Sarga 73
Bala Kanda
22 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
अथ रात्र्यां व्यतीतायां विश्वामित्रो महामुनिः । आपृच्छ्य तौ च राजानौ जगामोत्तरपर्वतम् ॥
atha rātryāṃ vyatītāyāṃ viśvāmitro mahāmuniḥ | āpṛcchya tau ca rājānau jagāmottaraparvatam
Then, when the night had passed, Vishvamitra the great sage, taking leave of both kings, went to the northern mountain.
फिर रात बीत जाने पर महामुनि विश्वामित्र दोनों राजाओं से विदा लेकर उत्तर दिशा के पर्वत को चले गए।
Verse 2
विश्वामित्रो गते राजा वैदेहं मिथिलाधिपम् । आपृच्छ्याथ जगामाशु राजा दशरथः पुरीम् ॥
viśvāmitro gate rājā vaidehaṃ mithilādhipam | āpṛcchyātha jagāmāśu rājā daśarathaḥ purīm
When Vishvamitra had gone, King Dasharatha, taking leave of the Videha, lord of Mithila, swiftly went to his own city.
विश्वामित्र के चले जाने पर राजा दशरथ मिथिलापति विदेहराज से विदा लेकर शीघ्र ही अपनी नगरी को चल पड़े।
Verse 3
अथ राजा विदेहानां ददौ कन्याधनं बहु । गवां शतसहस्राणि बहूनि मिथिलेश्वरः ॥
atha rājā videhānāṃ dadau kanyādhanaṃ bahu | gavāṃ śatasahasrāṇi bahūni mithileśvaraḥ
Then the king of the Videhas, lord of Mithila, gave abundant dowry: many hundreds of thousands of cows,
तब मिथिलेश्वर विदेहराज ने बहुत-सा कन्या-धन दिया — अनेक लाख गौएँ,
Verse 4
कम्बलानां च मुख्यानां क्षौमकोट्यम्बराणि च । हस्त्यश्वरथपादातं दिव्यरूपं स्वलंकृतम् ॥
kambalānāṃ ca mukhyānāṃ kṣaumakoṭyambarāṇi ca | hastyaśvarathapādātaṃ divyarūpaṃ svalaṃkṛtam
and the finest woollen blankets, and tens of millions of silk garments, and elephants, horses, chariots, and foot-soldiers, of divine form, well adorned.
उत्तम कम्बल, करोड़ों रेशमी वस्त्र, तथा दिव्य रूप वाले और भली-भाँति अलंकृत हाथी, घोड़े, रथ और पैदल सैनिक दिए।
Verse 5
ददौ कन्या पिता तासां दासीदासम् अनुत्तमम् । हिरण्यस्य सुवर्णस्य मुक्तानां विद्रुमस्य च ॥
dadau kanyā pitā tāsāṃ dāsīdāsam anuttamam | hiraṇyasya suvarṇasya muktānāṃ vidrumasya ca
The father of the maidens gave them peerless maidservants and menservants, and of gold, of fine gold, of pearls, and of coral.
कन्याओं के पिता ने उन्हें अनुपम दास-दासियाँ तथा सोना, स्वर्ण, मोती और मूँगा दिया।
Verse 6
ददौ परमसंहृष्टः कन्याधनम् अनुत्तमम् । दत्त्वा बहुधनं राजा समनुज्ञाप्य पार्थिवम् ॥
dadau paramasaṃhṛṣṭaḥ kanyādhanam anuttamam | dattvā bahudhanaṃ rājā samanujñāpya pārthivam
Greatly delighted, he gave matchless dowry. Having given much wealth, the king, taking leave of the other king,
अत्यन्त प्रसन्न होकर उन्होंने अनुपम कन्या-धन दिया। बहुत-सा धन देकर राजा जनक ने राजा दशरथ से विदा ली,
Verse 7
प्रविवेश स्वनिलयं मिथिलां मिथिलेश्वरः । राजाप्य् अयोध्याधिपतिः सह पुत्रैर् महात्मभिः ॥
praviveśa svanilayaṃ mithilāṃ mithileśvaraḥ | rājāpy ayodhyādhipatiḥ saha putrair mahātmabhiḥ
the lord of Mithila entered his own abode, Mithila; and the king, lord of Ayodhya too, together with his great-souled sons,
और मिथिलेश्वर अपने निवास मिथिला में प्रविष्ट हुए; और अयोध्यापति राजा भी अपने महात्मा पुत्रों सहित,
Verse 8
ऋषीन् सर्वान् पुरस्कृत्य जगाम सबलानुगः । गच्छन्तं तु नरव्याघ्रं सर्षिसंघं सराघवम् ॥
ṛṣīn sarvān puraskṛtya jagāma sabalānugaḥ | gacchantaṃ tu naravyāghraṃ sarṣisaṃghaṃ sarāghavam
placing all the seers in front, set out, followed by his army. As that tiger among men was going, with the host of seers and with Raghava,
समस्त ऋषियों को आगे करके, सेना के साथ प्रस्थान कर गए। ऋषिगणों सहित और राघव सहित वे नरव्याघ्र जब जा रहे थे,
Verse 9
घोराः स्म पक्षिणो वाचो व्याहरन्ति ततस् ततः । भौमाश् चैव मृगाः सर्वे गच्छन्ति स्म प्रदक्षिणम् ॥
ghorāḥ sma pakṣiṇo vāco vyāharanti tatas tataḥ | bhaumāś caiva mṛgāḥ sarve gacchanti sma pradakṣiṇam
dreadful-voiced birds cried out here and there, and all the beasts of the earth passed by on the right.
तब इधर-उधर पक्षी भयंकर स्वर में बोलने लगे, और पृथ्वी के समस्त पशु दाहिनी ओर से होकर निकलने लगे।
Verse 10
तान् दृष्ट्वा राजशार्दूलो वसिष्ठं पर्यपृच्छत । असौम्याः पक्षिणो घोरा मृगाश् चापि प्रदक्षिणाः । किम् इदं हृदयोत्कम्पि मनो मम विषीदति ॥
tān dṛṣṭvā rājaśārdūlo vasiṣṭhaṃ paryapṛcchata | asaumyāḥ pakṣiṇo ghorā mṛgāś cāpi pradakṣiṇāḥ | kim idaṃ hṛdayotkampi mano mama viṣīdati
Seeing them, the tiger among kings asked Vasishtha: 'The birds are inauspicious and dreadful, yet the beasts pass on the right. What is this that makes my heart quake, and my mind sinks in foreboding?'
उन्हें देखकर राजसिंह ने वसिष्ठ से पूछा — पक्षी अशुभ और भयंकर स्वर कर रहे हैं, फिर भी पशु दाहिनी ओर से जा रहे हैं। यह क्या है, जो मेरे हृदय को कँपा रहा है और मेरा मन विषाद में डूबा जा रहा है?
Verse 11
राज्ञो दशरथस्यैतच् छ्रुत्वा वाक्यं महान् ऋषिः । उवाच मधुरां वाणीं श्रूयताम् अस्य यत् फलम् ॥
rājño daśarathasyaitac chrutvā vākyaṃ mahān ṛṣiḥ | uvāca madhurāṃ vāṇīṃ śrūyatām asya yat phalam
Hearing that word of King Dasharatha, the great seer spoke in a sweet voice: 'Hear what the meaning of this is.'
राजा दशरथ का यह वचन सुनकर महान् ऋषि ने मधुर वाणी में कहा — इसका जो फल है, वह सुनिए।
Verse 12
उपस्थितं भयं घोरं दिव्यं पक्षिमुखाच् च्युतम् । मृगाः प्रशमयन्त्य् एते संतापस् त्यज्यताम् अयम् ॥
upasthitaṃ bhayaṃ ghoraṃ divyaṃ pakṣimukhāc cyutam | mṛgāḥ praśamayanty ete saṃtāpas tyajyatām ayam
'A dreadful danger is at hand, foretold from the mouths of the birds; but these beasts allay it. Let this anxiety be cast off.'
पक्षियों के मुख से प्रकट हुआ कोई घोर, दैवी भय उपस्थित है; परन्तु ये पशु उसे शान्त कर रहे हैं। अतः यह चिन्ता त्याग दीजिए।
Verse 13
तेषां संवदतां तत्र वायुः प्रादुर् बभूव ह । कम्पयन् मेदिनीं सर्वां पातयंश् च द्रुमांः शुभान् ॥
teṣāṃ saṃvadatāṃ tatra vāyuḥ prādur babhūva ha | kampayan medinīṃ sarvāṃ pātayaṃś ca drumāṃḥ śubhān
As they were conversing there, a wind arose, shaking the whole earth and felling fair trees.
वहाँ उनके वार्तालाप करते समय प्रचण्ड वायु प्रकट हुई, जो समस्त पृथ्वी को कँपाती और सुन्दर वृक्षों को गिराती हुई चल रही थी।
Verse 14
तमसा संवृतः सूर्यः सर्वा न प्रबभुर् दिशः । भस्मना चावृतं सर्वं संमूढम् इव तद् बलम् ॥
tamasā saṃvṛtaḥ sūryaḥ sarvā na prababhur diśaḥ | bhasmanā cāvṛtaṃ sarvaṃ saṃmūḍham iva tad balam
The sun was covered by darkness; none of the quarters shone forth; and everything was covered with ash, and that army was as if stupefied.
सूर्य अन्धकार से ढक गया; सब दिशाएँ प्रकाशित न रहीं; और सब कुछ धूल से ढक गया, तथा वह सेना मानो मूढ़ हो गई।
Verse 15
वसिष्ठ ऋषयश् चान्ये राजा च ससुतस् तदा । ससंज्ञा इव तत्रासन् सर्वम् अन्यद् विचेतनम् ॥
vasiṣṭha ṛṣayaś cānye rājā ca sasutas tadā | sasaṃjñā iva tatrāsan sarvam anyad vicetanam
Vasishtha and the other seers, and the king with his sons, remained as if conscious; all else was bereft of its senses.
तब वसिष्ठ और अन्य ऋषि तथा पुत्रों सहित राजा — ये ही मानो सचेत रहे; और शेष सब अचेत-से हो गए।
Verse 16
तस्मिंस् तमसि घोरे तु भस्मच्छन्नेव सा चमूः । ददर्श भीमसंकाशं जटामण्डलधारिणम् ॥
tasmiṃs tamasi ghore tu bhasmacchanneva sā camūḥ | dadarśa bhīmasaṃkāśaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam
In that dreadful darkness, the army, covered as if with ash, beheld one of terrible aspect, wearing a mass of matted locks,
उस घोर अन्धकार में धूल से ढकी-सी वह सेना एक भयंकर रूप वाले, जटाओं का मण्डल धारण किए हुए पुरुष को देखने लगी —
Verse 17
कैलासम् इव दुर्धर्षं कालाग्निम् इव दुःसहम् । ज्वलन्तम् इव तेजोभिर् दुर्निरीक्ष्यं पृथग्जनैः ॥
kailāsam iva durdharṣaṃ kālāgnim iva duḥsaham | jvalantam iva tejobhir durnirīkṣyaṃ pṛthagjanaiḥ
unassailable like Kailasa, unbearable like the fire of doom, blazing as it were with splendour, hard to look upon by common folk,
जो कैलास के समान दुर्धर्ष, प्रलयाग्नि के समान असह्य, तेज से मानो प्रज्वलित, और साधारण जनों के लिए दुर्निरीक्ष्य था,
Verse 18
स्कन्धे चासज्य परशुं धनुर् विद्युद्गणोपमम् । प्रगृह्य शरमुख्यं च त्रिपुरघ्नं यथा हरम् ॥
skandhe cāsajya paraśuṃ dhanur vidyudgaṇopamam | pragṛhya śaramukhyaṃ ca tripuraghnaṃ yathā haram
bearing an axe upon his shoulder, a bow like a mass of lightning, and holding a foremost arrow, like Hara the destroyer of Tripura.
जो कंधे पर फरसा टिकाए, बिजली-पुंज के समान धनुष और एक श्रेष्ठ बाण लिए हुए था — मानो त्रिपुर का नाश करने वाले हर (शिव) हों।
Verse 19
तं दृष्ट्वा भीमसंकाशं ज्वलन्तम् इव पावकम् । वसिष्ठप्रमुखा विप्रा जपहोमपरायणाः । संगता मुनयः सर्वे संजजल्पुर् अथो मिथः ॥
taṃ dṛṣṭvā bhīmasaṃkāśaṃ jvalantam iva pāvakam | vasiṣṭhapramukhā viprā japahomaparāyaṇāḥ | saṃgatā munayaḥ sarve saṃjajalpur atho mithaḥ
Seeing him, dreadful of aspect, blazing like fire, the brahmanas headed by Vasishtha, intent on murmured prayer and oblation, all the assembled sages conversed then among themselves:
अग्नि के समान प्रज्वलित, भयंकर रूप वाले उसे देखकर जप-होम में तत्पर वसिष्ठ आदि प्रमुख ब्राह्मण तथा वहाँ एकत्र समस्त मुनि आपस में परस्पर इस प्रकार कहने लगे —
Verse 20
कच्चित् पितृवधामर्षी क्षत्रं नोत्सादयिष्यति । पूर्वं क्षत्रवधं कृत्वा गतमन्युर् गतज्वरः । क्षत्रस्योत्सादनं भूयो न खल्व् अस्य चिकीर्षितम् ॥
kaccit pitṛvadhāmarṣī kṣatraṃ notsādayiṣyati | pūrvaṃ kṣatravadhaṃ kṛtvā gatamanyur gatajvaraḥ | kṣatrasyotsādanaṃ bhūyo na khalv asya cikīrṣitam
'Will he, resentful of his father's slaying, not again exterminate the kshatra? Of old, having wrought the slaughter of the kshatra, his wrath and his fever spent, surely he does not intend again to exterminate the kshatriyas?'
कहीं ये पिता के वध से क्रुद्ध होकर क्षत्रिय-वंश का फिर से उच्छेद तो नहीं करेंगे? पहले क्षत्रियों का संहार करके, जब इनका क्रोध और संताप शान्त हो चुका है, तब निश्चय ही ये क्षत्रियों का पुनः उच्छेद करने की इच्छा तो नहीं रखते?
Verse 21
एवम् उक्त्वार्घ्यम् आदाय भार्गवं भीमदर्शनम् । ऋषयो राम रामेति मधुरां वाचम् अब्रुवन् ॥
evam uktvārghyam ādāya bhārgavaṃ bhīmadarśanam | ṛṣayo rāma rāmeti madhurāṃ vācam abruvan
Having said this, they took the arghya offering for the Bhargava of dreadful aspect, and the sages spoke the sweet words, 'Rama, Rama.'
हे राम! ऐसा कहकर ऋषियों ने भयंकर दर्शन वाले उन भार्गव के लिए अर्घ्य लेकर 'राम, राम' — यह मधुर वचन कहा।
Verse 22
प्रतिगृह्य तु तां पूजाम् ऋषिदत्तां प्रतापवान् । रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्यो ऽभ्यभाषत ॥
pratigṛhya tu tāṃ pūjām ṛṣidattāṃ pratāpavān | rāmaṃ dāśarathiṃ rāmo jāmadagnyo 'bhyabhāṣata
Having received that worship given by the seers, the mighty Rama Jamadagnya (Parashurama) spoke to Rama, son of Dasharatha:
ऋषियों द्वारा दी गई उस पूजा को ग्रहण करके प्रतापी जमदग्निपुत्र परशुराम दशरथ-पुत्र राम से बोले —