplutam ivādityam uktānṛtam ṛṣiṃ yathā

    garlanded with waves, [once] unshakable [now] tossing, like the stirred ocean; like the sun in eclipse, like a sage who has spoken an untruth.

    तरंगमालाओं वाले, (सदा) अक्षोभ्य किन्तु (अब) क्षुब्ध होते समुद्र के समान, ग्रहण लगे सूर्य के समान, और असत्य बोल चुके ऋषि के समान।

  7. Verse 7

    अचिन्त्यकल्पं हि पितुस् तं शोकम् उपधारयन् । बभूव संरब्धतरः समुद्र इव पर्वणि ॥

    acintyakalpaṃ hi pitus taṃ śokam upadhārayan | babhūva saṃrabdhataraḥ samudra iva parvaṇi

    Dwelling upon that grief of his father, inconceivable [in its cause], he grew the more agitated, like the ocean at the full moon.

    पिता के उस अचिन्त्य (अकल्पनीय) शोक को मन में धारण करते हुए वे पर्व के समय के समुद्र के समान और भी अधिक विह्वल हो उठे।

  8. Verse 8

    चिन्तयाम् आस च तदा रामः पितृहिते रतः । किंस्विद् अद्यैव नृपतिर् न मां प्रत्यभिनन्दति ॥

    cintayām āsa ca tadā rāmaḥ pitṛhite rataḥ | kiṃsvid adyaiva nṛpatir na māṃ pratyabhinandati

    And then Rāma, devoted to his father's good, pondered: "Why ever does the king not greet me today with joy?"

    पिता के हित में तत्पर राम तब सोचने लगे — "आज राजा मेरा अभिनन्दन (स्वागत) क्यों नहीं कर रहे?"

  9. Verse 9

    अन्यदा मां पिता दृष्ट्वा कुपितो ऽपि प्रसीदति । तस्य माम् अद्य संप्रेक्ष्य किमायासः प्रवर्तते ॥

    anyadā māṃ pitā dṛṣṭvā kupito 'pi prasīdati | tasya mām adya saṃprekṣya kimāyāsaḥ pravartate

    "At other times my father, even when angry, grows gracious on seeing me; why then does distress arise in him on beholding me today?"

    "अन्य समय तो पिता मुझे देखकर क्रुद्ध होने पर भी प्रसन्न हो जाते हैं; फिर आज मुझे देखकर इन्हें यह कैसा क्लेश हो रहा है?"

  10. Verse 10

    स दीन इव शोकार्तो विषण्णवदनद्युतिः । कैकेयीम् अभिवाद्यैव रामो वचनम् अब्रवीत् ॥

    sa dīna iva śokārto viṣaṇṇavadanadyutiḥ | kaikeyīm abhivādyaiva rāmo vacanam abravīt

    He, [seeming] wretched, afflicted with grief, the luster of his face fallen, Rāma, having saluted Kaikeyī, spoke this word:

    शोक से आर्त, दीन, मुख की कान्ति मलिन हुए राम ने कैकेयी को प्रणाम करके यह वचन कहा —

  11. Verse 11

    कच्चिन् मया नापराधम् अज्ञानाद् येन मे पिता । कुपितस् तन् ममाचक्ष्व त्वं चैवैनं प्रसादय ॥

    kaccin mayā nāparādham ajñānād yena me pitā | kupitas tan mamācakṣva tvaṃ caivainaṃ prasādaya

    "Have I not, through ignorance, committed some offense, by which my father is angered? Tell me that; and do you appease him."

    "कहीं अनजाने में मुझसे कोई ऐसा अपराध तो नहीं हो गया जिससे मेरे पिता क्रुद्ध हैं? वह मुझे बताइए, और आप इन्हें प्रसन्न कीजिए।"

  12. Verse 12

    विवर्णवदनो दीनो न हि माम् अभिभाषते । शारीरो मानसो वापि कच्चिद् एनं न बाधते । संतापो वाभितापो वा दुर्लभं हि सदा सुखम् ॥

    vivarṇavadano dīno na hi mām abhibhāṣate | śārīro mānaso vāpi kaccid enaṃ na bādhate | saṃtāpo vābhitāpo vā durlabhaṃ hi sadā sukham

    "His face pale, wretched, he does not speak to me. Does no affliction, bodily or mental, trouble him? — for happiness is ever hard to keep."

    "पीले मुख वाले, दीन (ये) मुझसे बोल नहीं रहे; कहीं कोई शारीरिक या मानसिक संताप अथवा पीड़ा तो इन्हें नहीं सता रही? क्योंकि निरन्तर सुख तो सदा दुर्लभ ही है।"

  13. Verse 13

    कच्चिन् न किं चिद् भरते कुमारे प्रियदर्शने । शत्रुघ्ने वा महासत्त्वे मातॄणां वा ममाशुभम् ॥

    kaccin na kiṃ cid bharate kumāre priyadarśane | śatrughne vā mahāsattve mātṝṇāṃ vā mamāśubham

    "Is there nothing ill concerning prince Bharata, fair to behold, or Śatrughna of great strength, or my mothers?"

    "कहीं प्रियदर्शन कुमार भरत को, अथवा महान बलशाली शत्रुघ्न को, अथवा मेरी माताओं को कोई अशुभ तो नहीं (हुआ)?"

  14. Verse 14

    अतोषयन् महाराजम् अकुर्वन् वा पितुर् वचः । मुहूर्तम् अपि नेच्छेयं जीवितुं कुपिते नृपे ॥

    atoṣayan mahārājam akurvan vā pitur vacaḥ | muhūrtam api neccheyaṃ jīvituṃ kupite nṛpe

    "Failing to please the great king, or not doing my father's bidding, I would not wish to live even a moment, the king being angered."

    "महाराज को असंतुष्ट करके अथवा पिता का वचन न पालकर, राजा के क्रुद्ध होने पर मैं एक क्षण भी जीवित रहना नहीं चाहूँगा।"

  15. Verse 15

    यतोमूलं नरः पश्येत् प्रादुर्भावम् इहात्मनः । कथं तस्मिन् न वर्तेत प्रत्यक्षे सति दैवते ॥

    yatomūlaṃ naraḥ paśyet prādurbhāvam ihātmanaḥ | kathaṃ tasmin na varteta pratyakṣe sati daivate

    "From whom a man sees the very source of his coming-into-being here — how should he not conduct himself toward him, when [that father] is a divinity made manifest before him?"

    "जिससे मूलरूप से मनुष्य यहाँ अपने अस्तित्व का प्रादुर्भाव देखता है, उस प्रत्यक्ष देवता (पिता) के प्रति वह कैसे (उचित) आचरण न करे?"

  16. Verse 16

    कच्चित् ते परुषं किं चिद् अभिमानात् पिता मम । उक्तो भवत्या कोपेन यत्रास्य लुलितं मनः ॥

    kaccit te paruṣaṃ kiṃ cid abhimānāt pitā mama | ukto bhavatyā kopena yatrāsya lulitaṃ manaḥ

    "Has my father been told anything harsh by you, out of pride, in anger — whereby his mind has been thrown into disorder?"

    "कहीं अभिमानवश क्रोध में आकर आपने ही मेरे पिता से कोई कठोर बात तो नहीं कह दी, जिससे इनका मन विचलित हो गया है?"

  17. Verse 17

    एतद् आचक्ष्व मे देवि तत्त्वेन परिपृच्छतः । किंनिमित्तम् अपूर्वो ऽयं विकारो मनुजाधिपे ॥

    etad ācakṣva me devi tattvena paripṛcchataḥ | kiṃnimittam apūrvo 'yaṃ vikāro manujādhipe

    "Tell me this truly, O queen, as I ask you: for what cause is this unprecedented change in the lord of men?"

    "हे देवी! मैं सच्चे मन से पूछ रहा हूँ, यह मुझे यथार्थ बताइए — नरेश में यह अपूर्व विकार किस कारण से (हुआ) है?"

  18. Verse 18

    अहं हि वचनाद् राज्ञः पतेयम् अपि पावके । भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं मज्जेयम् अपि चार्णवे । नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च ॥

    ahaṃ hi vacanād rājñaḥ pateyam api pāvake | bhakṣayeyaṃ viṣaṃ tīkṣṇaṃ majjeyam api cārṇave | niyukto guruṇā pitrā nṛpeṇa ca hitena ca

    "For at the king's word I would fall even into fire, would swallow sharp poison, would plunge even into the ocean — [if] commanded by my elder, my father, the king, and [one who seeks my] good."

    "राजा के वचन से मैं अग्नि में भी कूद पड़ूँ, तीक्ष्ण विष खा लूँ, समुद्र में भी डूब जाऊँ — यदि गुरु, पिता, राजा और हितैषी द्वारा आदेश दिया जाए।"

  19. Verse 19

    तद् ब्रूहि वचनं देवि राज्ञो यद् अभिकाङ्क्षितम् । करिष्ये प्रतिजाने च रामो द्विर् नाभिभाषते ॥

    tad brūhi vacanaṃ devi rājño yad abhikāṅkṣitam | kariṣye pratijāne ca rāmo dvir nābhibhāṣate

    "So tell me, O queen, the word that the king desires; I shall do it — I promise; Rāma does not speak twice."

    "इसलिए हे देवी! राजा का जो अभिलषित वचन (आदेश) है, वह कहिए; मैं (उसे) करूँगा, प्रतिज्ञा करता हूँ — राम दो बार नहीं बोलता (वचन से नहीं फिरता)।"

  20. Verse 20

    तम् आर्जवसमायुक्तम् अनार्या सत्यवादिनम् । उवाच रामं कैकेयी वचनं भृशदारुणम् ॥

    tam ārjavasamāyuktam anāryā satyavādinam | uvāca rāmaṃ kaikeyī vacanaṃ bhṛśadāruṇam

    To him, endowed with uprightness and truthful of speech, the ignoble Kaikeyī spoke a most dreadful word:

    सरलता से युक्त, सत्यवादी उन राम से अनार्या कैकेयी ने अत्यन्त दारुण वचन कहा —

  21. Verse 21

    पुरा देवासुरे युद्धे पित्रा ते मम राघव । रक्षितेन वरौ दत्तौ सशल्येन महारणे ॥

    purā devāsure yuddhe pitrā te mama rāghava | rakṣitena varau dattau saśalyena mahāraṇe

    "Long ago, in the war of gods and asuras, by your father, O Rāghava — when he was protected [by me], pierced with a dart in the great battle — two boons were given."

    "हे राघव! पूर्वकाल में देवासुर-संग्राम में, महायुद्ध में शल्य से बिंधे हुए तुम्हारे पिता ने — मेरे द्वारा रक्षित होकर — मुझे दो वर दिए थे।"

  22. Verse 22

    तत्र मे याचितो राजा भरतस्याभिषेचनम् । गमनं दण्डकारण्ये तव चाद्यैव राघव ॥

    tatra me yācito rājā bharatasyābhiṣecanam | gamanaṃ daṇḍakāraṇye tava cādyaiva rāghava

    "Thereupon the king was asked by me for the consecration of Bharata, and for your going to the Daṇḍaka forest, this very day, O Rāghava."

    "हे राघव! वहाँ मैंने राजा से भरत का अभिषेक और आज ही तुम्हारा दण्डकारण्य में गमन माँगा है।"

  23. Verse 23

    यदि सत्यप्रतिज्ञं त्वं पितरं कर्तुम् इच्छसि । आत्मानं च नररेष्ठ मम वाक्यम् इदं शृणु ॥

    yadi satyapratijñaṃ tvaṃ pitaraṃ kartum icchasi | ātmānaṃ ca narareṣṭha mama vākyam idaṃ śṛṇu

    "If you wish to make your father true to his promise, and yourself [true] as well, O best of men, hear this word of mine."

    "हे नरश्रेष्ठ! यदि तुम अपने पिता को और स्वयं को सत्यप्रतिज्ञ बनाना चाहते हो, तो मेरा यह वचन सुनो।"

  24. Verse 24

    स निदेशे पितुस् तिष्ठ यथा तेन प्रतिश्रुतम् । त्वयारण्यं प्रवेष्टव्यं नव वर्षाणि पञ्च च ॥

    sa nideśe pitus tiṣṭha yathā tena pratiśrutam | tvayāraṇyaṃ praveṣṭavyaṃ nava varṣāṇi pañca ca

    "Abide in your father's command, as was promised by him; the forest must be entered by you for nine and five years."

    "पिता के उस आदेश में स्थिर रहो, जैसा उन्होंने प्रतिज्ञा की है; तुम्हें चौदह वर्षों के लिए वन में प्रवेश करना है।"

  25. Verse 25

    सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डकारण्यम् आश्रितः । अभिषेकम् इमं त्यक्त्वा जटाचीरधरो वस ॥

    sapta sapta ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyam āśritaḥ | abhiṣekam imaṃ tyaktvā jaṭācīradharo vasa

    "For twice-seven years, dwelling in the Daṇḍaka forest, abandoning this consecration, dwell wearing matted locks and bark."

    "इस अभिषेक को त्यागकर, जटा और चीर धारण करके, दण्डकारण्य का आश्रय लेकर चौदह वर्षों तक (वहाँ) रहो।"

  26. Verse 26

    भरतः कोसलपुरे प्रशास्तु वसुधाम् इमाम् । नानारत्नसमाकीर्णं सवाजिरथकुञ्जराम् ॥

    bharataḥ kosalapure praśāstu vasudhām imām | nānāratnasamākīrṇaṃ savājirathakuñjarām

    "Let Bharata rule, in the city of Kosala, this earth strewn with manifold jewels, with its horses, chariots, and elephants."

    "नाना रत्नों से भरी, घोड़ों, रथों और हाथियों से युक्त इस वसुधा का कोसलपुरी (अयोध्या) से भरत शासन करें।"

  27. Verse 27

    तद् अप्रियम् अमित्रघ्नो वचनं मरणोपमम् । श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदम् अब्रवीत् ॥

    tad apriyam amitraghno vacanaṃ maraṇopamam | śrutvā na vivyathe rāmaḥ kaikeyīṃ cedam abravīt

    Hearing that unwelcome word, like death [itself], Rāma, slayer of foes, was not shaken, and spoke this to Kaikeyī:

    मृत्यु के समान उस अप्रिय वचन को सुनकर शत्रुहन्ता राम विचलित नहीं हुए और कैकेयी से यह बोले —

  28. Verse 28

    एवम् अस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुम् अहं त्व् अतः । जटाचीरधरो राज्ञः प्रतिज्ञाम् अनुपालयन् ॥

    evam astu gamiṣyāmi vanaṃ vastum ahaṃ tv ataḥ | jaṭācīradharo rājñaḥ pratijñām anupālayan

    "So be it; I shall go hence to the forest to dwell, wearing matted locks and bark, upholding the king's promise."

    "ऐसा ही हो; राजा की प्रतिज्ञा का पालन करते हुए मैं जटा और चीर धारण करके यहाँ से वन में रहने को चला जाऊँगा।"

  29. Verse 29

    इदं तु ज्ञातुम् इच्छामि किमर्थं मां महीपतिः । नाभिनन्दति दुर्धर्षो यथापुरम् अरिंदमः ॥

    idaṃ tu jñātum icchāmi kimarthaṃ māṃ mahīpatiḥ | nābhinandati durdharṣo yathāpuram ariṃdamaḥ

    "But this I wish to know: why does the lord of the earth, the invincible subduer of foes, not greet me with joy as before?"

    "पर इतना जानना चाहता हूँ कि दुर्धर्ष, शत्रुदमन महीपति (पिता) पहले की भाँति मेरा अभिनन्दन किसलिए नहीं कर रहे?"

  30. Verse 30

    मन्युर् न च त्वया कार्यो देवि ब्रूहि तवाग्रतः । यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः ॥

    manyur na ca tvayā kāryo devi brūhi tavāgrataḥ | yāsyāmi bhava suprītā vanaṃ cīrajaṭādharaḥ

    "You should feel no distress; O queen, say it plainly before [me]; I shall go to the forest wearing bark and matted locks — be well pleased."

    "हे देवी! आपको कोई खेद (चिन्ता) न करना चाहिए; मैं आपके सामने (खुलकर) कहता हूँ — मैं जाऊँगा; आप प्रसन्न रहें; चीर और जटा धारण कर मैं वन को जाऊँगा।"

  31. Verse 31

    हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च । नियुज्यमानो विश्रब्धं किं न कुर्याद् अहं प्रियम् ॥

    hitena guruṇā pitrā kṛtajñena nṛpeṇa ca | niyujyamāno viśrabdhaṃ kiṃ na kuryād ahaṃ priyam

    "Commanded by [one who seeks my] good, my elder, my father, the grateful king — what dear thing would I not do, unhesitatingly?"

    "हितैषी गुरु पिता तथा कृतज्ञ राजा द्वारा विश्वासपूर्वक आदेश दिए जाने पर मैं कौन-सा प्रिय कार्य न करूँगा?"

  32. Verse 32

    अलीकं मानसं त्व् एकं हृदयं दहतीव मे । स्वयं यन् नाह मां राजा भरतस्याभिषेचनम् ॥

    alīkaṃ mānasaṃ tv ekaṃ hṛdayaṃ dahatīva me | svayaṃ yan nāha māṃ rājā bharatasyābhiṣecanam

    "But one thing, a falsehood [as it were], burns my heart: that the king did not himself tell me of Bharata's consecration."

    "किन्तु एक ही दुखद बात मेरे हृदय को जला-सी रही है कि राजा ने स्वयं मुझे भरत के अभिषेक की बात नहीं कही।"

  33. Verse 33

    अहं हि सीतां राज्यं च प्राणान् इष्टान् धनानि च । हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्यां भरतायाप्रचोदितः ॥

    ahaṃ hi sītāṃ rājyaṃ ca prāṇān iṣṭān dhanāni ca | hṛṣṭo bhrātre svayaṃ dadyāṃ bharatāyāpracoditaḥ

    "For I would gladly, of my own accord, give to [my] brother Bharata — Sītā, and the kingdom, my cherished life, and my wealth — unbidden."

    "मैं तो हर्षपूर्वक, बिना किसी प्रेरणा के, अपनी इच्छा से ही अपने भाई भरत को सीता, राज्य, प्रिय प्राण और धन दे दूँगा —"

  34. Verse 34

    किं पुनर् मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः । तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञाम् अनुपालयन् ॥

    kiṃ punar manujendreṇa svayaṃ pitrā pracoditaḥ | tava ca priyakāmārthaṃ pratijñām anupālayan

    "How much more, then, being myself urged by the lord of men, my father, and for the sake of fulfilling your dear wish, upholding [his] promise?"

    "फिर जब स्वयं पिता नरेन्द्र द्वारा प्रेरित हूँ, और आपके प्रिय की पूर्ति के लिए (पिता की) प्रतिज्ञा का पालन कर रहा हूँ, तो (कहना ही क्या)?"

  35. Verse 35

    तद् आश्वासय हीमं त्वं किं न्व् इदं यन् महीपतिः । वसुधासक्तनयनो मन्दम् अश्रूणि मुञ्चति ॥

    tad āśvāsaya hīmaṃ tvaṃ kiṃ nv idaṃ yan mahīpatiḥ | vasudhāsaktanayano mandam aśrūṇi muñcati

    "So reassure him; why is it that the lord of the earth, his eyes fixed upon the ground, softly sheds tears?"

    "इसलिए आप इन्हें आश्वस्त कीजिए; यह क्या है कि महीपति धरती पर दृष्टि गड़ाए धीरे-धीरे आँसू बहा रहे हैं?"

  36. Verse 36

    गच्छन्तु चैवानयितुं दूताः शीघ्रजवैर् हयैः । भरतं मातुलकुलाद् अद्यैव नृपशासनात् ॥

    gacchantu caivānayituṃ dūtāḥ śīghrajavair hayaiḥ | bharataṃ mātulakulād adyaiva nṛpaśāsanāt

    "And let messengers go to bring Bharata, with swift-speeding horses, from his uncle's house, this very day, at the king's command."

    "और राजा की आज्ञा से आज ही शीघ्रगामी घोड़ों पर दूत भरत को ननिहाल (मामा के घर) से लाने जाएँ।"

  37. Verse 37

    दण्डकारण्यम् एषो ऽहम् इतो गच्छामि सत्वरः । अविचार्य पितुर् वाक्यं समावस्तुं चतुर्दश ॥

    daṇḍakāraṇyam eṣo 'ham ito gacchāmi satvaraḥ | avicārya pitur vākyaṃ samāvastuṃ caturdaśa

    "I [go] hence to the Daṇḍaka forest in haste, without questioning my father's word, to dwell [there] fourteen [years]."

    "मैं पिता के वचन पर कोई विचार किए बिना, चौदह वर्ष (वन में) रहने के लिए, शीघ्रतापूर्वक यहाँ से दण्डकारण्य को जाता हूँ।"

  38. Verse 38

    सा हृष्टा तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा रामस्य कैकयी । प्रस्थानं श्रद्दधाना हि त्वरयाम् आस राघवम् ॥

    sā hṛṣṭā tasya tadvākyaṃ śrutvā rāmasya kaikayī | prasthānaṃ śraddadhānā hi tvarayām āsa rāghavam

    She, Kaikeyī, glad on hearing that word of Rāma, now confident of his setting out, hurried Rāghava on:

    राम का वह वचन सुनकर हर्षित कैकेयी, उनके प्रस्थान पर विश्वास करती हुई, राघव को त्वरा देने (शीघ्रता कराने) लगी —

  39. Verse 39

    एवं भवतु यास्यन्ति दूताः शीघ्रजवैर् हयैः । भरतं मातुलकुलाद् उपावर्तयितुं नराः ॥

    evaṃ bhavatu yāsyanti dūtāḥ śīghrajavair hayaiḥ | bharataṃ mātulakulād upāvartayituṃ narāḥ

    "So be it; messengers shall go with swift-speeding horses, men to bring Bharata back from his uncle's house."

    "ऐसा ही हो; शीघ्रगामी घोड़ों पर मनुष्य (दूत) भरत को ननिहाल से लौटा लाने जाएँगे।"

  40. Verse 40

    तव त्व् अहं क्षमं मन्ये नोत्सुकस्य विलम्बनम् । राम तस्माद् इतः शीघ्रं वनं त्वं गन्तुम् अर्हसि ॥

    tava tv ahaṃ kṣamaṃ manye notsukasya vilambanam | rāma tasmād itaḥ śīghraṃ vanaṃ tvaṃ gantum arhasi

    "But I think delay unfitting for you, who are eager; therefore, Rāma, you ought to go from this city quickly to the forest."

    "किन्तु तुम जैसे उत्सुक के लिए मैं विलम्ब को उचित नहीं मानती; इसलिए हे राम! तुम्हें यहाँ से शीघ्र वन को जाना चाहिए।"

  41. Verse 41

    व्रीडान्वितः स्वयं यच् च नृपस् त्वां नाभिभाषते । नैतत् किं चिन् नरश्रेष्ठ मन्युर् एषो ऽपनीयताम् ॥

    vrīḍānvitaḥ svayaṃ yac ca nṛpas tvāṃ nābhibhāṣate | naitat kiṃ cin naraśreṣṭha manyur eṣo 'panīyatām

    "And that the king, filled with shame, does not himself speak to you — this is nothing, O best of men; let this vexation be put aside."

    "और लज्जावश राजा स्वयं तुमसे नहीं बोल रहे — हे नरश्रेष्ठ! यह कुछ नहीं है; इस खेद को दूर कर दो।"

  42. Verse 42

    यावत् त्वं न वनं यातः पुराद् अस्माद् अभित्वरन् । पिता तावन् न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यते ऽपि वा ॥

    yāvat tvaṃ na vanaṃ yātaḥ purād asmād abhitvaran | pitā tāvan na te rāma snāsyate bhokṣyate 'pi vā

    "So long as you have not gone to the forest, hastening from this city, so long, Rāma, your father will neither bathe nor eat."

    "जब तक तुम शीघ्रता करके इस नगर से वन को नहीं चले जाते, तब तक हे राम! तुम्हारे पिता न स्नान करेंगे और न भोजन।"

  43. Verse 43

    धिक् कष्टम् इति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः । मूर्छितो न्यपतत् तस्मिन् पर्यङ्के हेमभूषिते ॥

    dhik kaṣṭam iti niḥśvasya rājā śokapariplutaḥ | mūrchito nyapatat tasmin paryaṅke hemabhūṣite

    "Alas! Woe!" sighing thus, the king, overwhelmed with grief, swooning, fell upon that gold-adorned couch.

    "धिक्कार! कष्ट है!" — ऐसा कहकर साँस भरते हुए शोक में डूबे राजा मूर्च्छित होकर उस स्वर्णभूषित शय्या पर गिर पड़े।

  44. Verse 44

    रामो ऽप्य् उत्थाप्य राजानं कैकेय्याभिप्रचोदितः । कशयेवाहतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः ॥

    rāmo 'py utthāpya rājānaṃ kaikeyyābhipracoditaḥ | kaśayevāhato vājī vanaṃ gantuṃ kṛtatvaraḥ

    And Rāma, having raised up the king, urged on by Kaikeyī, made haste to go to the forest, like a horse struck by the whip.

    राम ने भी राजा को उठाकर, कैकेयी द्वारा प्रेरित होकर, चाबुक से हाँके गए घोड़े के समान, वन जाने की शीघ्रता की।

  45. Verse 45

    तद् अप्रियम् अनार्याया वचनं दारुणोदरम् । श्रुत्वा गतव्यथो रामः कैकेयीं वाक्यम् अब्रवीत् ॥

    tad apriyam anāryāyā vacanaṃ dāruṇodaram | śrutvā gatavyatho rāmaḥ kaikeyīṃ vākyam abravīt

    Hearing that unwelcome word of the ignoble one, of dreadful import, Rāma, his distress gone, spoke this word to Kaikeyī:

    अनार्या के उस दारुण आशय वाले अप्रिय वचन को सुनकर व्यथारहित (अविचलित) राम ने कैकेयी से यह वचन कहा —

  46. Verse 46

    नाहम् अर्थपरो देवि लोकम् आवस्तुम् उत्सहे । विद्धि माम् ऋषिभिस् तुल्यं केवलं धर्मम् आस्थितम् ॥

    nāham arthaparo devi lokam āvastum utsahe | viddhi mām ṛṣibhis tulyaṃ kevalaṃ dharmam āsthitam

    "I am not one bent on gain, O queen; I do not care to dwell amid [the pleasures of] the world; know me as equal to the sages, abiding solely in dharma."

    "हे देवी! मैं अर्थपरायण (धनलोलुप) नहीं हूँ; मैं सांसारिक भोगी की भाँति लोक में रहना नहीं चाहता; मुझे ऋषियों के समान, केवल धर्म में स्थित जानिए।"

  47. Verse 47

    यद् अत्रभवतः किं चिच् छक्यं कर्तुं प्रियं मया । प्राणान् अपि परित्यज्य सर्वथा कृतम् एव तत् ॥

    yad atrabhavataḥ kiṃ cic chakyaṃ kartuṃ priyaṃ mayā | prāṇān api parityajya sarvathā kṛtam eva tat

    "Whatever dear thing can be done by me for his honor [the king] — that is done in every way, even at the cost of my life."

    "इन पूज्य पिता का जो भी प्रिय मुझसे किया जा सकता है, वह प्राणों का भी त्याग करके सर्वथा किया ही गया (समझिए)।"

  48. Verse 48

    न ह्य् अतो धर्मचरणं किं चिद् अस्ति महत्तरम् । यथा पितरि शुश्रूषा तस्य वा वचनक्रिया ॥

    na hy ato dharmacaraṇaṃ kiṃ cid asti mahattaram | yathā pitari śuśrūṣā tasya vā vacanakriyā

    "For there is no practice of dharma greater than this: service toward one's father, or the doing of his word."

    "क्योंकि इससे बड़ा कोई धर्माचरण नहीं है जैसा कि पिता की सेवा अथवा उनके वचन का पालन।"

  49. Verse 49

    अनुक्तो ऽप्य् अत्रभवता भवत्या वचनाद् अहम् । वने वत्स्यामि विजने वर्षाणीह चतुर्दश ॥

    anukto 'py atrabhavatā bhavatyā vacanād aham | vane vatsyāmi vijane varṣāṇīha caturdaśa

    "Even unbidden by his honor [the king], at your word I shall dwell in the lonely forest fourteen years here."

    "इन पूज्य (पिता) द्वारा न कहे जाने पर भी, केवल आपके वचन से, मैं यहाँ चौदह वर्षों तक निर्जन वन में रहूँगा।"

  50. Verse 50

    न नूनं मयि कैकेयि किं चिद् आशंससे गुणम् । यद् राजानम् अवोचस् त्वं ममेश्वरतरा सती ॥

    na nūnaṃ mayi kaikeyi kiṃ cid āśaṃsase guṇam | yad rājānam avocas tvaṃ mameśvaratarā satī

    "Surely, Kaikeyī, you look for no [good] quality in me, in that you addressed the king [yourself to compel me], being [as though] more my sovereign [than he]."

    "हे कैकेयि! निश्चय ही तुम मुझमें किसी गुण की आशा नहीं रखतीं, जो तुमने अपने को मेरी अधिक स्वामिनी मानकर (स्वयं) राजा से यह कहा (न कि मुझ पर विश्वास किया)।"

  51. Verse 51

    यावन् मातरम् आपृच्छे सीतां चानुनयाम्य् अहम् । ततो ऽद्यैव गमिष्यामि दण्डकानां महद् वनम् ॥

    yāvan mātaram āpṛcche sītāṃ cānunayāmy aham | tato 'dyaiva gamiṣyāmi daṇḍakānāṃ mahad vanam

    "As soon as I take leave of my mother and conciliate Sītā, then this very day I shall go to the great forest of the Daṇḍakas."

    "जब तक मैं माता से विदा माँग लूँ और सीता को समझा-बुझा लूँ, (तब तक रुकूँगा); फिर आज ही मैं दण्डकों के महान वन को चला जाऊँगा।"

  52. Verse 52

    भरतः पालयेद् राज्यं शुश्रूषेच् च पितुर् यथा । तहा भवत्या कर्तव्यं स हि धर्मः सनातनः ॥

    bharataḥ pālayed rājyaṃ śuśrūṣec ca pitur yathā | tahā bhavatyā kartavyaṃ sa hi dharmaḥ sanātanaḥ

    "That Bharata should protect the kingdom and serve his father as is due — that must be brought about by you; for that is the eternal dharma."

    "भरत राज्य का पालन करें और पिता की सेवा वैसी ही करें — यह आपको सुनिश्चित करना चाहिए; क्योंकि वही सनातन धर्म है।"

  53. Verse 53

    स रामस्य वचः श्रुत्वा भृशं दुःखहतः पिता । शोकाद् अशक्नुवन् बाष्पं प्ररुरोद महास्वनम् ॥

    sa rāmasya vacaḥ śrutvā bhṛśaṃ duḥkhahataḥ pitā | śokād aśaknuvan bāṣpaṃ praruroda mahāsvanam

    Hearing Rāma's words, his father, sorely stricken with grief, unable [to hold back] his tears for sorrow, wept aloud with a great cry.

    राम का वह वचन सुनकर दुःख से अत्यन्त आहत पिता शोकवश आँसुओं को न रोक पाकर उच्च स्वर से रो पड़े।

  54. Verse 54

    वन्दित्वा चरणौ रामो विसंज्ञस्य पितुस् तदा । कैकेय्याश् चाप्य् अनार्याया निष्पपात महाद्युतिः ॥

    vanditvā caraṇau rāmo visaṃjñasya pitus tadā | kaikeyyāś cāpy anāryāyā niṣpapāta mahādyutiḥ

    Having reverenced the feet of his senseless father, and of the ignoble Kaikeyī too, Rāma of great splendor went forth.

    तब महाद्युति राम अचेत पिता के तथा अनार्या कैकेयी के भी चरणों की वन्दना करके बाहर निकले।

  55. Verse 55

    स रामः पितरं कृत्वा कैकेयीं च प्रदक्षिणम् । निष्क्रम्यान्तःपुरात् तस्मात् स्वं ददर्श सुहृज्जनम् ॥

    sa rāmaḥ pitaraṃ kṛtvā kaikeyīṃ ca pradakṣiṇam | niṣkramyāntaḥpurāt tasmāt svaṃ dadarśa suhṛjjanam

    Rāma, having made a circumambulation of his father and of Kaikeyī, going out from that inner apartment, beheld his own circle of friends.

    पिता और कैकेयी की प्रदक्षिणा करके, उस अन्तःपुर से निकलकर, राम ने अपने सुहृदजन को देखा।

  56. Verse 56

    तं बाष्पपरिपूर्णाक्षः पृष्ठतो ऽनुजगाम ह । लक्ष्मणः परमक्रुद्धः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥

    taṃ bāṣpaparipūrṇākṣaḥ pṛṣṭhato 'nujagāma ha | lakṣmaṇaḥ paramakruddhaḥ sumitrānandavardhanaḥ

    Behind him, his eyes brimming with tears, followed Lakṣmaṇa, exceedingly wroth, the increaser of Sumitrā's joy.

    आँसुओं से भरे नेत्रों वाले, अत्यन्त क्रुद्ध, सुमित्रा के आनन्द को बढ़ाने वाले लक्ष्मण उनके पीछे-पीछे चले।

  57. Verse 57

    आभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा रामः प्रदक्षिणम् । शनैर् जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राविचालयन् ॥

    ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ kṛtvā rāmaḥ pradakṣiṇam | śanair jagāma sāpekṣo dṛṣṭiṃ tatrāvicālayan

    Having made a circumambulation of the consecration-vessels, Rāma went slowly, [still] regardful [of them], not shifting his gaze from there.

    अभिषेक के पात्रों (सामग्री) की प्रदक्षिणा करके, (मर्यादा के प्रति) सापेक्ष रहते हुए, वहाँ अपनी दृष्टि को न डगमगाते हुए (अविचल रहकर) राम धीरे-धीरे चले।

  58. Verse 58

    न चास्य महतीं लक्ष्मीं राज्यनाशो ऽपकर्षति । लोककान्तस्य कान्तत्वं शीतरश्मेर् इव क्षपा ॥

    na cāsya mahatīṃ lakṣmīṃ rājyanāśo 'pakarṣati | lokakāntasya kāntatvaṃ śītaraśmer iva kṣapā

    Nor did the loss of the kingdom diminish his great splendor, any more than the night [diminishes] the loveliness of the cool-rayed moon, beloved of the world.

    राज्य के नाश ने उनकी महती लक्ष्मी (कान्ति) को वैसे ही कम नहीं किया जैसे रात्रि लोकप्रिय चन्द्रमा की मनोहरता को।

  59. Verse 59

    न वनं गन्तुकामस्य त्यजतश् च वसुंधराम् । सर्वलोकातिगस्येव लक्ष्यते चित्तविक्रिया ॥

    na vanaṃ gantukāmasya tyajataś ca vasuṃdharām | sarvalokātigasyeva lakṣyate cittavikriyā

    In him, wishing to go to the forest and abandoning the earth [kingdom] — [one] as if transcending all the world — no change of mind could be discerned.

    वन जाने की इच्छा रखने वाले और वसुन्धरा को त्यागने वाले उन (राम) में — समस्त लोक से परे (निर्लिप्त) पुरुष के समान — कोई चित्त-विकार दिखाई नहीं दे रहा था।

  60. Verse 60

    धारयन् मनसा दुःखम् इन्द्रियाणि निगृह्य च । प्रविवेशात्मवान् वेश्म मातुरप्रियशंसिवान् ॥

    dhārayan manasā duḥkham indriyāṇi nigṛhya ca | praviveśātmavān veśma māturapriyaśaṃsivān

    Bearing his grief in his mind and restraining his senses, that self-possessed one entered his mother's dwelling, to announce the unwelcome [news].

    मन में दुःख को धारण करते और इन्द्रियों को वश में रखते हुए वे आत्मवान (राम) अप्रिय समाचार सुनाने के लिए माता के भवन में प्रविष्ट हुए।

  61. Verse 61

    प्रविश्य वेश्मातिभृशं मुदान्वितं; समीक्ष्य तां चार्थविपत्तिम् आगताम् । न चैव रामो ऽत्र जगाम विक्रियां; सुहृज्जनस्यात्मविपत्तिशङ्कया ॥

    praviśya veśmātibhṛśaṃ mudānvitaṃ; samīkṣya tāṃ cārthavipattim āgatām | na caiva rāmo 'tra jagāma vikriyāṃ; suhṛjjanasyātmavipattiśaṅkayā

    Entering the dwelling, which was exceedingly filled with joy, and seeing that calamity of fortune that had come, even there Rāma underwent no change [of countenance], out of fear lest his friends come to harm.

    अत्यन्त आनन्द से भरे उस भवन में प्रवेश करके और आ पड़ी उस सौभाग्य-विपत्ति को देखकर भी राम ने वहाँ कोई विकार नहीं आने दिया — इस आशंका से कि सुहृदजन कहीं अपनी हानि (आघात) न समझ बैठें।