Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 58

Bala Kanda

23 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    उक्तवाक्यं तु राजानं कृपया कुशिकात्मजः । अब्रवीन् मधुरं वाक्यं साक्षाच् चण्डालरूपिणम् ॥

    uktavākyaṃ tu rājānaṃ kṛpayā kuśikātmajaḥ | abravīn madhuraṃ vākyaṃ sākṣāc caṇḍālarūpiṇam

    To the king who had thus spoken, the son of Kushika, out of pity, spoke a sweet word, to him who was verily in chandala form:

    इस प्रकार बोले हुए उस चण्डाल-रूप वाले राजा से कुशिकपुत्र ने दया से मधुर वचन कहा —

  2. Verse 2

    इक्ष्वाको स्वागतं वत्स जानामि त्वां सुधार्मिकम् । शरणं ते भविष्यामि मा भैषीर् नृपपुंगव ॥

    ikṣvāko svāgataṃ vatsa jānāmi tvāṃ sudhārmikam | śaraṇaṃ te bhaviṣyāmi mā bhaiṣīr nṛpapuṃgava

    'Welcome, O descendant of Ikshvaku, my child; I know you to be most righteous. I shall be a refuge to you; fear not, O bull among kings.'

    हे इक्ष्वाकुनन्दन! हे वत्स! तुम्हारा स्वागत है। मैं तुम्हें परम धार्मिक जानता हूँ। हे नृपश्रेष्ठ! मैं तुम्हारी शरण बनूँगा, डरो मत।

  3. Verse 3

    अहम् आमन्त्रये सर्वान् महर्षीन् पुण्यकर्मणः । यज्ञसाह्यकरान् राजंस् ततो यक्ष्यसि निर्वृतः ॥

    aham āmantraye sarvān maharṣīn puṇyakarmaṇaḥ | yajñasāhyakarān rājaṃs tato yakṣyasi nirvṛtaḥ

    'I shall invite all the great seers of holy deeds, the helpers of your sacrifice, O king; then shall you sacrifice at ease.'

    हे राजन्! मैं पुण्यकर्मा समस्त महर्षियों को, जो तुम्हारे यज्ञ में सहायक होंगे, आमन्त्रित करूँगा; फिर तुम निश्चिन्त होकर यज्ञ करोगे।

  4. Verse 4

    गुरुशापकृतं रूपं यद् इदं त्वयि वर्तते । अनेन सह रूपेण सशरीरो गमिष्यसि ॥

    guruśāpakṛtaṃ rūpaṃ yad idaṃ tvayi vartate | anena saha rūpeṇa saśarīro gamiṣyasi

    'In this form, wrought by your preceptor's curse, which rests upon you, with this very form, in your own body, you shall go to heaven.'

    गुरु के शाप से उत्पन्न जो यह रूप तुम पर है, इसी रूप के साथ, अपने इसी शरीर से तुम स्वर्ग को जाओगे।

  5. Verse 5

    हस्तप्राप्तम् अहं मन्ये स्वर्गं तव नरेश्वर । यस् त्वं कौशिकम् आगम्य शरण्यं शरणं गतः ॥

    hastaprāptam ahaṃ manye svargaṃ tava nareśvara | yas tvaṃ kauśikam āgamya śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gataḥ

    'I deem heaven already within your grasp, O lord of men, in that you, coming to Kaushika, have sought refuge with me, a giver of refuge.'

    हे नरेश्वर! मैं स्वर्ग को तुम्हारे हाथ में आया हुआ ही मानता हूँ, क्योंकि तुमने कौशिक के पास आकर शरण देने योग्य मेरी शरण ली है।

  6. Verse 6

    एवम् उक्त्वा महातेजाः पुत्रान् परमधार्मिकान् । व्यादिदेश महाप्राज्ञान् यज्ञसंभारकारणात् ॥

    evam uktvā mahātejāḥ putrān paramadhārmikān | vyādideśa mahāprājñān yajñasaṃbhārakāraṇāt

    Having said this, the great-energied one directed his most righteous, greatly wise sons to prepare the materials for the sacrifice.

    ऐसा कहकर महातेजस्वी विश्वामित्र ने अपने परम धार्मिक, महाबुद्धिमान् पुत्रों को यज्ञ की सामग्री जुटाने का आदेश दिया।

  7. Verse 7

    सर्वाञ् शिष्यान् समाहूय वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥

    sarvāñ śiṣyān samāhūya vākyam etad uvāca ha

    Summoning all his disciples, he spoke this word:

    फिर उन्होंने अपने सब शिष्यों को बुलाकर यह वचन कहा —

  8. Verse 8

    सर्वान् ऋषिवरान् वत्सा आनयध्वं ममाज्ञया । सशिष्यान् सुहृदश् चैव सर्त्विजः सुबहुश्रुतान् ॥

    sarvān ṛṣivarān vatsā ānayadhvaṃ mamājñayā | saśiṣyān suhṛdaś caiva sartvijaḥ subahuśrutān

    'Bring, my children, at my command, all the best of seers, together with their disciples and friends, and the ritual priests, the greatly learned.'

    हे वत्सो! मेरी आज्ञा से समस्त श्रेष्ठ ऋषियों को, उनके शिष्यों और सुहृदों सहित तथा बहुश्रुत ऋत्विजों सहित यहाँ ले आओ।

  9. Verse 9

    यद् अन्यो वचनं ब्रूयान् मद्वाक्यबलचोदितः । तत् सर्वम् अखिलेनोक्तं ममाख्येयम् अनादृतम् ॥

    yad anyo vacanaṃ brūyān madvākyabalacoditaḥ | tat sarvam akhilenoktaṃ mamākhyeyam anādṛtam

    'And whatever word another may speak, challenged by the force of my command, all that, reported in full, is to be told to me, even if disrespectful.'

    और मेरी आज्ञा के बल से प्रेरित होने पर यदि कोई दूसरा कुछ कहे, तो वह सब, चाहे अनादरपूर्ण ही क्यों न हो, पूरा-का-पूरा मुझे कह सुनाना।

  10. Verse 10

    तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दिशो जग्मुस् तदाज्ञया । आजग्मुर् अथ देशेभ्यः सर्वेभ्यो ब्रह्मवादिनः ॥

    tasya tadvacanaṃ śrutvā diśo jagmus tadājñayā | ājagmur atha deśebhyaḥ sarvebhyo brahmavādinaḥ

    Hearing that word of his, they went in all directions at his command; and from all regions the expounders of brahman came.

    उनके उस वचन को सुनकर शिष्य उनकी आज्ञा से सब दिशाओं में गए, और सभी देशों से ब्रह्मवादी वहाँ आ पहुँचे।

  11. Verse 11

    ते च शिष्याः समागम्य मुनिं ज्वलिततेजसं । ऊचुश् च वचनं सर्वे सर्वेषां ब्रह्मवादिनाम् ॥

    te ca śiṣyāḥ samāgamya muniṃ jvalitatejasaṃ | ūcuś ca vacanaṃ sarve sarveṣāṃ brahmavādinām

    And those disciples, returning to the sage of blazing energy, all told him the word of all the expounders of brahman:

    वे शिष्य लौटकर प्रज्वलित तेज वाले मुनि के पास आए और उन सब ब्रह्मवादियों का वचन उनसे कहा —

  12. Verse 12

    श्रुत्वा ते वचनं सर्वे समायान्ति द्विजातयः । सर्वदेशेषु चागच्छन् वर्जयित्वा महोदयम् ॥

    śrutvā te vacanaṃ sarve samāyānti dvijātayaḥ | sarvadeśeṣu cāgacchan varjayitvā mahodayam

    'Hearing your word, all the twice-born are coming; from all regions they came, excepting Mahodaya.'

    आपका वचन सुनकर सभी द्विज चले आ रहे हैं; सब देशों से वे आ गए हैं, केवल महोदय को छोड़कर।

  13. Verse 13

    वासिष्ठं तच् छतं सर्वं क्रोधपर्याकुलाक्षरम् । यद् आह वचनं सर्वं शृणु त्वं मुनिपुंगव ॥

    vāsiṣṭhaṃ tac chataṃ sarvaṃ krodhaparyākulākṣaram | yad āha vacanaṃ sarvaṃ śṛṇu tvaṃ munipuṃgava

    'As for that whole hundred of Vasishtha's sons, with their syllables confounded by anger, hear, O bull among sages, all the word that they spoke:'

    हे मुनिश्रेष्ठ! और वसिष्ठ के उन सब सौ पुत्रों ने क्रोध से लड़खड़ाते अक्षरों में जो वचन कहा है, वह सब आप सुनिए —

  14. Verse 14

    क्षत्रियो याजको यस्य चण्डालस्य विशेषतः । कथं सदसि भोक्तारो हविस् तस्य सुरर्षयः ॥

    kṣatriyo yājako yasya caṇḍālasya viśeṣataḥ | kathaṃ sadasi bhoktāro havis tasya surarṣayaḥ

    'How, in the assembly, shall the gods and seers eat the oblation of one whose sacrificer is a kshatriya, and a chandala at that?'

    जिसका यज्ञ कराने वाला क्षत्रिय हो, और वह भी विशेषकर चण्डाल, उसके हविष्य को सभा में देवता और ऋषिगण कैसे खाएँगे?

  15. Verse 15

    ब्राह्मणा वा महात्मानो भुक्त्वा चण्डालभोजनम् । कथं स्वर्गं गमिष्यन्ति विश्वामित्रेण पालिताः ॥

    brāhmaṇā vā mahātmāno bhuktvā caṇḍālabhojanam | kathaṃ svargaṃ gamiṣyanti viśvāmitreṇa pālitāḥ

    'Or how shall the great-souled brahmanas, having eaten a chandala's food, go to heaven, though patronized by Vishvamitra?'

    अथवा वे महात्मा ब्राह्मण, चाहे विश्वामित्र के द्वारा संरक्षित ही क्यों न हों, चण्डाल का अन्न खाकर स्वर्ग को कैसे जाएँगे?

  16. Verse 16

    एतद् वचनं नैष्ठुर्यम् ऊचुः संरक्तलोचनाः । वासिष्ठा मुनिशार्दूल सर्वे ते समहोदयाः ॥

    etad vacanaṃ naiṣṭhuryam ūcuḥ saṃraktalocanāḥ | vāsiṣṭhā muniśārdūla sarve te samahodayāḥ

    This harsh word they spoke, their eyes red with anger, the sons of Vasishtha, O tiger among sages, all of them together with Mahodaya.

    हे मुनिशार्दूल! महोदय सहित उन सब वसिष्ठ-पुत्रों ने क्रोध से लाल आँखें किए हुए यह कठोर वचन कहा।

  17. Verse 17

    तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सर्वेषां मुनिपुंगवः । क्रोधसंरक्तनयनः सरोषम् इदम् अब्रवीत् ॥

    teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā sarveṣāṃ munipuṃgavaḥ | krodhasaṃraktanayanaḥ saroṣam idam abravīt

    Hearing that word of all of them, the bull among sages, his eyes red with wrath, spoke this in anger:

    उन सबके उस वचन को सुनकर मुनिश्रेष्ठ विश्वामित्र ने क्रोध से लाल आँखें किए हुए रोषपूर्वक यह कहा —

  18. Verse 18

    यद् दूषयन्त्य् अदुष्टं मां तप उग्रं समास्थितम् । भस्मीभूता दुरात्मानो भविष्यन्ति न संशयः ॥

    yad dūṣayanty aduṣṭaṃ māṃ tapa ugraṃ samāsthitam | bhasmībhūtā durātmāno bhaviṣyanti na saṃśayaḥ

    'Since they vilify me, the blameless, who have undertaken fierce austerity, those evil-souled ones shall be reduced to ashes; of this there is no doubt.'

    जो वे उग्र तप में स्थित मुझ निर्दोष को दूषित कर रहे हैं, वे दुष्टात्मा निस्संदेह भस्म हो जाएँगे।

  19. Verse 19

    अद्य ते कालपाशेन नीता वैवस्वतक्षयम् । सप्तजातिशतान्य् एव मृतपाः सन्तु सर्वशः ॥

    adya te kālapāśena nītā vaivasvatakṣayam | saptajātiśatāny eva mṛtapāḥ santu sarvaśaḥ

    'This day, led by the noose of Time, they shall be brought to the abode of Vaivasvata; for seven hundred births they shall all become feeders upon the dead.'

    आज वे कालपाश से बँधकर यमलोक को पहुँचाए जाएँ; सातों सौ जन्मों तक वे सब मुर्दाखोर बनें।

  20. Verse 20

    श्वमांसनियताहारा मुष्टिका नाम निर्घृणाः । विकृताश् च विरूपाश् च लोकान् अनुचरन्त्व् इमान् ॥

    śvamāṃsaniyatāhārā muṣṭikā nāma nirghṛṇāḥ | vikṛtāś ca virūpāś ca lokān anucarantv imān

    'Living on dog's flesh as their appointed food, Mushtikas by name, pitiless, deformed and misshapen, let them wander through these worlds.'

    कुत्ते का मांस खाना जिनका नियत आहार हो, ऐसे मुष्टिक नामक निर्दय, विकृत और कुरूप प्राणी बनकर वे इन लोकों में भटकें।

  21. Verse 21

    महोदयश् च दुर्बुद्धिर् माम् अदूष्यं ह्य् अदूषयत् । दूषिटः सर्वलोकेषु निषादत्वं गमिष्यति ॥

    mahodayaś ca durbuddhir mām adūṣyaṃ hy adūṣayat | dūṣiṭaḥ sarvalokeṣu niṣādatvaṃ gamiṣyati

    'And the ill-minded Mahodaya, who has vilified me, the unblameable, being disgraced in all the worlds, shall come to the state of a Nishada.'

    और दुर्बुद्धि महोदय ने भी मुझ अदूषणीय को दूषित किया है; वह समस्त लोकों में तिरस्कृत होकर निषादत्व को प्राप्त होगा।

  22. Verse 22

    प्राणातिपातनिरतो निरनुक्रोशतां गतः । दीर्घकालं मम क्रोधाद् दुर्गतिं वर्तयिष्यति ॥

    prāṇātipātanirato niranukrośatāṃ gataḥ | dīrghakālaṃ mama krodhād durgatiṃ vartayiṣyati

    'Given to the taking of life, grown pitiless, for a long time, through my wrath, he shall lead a wretched existence.'

    प्राणियों की हत्या में लगा हुआ और दयाहीन होकर वह मेरे क्रोध के कारण दीर्घकाल तक दुर्गति भोगता रहेगा।

  23. Verse 23

    एतावद् उक्त्वा वचनं विश्वामित्रो महातपाः । विरराम महातेजा ऋषिमध्ये महामुनिः ॥

    etāvad uktvā vacanaṃ viśvāmitro mahātapāḥ | virarāma mahātejā ṛṣimadhye mahāmuniḥ

    Having said this much, Vishvamitra of great austerity, of great energy, the great sage, fell silent in the midst of the seers.

    इतना वचन कहकर महातेजस्वी महातपस्वी महामुनि विश्वामित्र ऋषियों के बीच मौन हो गए।