Sarga 71
Bala Kanda
24 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तम् उक्तवन्तं वैदेहं विश्वामित्रो महामुनिः । उवाच वचनं वीरं वसिष्ठसहितो नृपम् ॥
tam uktavantaṃ vaidehaṃ viśvāmitro mahāmuniḥ | uvāca vacanaṃ vīraṃ vasiṣṭhasahito nṛpam
To the Videha who had thus spoken, Vishvamitra the great sage, together with Vasishtha, spoke this word to that heroic king:
इस प्रकार कहने वाले विदेहराज से महामुनि विश्वामित्र ने वसिष्ठ सहित उस वीर राजा से यह वचन कहा —
Verse 2
अचिन्त्यान्य् अप्रमेयानि कुलानि नरपुंगव । इक्ष्वाकूणां विदेहानां नैषां तुल्यो ऽस्ति कश् चन ॥
acintyāny aprameyāni kulāni narapuṃgava | ikṣvākūṇāṃ videhānāṃ naiṣāṃ tulyo 'sti kaś cana
'Unthinkable and immeasurable are the lineages, O bull among men, of the Ikshvakus and of the Videhas; none is equal to them.'
हे नरश्रेष्ठ! इक्ष्वाकुओं और विदेहों के कुल अचिन्त्य और अपरिमित हैं; इनके समान कोई दूसरा नहीं है।
Verse 3
सदृशो धर्मसंबन्धः सदृशो रूपसंपदा । रामलक्ष्मणयो राजन् सीता चोर्मिलया सह ॥
sadṛśo dharmasaṃbandhaḥ sadṛśo rūpasaṃpadā | rāmalakṣmaṇayo rājan sītā cormilayā saha
'Fitting is the righteous alliance, fitting in the wealth of beauty, of Rama and Lakshmana with Sita and Urmila, O king.'
हे राजन्! राम और लक्ष्मण का सीता और ऊर्मिला के साथ यह धर्मसम्बन्ध समान है और रूप-सम्पदा में भी अनुरूप है।
Verse 4
वक्तव्यं न नरश्रेष्ठ श्रूयतां वचनं मम ॥
vaktavyaṃ na naraśreṣṭha śrūyatāṃ vacanaṃ mama
'A further thing is to be said, O best of men; hear my word.'
हे नरश्रेष्ठ! एक बात और कहनी है; मेरा वचन सुनिए।
Verse 5
भ्राता यवीयान् धर्मज्ञ एष राजा कुशध्वजः । अस्य धर्मात्मनो राजन् रूपेणाप्रतिमं भुवि । सुता द्वयं नरश्रेष्ठ पत्न्यर्थं वरयामहे ॥
bhrātā yavīyān dharmajña eṣa rājā kuśadhvajaḥ | asya dharmātmano rājan rūpeṇāpratimaṃ bhuvi | sutā dvayaṃ naraśreṣṭha patnyarthaṃ varayāmahe
'This righteous king Kushadhvaja is your younger brother, O knower of dharma. Of this righteous one's daughters, matchless in beauty on earth, we ask the two, O best of men, as wives,'
हे धर्मज्ञ! हे राजन्! ये राजा कुशध्वज आपके छोटे भाई हैं। हे नरश्रेष्ठ! इन धर्मात्मा की पृथ्वी पर रूप में अनुपम दो कन्याओं को हम पत्नी के रूप में माँगते हैं —
Verse 6
भरतस्य कुमारस्य शत्रुघ्नस्य च धीमतः । वरयेम सुते राजंस् तयोर् अर्थे महात्मनोः ॥
bharatasya kumārasya śatrughnasya ca dhīmataḥ | varayema sute rājaṃs tayor arthe mahātmanoḥ
'for prince Bharata and for the wise Shatrughna; we would ask the two daughters, O king, for the sake of those two great-souled ones.'
हे राजन्! कुमार भरत और बुद्धिमान् शत्रुघ्न के लिए, उन दोनों महात्माओं के निमित्त, हम इन दोनों कन्याओं की याचना करते हैं।
Verse 7
पुत्रा दशरथस्येमे रूपयौवनशालिनः । लोकपालोपमाः सर्वे देवतुल्यपराक्रमाः ॥
putrā daśarathasyeme rūpayauvanaśālinaḥ | lokapālopamāḥ sarve devatulyaparākramāḥ
'These sons of Dasharatha, endowed with beauty and youth, are all like the world-guardians, with prowess equal to the gods.'
दशरथ के ये पुत्र रूप और यौवन से सम्पन्न हैं, सभी लोकपालों के समान और देवताओं के तुल्य पराक्रमी हैं।
Verse 8
उभयोर् अपि राजेन्द्र संबन्धेनानुबध्यताम् । इक्ष्वाकुकुलम् अव्यग्रं भवतः पुण्यकर्मणः ॥
ubhayor api rājendra saṃbandhenānubadhyatām | ikṣvākukulam avyagraṃ bhavataḥ puṇyakarmaṇaḥ
'By an alliance with both pairs, O king of kings, let the Ikshvaku line be bound to yours without hindrance, O you of holy deeds.'
हे राजेन्द्र! हे पुण्यकर्मा! दोनों जोड़ियों के सम्बन्ध से इक्ष्वाकु-कुल को आपके कुल के साथ निर्विघ्न रूप से बाँध दिया जाए।
Verse 9
विश्वामित्रवचः श्रुत्वा वसिष्ठस्य मते तदा । जनकः प्राञ्जलिर् वाक्यम् उवाच मुनिपुंगवौ ॥
viśvāmitravacaḥ śrutvā vasiṣṭhasya mate tadā | janakaḥ prāñjalir vākyam uvāca munipuṃgavau
Hearing Vishvamitra's word, with Vasishtha's approval then, Janaka, with joined palms, spoke this word to the two bulls among sages:
विश्वामित्र का वचन सुनकर, वसिष्ठ की सम्मति से, तब जनक ने हाथ जोड़कर उन दोनों मुनिश्रेष्ठों से यह वचन कहा —
Verse 10
सदृशं कुलसंबन्धं यद् आज्ञापयथः स्वयम् । एवं भवतु भद्रं वः कुशध्वजसुते इमे । पत्न्यौ भजेतां सहितौ शत्रुघ्नभरताव् उभौ ॥
sadṛśaṃ kulasaṃbandhaṃ yad ājñāpayathaḥ svayam | evaṃ bhavatu bhadraṃ vaḥ kuśadhvajasute ime | patnyau bhajetāṃ sahitau śatrughnabharatāv ubhau
'A fitting alliance of families, as you yourselves command, so be it; blessings upon you; let these two daughters of Kushadhvaja be taken together as wives by Shatrughna and Bharata.'
आप स्वयं जैसा कुलों का अनुरूप सम्बन्ध करने की आज्ञा देते हैं, वैसा ही हो; आपका कल्याण हो। कुशध्वज की ये दोनों कन्याएँ शत्रुघ्न और भरत दोनों के द्वारा एक साथ पत्नी-रूप में स्वीकार की जाएँ।
Verse 11
एकाह्ना राजपुत्रीणां चतस्ःणां महामुने । पाणीन् गृह्णन्तु चत्वारो राजपुत्रा महाबलाः ॥
ekāhnā rājaputrīṇāṃ catasḥṇāṃ mahāmune | pāṇīn gṛhṇantu catvāro rājaputrā mahābalāḥ
'On a single day, O great sage, let the four princes of great strength take the hands of the four princesses.'
हे महामुने! एक ही दिन महाबली चारों राजकुमार चारों राजकन्याओं का पाणिग्रहण करें।
Verse 12
उत्तरे दिवसे ब्रह्मन् फल्गुनीभ्यां मनीषिणः । वैवाहिकं प्रशंसन्ति भगो यत्र प्रजापतिः ॥
uttare divase brahman phalgunībhyāṃ manīṣiṇaḥ | vaivāhikaṃ praśaṃsanti bhago yatra prajāpatiḥ
'On the latter day, O brahmana, under the two Phalgunis, the wise approve of marriage, the day wherein Bhaga is the presiding Prajapati.'
हे ब्रह्मन्! विद्वान् लोग उत्तरा फाल्गुनी के दिन विवाह की प्रशंसा करते हैं, जिसके अधिष्ठाता प्रजापति भग हैं।
Verse 13
एवम् उक्त्वा वचः सौम्यं प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः । उभौ मुनिवरौ राजा जनको वाक्यम् अब्रवीत् ॥
evam uktvā vacaḥ saumyaṃ pratyutthāya kṛtāñjaliḥ | ubhau munivarau rājā janako vākyam abravīt
Having spoken these gentle words, rising up with joined palms, King Janaka spoke this word to the two best of sages:
यह सौम्य वचन कहकर, उठकर, हाथ जोड़कर राजा जनक ने उन दोनों मुनिश्रेष्ठों से यह वचन कहा —
Verse 14
परो धर्मः कृतो मह्यं शिष्यो ऽस्मि भवतोः सदा । इमान्य् आसनमुख्यानि आसेतां मुनिपुंगवौ ॥
paro dharmaḥ kṛto mahyaṃ śiṣyo 'smi bhavatoḥ sadā | imāny āsanamukhyāni āsetāṃ munipuṃgavau
'A supreme favour has been done me; I am ever your disciple. Let your honours be seated upon these foremost seats, O bulls among sages.'
आपने मुझ पर परम उपकार किया है; मैं सदा आप दोनों का शिष्य हूँ। हे मुनिश्रेष्ठगण! आप इन श्रेष्ठ आसनों पर विराजिए।
Verse 15
यथा दशरथस्येयं तथायोध्या पुरी मम । प्रभुत्वे नासित् संदेहो यथार्हं कर्तुम् अर्हथः ॥
yathā daśarathasyeyaṃ tathāyodhyā purī mama | prabhutve nāsit saṃdeho yathārhaṃ kartum arhathaḥ
'As this (city) is Dasharatha's, so too is the city of Ayodhya mine; there is no doubt as to your authority; you ought to act as you see fit.'
जैसे यह मिथिला दशरथ की है, वैसे ही अयोध्यापुरी भी मेरी है; आपके अधिकार में कोई संदेह नहीं; आप यथायोग्य करने योग्य हैं।
Verse 16
तथा ब्रुवति वैदेहे जनके रघुनन्दनः । राजा दशरथो हृष्टः प्रत्युवाच महीपतिम् ॥
tathā bruvati vaidehe janake raghunandanaḥ | rājā daśaratho hṛṣṭaḥ pratyuvāca mahīpatim
While the Videha Janaka was thus speaking, King Dasharatha, delight of the Raghus, delighted, replied to the lord of the earth:
विदेहराज जनक के इस प्रकार कहते रहने पर, रघुनन्दन राजा दशरथ प्रसन्न होकर उस भूपति को उत्तर देने लगे —
Verse 17
युवाम् असंख्येय गुणौ भ्रातरौ मिथिलेश्वरौ । ऋषयो राजसंघाश् च भवद्भ्याम् अभिपूजिताः ॥
yuvām asaṃkhyeya guṇau bhrātarau mithileśvarau | ṛṣayo rājasaṃghāś ca bhavadbhyām abhipūjitāḥ
'You two brothers, lords of Mithila, are of countless virtues; the seers and the assemblies of kings have been honoured by you both.'
हे मिथिलेश्वर भाइयो! आप दोनों असंख्य गुणों से युक्त हैं; आप दोनों के द्वारा ऋषिगण और राजसमूह सम्मानित हुए हैं।
Verse 18
स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते गमिष्यामि स्वम् आलयम् । श्राद्धकर्माणि सर्वाणि विधास्य इति चाब्रवीत् ॥
svasti prāpnuhi bhadraṃ te gamiṣyāmi svam ālayam | śrāddhakarmāṇi sarvāṇi vidhāsya iti cābravīt
'Attain welfare; blessings upon you; I shall go to my own lodging.' And he said that he would perform all the shraddha rites.
कल्याण को प्राप्त करें; आपका मंगल हो; अब मैं अपने निवास को जाऊँगा — यह कहकर उन्होंने कहा कि वे समस्त श्राद्ध-कर्म सम्पन्न करेंगे।
Verse 19
तम् आपृष्ट्वा नरपतिं राजा दशरथस् तदा । मुनीन्द्रौ तौ पुरस्कृत्य जगामाशु महायशाः ॥
tam āpṛṣṭvā narapatiṃ rājā daśarathas tadā | munīndrau tau puraskṛtya jagāmāśu mahāyaśāḥ
Having taken leave of that king, King Dasharatha then, placing the two chiefs of sages in front, went swiftly, that one of great renown.
उस राजा से विदा लेकर तब महायशस्वी राजा दशरथ उन दोनों मुनीन्द्रों को आगे करके शीघ्र ही चल पड़े।
Verse 20
स गत्वा निलयं राजा श्राद्धं कृत्वा विधानतः । प्रभाते काल्यम् उत्थाय चक्रे गोदानम् उत्तमम् ॥
sa gatvā nilayaṃ rājā śrāddhaṃ kṛtvā vidhānataḥ | prabhāte kālyam utthāya cakre godānam uttamam
Having reached his lodging, the king, having performed the shraddha according to ordinance, rising early at dawn, performed the excellent godana rite.
अपने निवास पर पहुँचकर राजा ने विधिपूर्वक श्राद्ध सम्पन्न किया और प्रातःकाल समय पर उठकर उत्तम गोदान-संस्कार किया।
Verse 21
गवां शतसहस्राणि ब्राह्मणेभ्यो नराधिपः । एकैकशो ददौ राजा पुत्रान् उद्धिश्य धर्मतः ॥
gavāṃ śatasahasrāṇi brāhmaṇebhyo narādhipaḥ | ekaikaśo dadau rājā putrān uddhiśya dharmataḥ
The king, lord of men, gave to the brahmanas hundreds of thousands of cows, one for each, on behalf of his sons according to dharma.
नरेश्वर राजा ने धर्म के अनुसार अपने पुत्रों के निमित्त ब्राह्मणों को एक-एक करके लाखों गौएँ दान कीं।
Verse 22
सुवर्णशृङ्गाः संपन्नाः सवत्साः कांस्यदोहनाः । गवां शतसहस्राणि चत्वारि पुरुषर्षभः ॥
suvarṇaśṛṅgāḥ saṃpannāḥ savatsāḥ kāṃsyadohanāḥ | gavāṃ śatasahasrāṇi catvāri puruṣarṣabhaḥ
With golden horns, well-favoured, with calves, with bronze milk-pails, four hundred thousand cows did that bull among men give.
उन पुरुषश्रेष्ठ ने सोने के सींगों वाली, हृष्ट-पुष्ट, बछड़ों सहित और काँसे के दूध दुहने के पात्रों वाली चार लाख गौएँ दान कीं।
Verse 23
वित्तम् अन्यच् च सुबहु द्विजेभ्यो रघुनन्दनः । ददौ गोदानम् उद्दिश्य पुत्राणां पुत्रवत्सलः ॥
vittam anyac ca subahu dvijebhyo raghunandanaḥ | dadau godānam uddiśya putrāṇāṃ putravatsalaḥ
And much other wealth the delight of the Raghus gave to the twice-born on account of the godana rite, on behalf of his sons, fond of his sons.
और पुत्रवत्सल रघुनन्दन ने अपने पुत्रों के निमित्त गोदान के उद्देश्य से ब्राह्मणों को बहुत-सा अन्य धन भी दिया।
Verse 24
स सुतैः कृतगोदानैर् वृतश् च नृपतिस् तदा । लोकपालैर् इवाभाति वृतः सौम्यः प्रजापतिः ॥
sa sutaiḥ kṛtagodānair vṛtaś ca nṛpatis tadā | lokapālair ivābhāti vṛtaḥ saumyaḥ prajāpatiḥ
Surrounded then by his sons who had undergone the godana rite, the king shone like the gentle Prajapati surrounded by the world-guardians.
गोदान-संस्कार कर चुके अपने पुत्रों से घिरे हुए वे राजा तब वैसे ही शोभा पा रहे थे, जैसे लोकपालों से घिरे हुए सौम्य प्रजापति।