Sarga 54
Bala Kanda
28 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततस् तान् आकुलान् दृष्ट्वा विश्वामित्रास्त्रमोहितान् । वसिष्ठश् चोदयाम् आस कामधुक् सृज योगतः ॥
tatas tān ākulān dṛṣṭvā viśvāmitrāstramohitān | vasiṣṭhaś codayām āsa kāmadhuk sṛja yogataḥ
Then, seeing them confounded, bewildered by Vishvamitra's weapons, Vasishtha urged, 'O wish-granting cow, create by your yogic power.'
तब उन्हें विश्वामित्र के अस्त्रों से मोहित और व्याकुल देखकर वसिष्ठ ने प्रेरणा दी — हे कामधेनु! अपनी योगशक्ति से और सेना उत्पन्न कर।
Verse 2
तस्या हुम्भारवाज् जाताः काम्बोजा रविसंनिभाः । ऊधसस् त्व् अथ संजाताः पह्लवाः शस्त्रपाणयः ॥
tasyā humbhāravāj jātāḥ kāmbojā ravisaṃnibhāḥ | ūdhasas tv atha saṃjātāḥ pahlavāḥ śastrapāṇayaḥ
From her bellow were born Kambojas like the sun; from her udder arose Pahlavas with weapons in hand;
उसके हुंकार से सूर्य के समान तेजस्वी काम्बोज उत्पन्न हुए; उसके थन से हाथों में शस्त्र लिए पह्लव उत्पन्न हुए;
Verse 3
योनिदेशाच् च यवनः शकृद्देशाच् छकास् तथा । रोमकूपेषु मेच्छाश् च हरीताः सकिरातकाः ॥
yonideśāc ca yavanaḥ śakṛddeśāc chakās tathā | romakūpeṣu mecchāś ca harītāḥ sakirātakāḥ
from her womb Yavanas, and from her dung Shakas; from the pores of her skin, Mlecchas, and Haritas together with Kiratas.
उसके योनि-प्रदेश से यवन और गोबर से शक उत्पन्न हुए; रोम-कूपों से म्लेच्छ तथा किरातों सहित हारीत उत्पन्न हुए।
Verse 4
तैस् तन् निषूदितं सैन्यं विश्वमित्रस्य तत्क्षणात् । सपदातिगजं साश्वं सरथं रघुनन्दन ॥
tais tan niṣūditaṃ sainyaṃ viśvamitrasya tatkṣaṇāt | sapadātigajaṃ sāśvaṃ sarathaṃ raghunandana
By them Vishvamitra's army was destroyed that very instant, with its footmen and elephants, its horses and chariots, O delight of the Raghus.
हे रघुनन्दन! उन्होंने उसी क्षण विश्वामित्र की सेना को पैदल सैनिकों, हाथियों, घोड़ों और रथों सहित नष्ट कर दिया।
Verse 5
दृष्ट्वा निषूदितं सैन्यं वसिष्ठेन महात्मना । विश्वामित्रसुतानां तु शतं नानाविधायुधम् ॥
dṛṣṭvā niṣūditaṃ sainyaṃ vasiṣṭhena mahātmanā | viśvāmitrasutānāṃ tu śataṃ nānāvidhāyudham
Seeing the army destroyed by the great-souled Vasishtha, the hundred sons of Vishvamitra, bearing weapons of various kinds,
महात्मा वसिष्ठ के द्वारा सेना को नष्ट हुआ देखकर विश्वामित्र के नाना प्रकार के शस्त्र धारण किए हुए सौ पुत्र,
Verse 6
अभ्यधावत् सुसंक्रुद्धं वसिष्ठं जपतां वरम् । हुंकारेणैव तान् सर्वान् निर्ददाह महान् ऋषिः ॥
abhyadhāvat susaṃkruddhaṃ vasiṣṭhaṃ japatāṃ varam | huṃkāreṇaiva tān sarvān nirdadāha mahān ṛṣiḥ
rushed in great fury upon Vasishtha, the best of those who murmur prayers; but the great seer burnt them all with a mere utterance of 'hum.'
अत्यन्त क्रुद्ध होकर जप करने वालों में श्रेष्ठ वसिष्ठ पर टूट पड़े; परन्तु महान् ऋषि ने केवल हुंकार से ही उन सबको भस्म कर दिया।
Verse 7
ते साश्वरथपादाता वसिष्ठेन महात्मना । भस्मीकृता मुहूर्तेन विश्वामित्रसुतास् तदा ॥
te sāśvarathapādātā vasiṣṭhena mahātmanā | bhasmīkṛtā muhūrtena viśvāmitrasutās tadā
They, with their horses, chariots, and footmen, were reduced to ashes in a moment by the great-souled Vasishtha, those sons of Vishvamitra then.
तब वे विश्वामित्र के पुत्र अपने घोड़ों, रथों और पैदल सैनिकों सहित महात्मा वसिष्ठ के द्वारा एक ही क्षण में भस्म कर दिए गए।
Verse 8
दृष्ट्वा विनाशितान् पुत्रान् बलं च सुमहायशाः । सव्रीडश् चिन्तयाविष्टो विश्वामित्रो ऽभवत् तदा ॥
dṛṣṭvā vināśitān putrān balaṃ ca sumahāyaśāḥ | savrīḍaś cintayāviṣṭo viśvāmitro 'bhavat tadā
Seeing his sons and his army destroyed, Vishvamitra of great renown then became ashamed and filled with care,
अपने पुत्रों और सेना को नष्ट हुआ देखकर महायशस्वी विश्वामित्र तब लज्जित हो गए और चिन्ता से व्याकुल हो उठे;
Verse 9
संदुर इव निर्वेगो भग्नदंष्ट्र इवोरगः । उपरक्त इवादित्यः सद्यो निष्प्रभतां गतः ॥
saṃdura iva nirvego bhagnadaṃṣṭra ivoragaḥ | uparakta ivādityaḥ sadyo niṣprabhatāṃ gataḥ
like the sea without its surge, like a serpent with fangs broken, like the eclipsed sun; he at once became devoid of lustre.
वे तरंगहीन समुद्र के समान, टूटी दाढ़ों वाले सर्प के समान, और ग्रहण लगे सूर्य के समान तत्काल कान्तिहीन हो गए।
Verse 10
हतपुत्रबलो दीनो लूनपक्ष इव द्विजः । हतदर्पो हतोत्साहो निर्वेदं समपद्यत ॥
hataputrabalo dīno lūnapakṣa iva dvijaḥ | hatadarpo hatotsāho nirvedaṃ samapadyata
Bereft of sons and army, wretched, like a bird with clipped wings, his pride broken, his spirit broken, he fell into despair.
पुत्रों और सेना से रहित होकर, कटे हुए पंखों वाले पक्षी के समान दीन होकर, गर्व टूट जाने और उत्साह नष्ट हो जाने से वे निराशा में डूब गए।
Verse 11
स पुत्रम् एकं राज्याय पालयेति नियुज्य च । पृथिवीं क्षत्रधर्मेण वनम् एवान्वपद्यत ॥
sa putram ekaṃ rājyāya pālayeti niyujya ca | pṛthivīṃ kṣatradharmeṇa vanam evānvapadyata
Having appointed one son, saying 'rule the kingdom and protect the earth by the kshatriya law,' he went away to the forest.
उन्होंने एक पुत्र को यह कहकर नियुक्त किया कि क्षत्रिय-धर्म के अनुसार राज्य करो और पृथ्वी की रक्षा करो, और स्वयं वन को चले गए।
Verse 12
स गत्वा हिमवत्पार्श्वं किंनरोरगसेवितम् । महादेवप्रसादार्थं तपस् तेपे महातपाः ॥
sa gatvā himavatpārśvaṃ kiṃnaroragasevitam | mahādevaprasādārthaṃ tapas tepe mahātapāḥ
He went to the slopes of the Himalaya, frequented by kinnaras and serpents, and, that great ascetic, practised austerity for the favour of Mahadeva.
वे किन्नरों और नागों से सेवित हिमालय की तराई में जाकर, वे महातपस्वी, महादेव की कृपा पाने के लिए तप करने लगे।
Verse 13
केन चित् त्व् अथ कालेन देवेशो वृषभध्वजः । दर्शयाम् आस वरदो विश्वामित्रं महामुनिम् ॥
kena cit tv atha kālena deveśo vṛṣabhadhvajaḥ | darśayām āsa varado viśvāmitraṃ mahāmunim
Then after some time, the lord of gods whose banner is the bull, the giver of boons, showed himself to Vishvamitra the great sage:
फिर कुछ काल बीतने पर वरदायक, वृषभ की ध्वजा वाले देवेश्वर महादेव ने महामुनि विश्वामित्र को दर्शन दिया —
Verse 14
किमर्थं तप्यसे राजन् ब्रूहि यत् ते विवक्षितम् । वरदो ऽस्मि वरो यस् ते काङ्क्षितः सो ऽभिधीयताम् ॥
kimarthaṃ tapyase rājan brūhi yat te vivakṣitam | varado 'smi varo yas te kāṅkṣitaḥ so 'bhidhīyatām
'Why do you practise austerity, O king? Tell me what you wish to say. I am a giver of boons; let the boon you desire be named.'
हे राजन्! तुम किसलिए तप कर रहे हो? जो कहना चाहते हो, कहो। मैं वरदाता हूँ; जो वर तुम्हें अभीष्ट हो, वह बताओ।
Verse 15
एवम् उक्तस् तु देवेन विश्वामित्रो महातपाः । प्रणिपत्य महादेवम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
evam uktas tu devena viśvāmitro mahātapāḥ | praṇipatya mahādevam idaṃ vacanam abravīt
Thus addressed by the god, Vishvamitra of great austerity, bowing down to Mahadeva, spoke this word:
देव के इस प्रकार कहने पर महातपस्वी विश्वामित्र ने महादेव को प्रणाम करके यह वचन कहा —
Verse 16
यदि तुष्टो महादेव धनुर्वेदो ममानघ । साङ्गोपाङ्गोपनिषदः सरहस्यः प्रदीयताम् ॥
yadi tuṣṭo mahādeva dhanurvedo mamānagha | sāṅgopāṅgopaniṣadaḥ sarahasyaḥ pradīyatām
'If you are pleased, O Mahadeva, let the science of archery, with its limbs and sub-limbs and esoteric lore, together with its secrets, be given to me, O sinless one.'
हे महादेव! हे अनघ! यदि आप प्रसन्न हैं, तो मुझे अंग, उपांग, उपनिषद् और रहस्यों सहित सम्पूर्ण धनुर्वेद प्रदान कीजिए।
Verse 17
यानि देवेषु चास्त्राणि दानवेषु महर्षिषु । गन्धर्वयक्षरक्षःसु प्रतिभान्तु ममानघ ॥
yāni deveṣu cāstrāṇi dānaveṣu maharṣiṣu | gandharvayakṣarakṣaḥsu pratibhāntu mamānagha
'Whatever weapons there are among the gods, the danavas, and the great seers, among gandharvas, yakshas, and rakshasas, let them shine forth to me, O sinless one.'
हे अनघ! देवताओं, दानवों, महर्षियों तथा गन्धर्वों, यक्षों और राक्षसों के पास जो-जो अस्त्र हैं, वे सब मुझे स्फुरित हो जाएँ।
Verse 18
तव प्रसादाद् भवतु देवदेव ममेप्सितम् । एवम् अस्त्व् इति देवेशो वाक्यम् उक्त्वा दिवं गतः ॥
tava prasādād bhavatu devadeva mamepsitam | evam astv iti deveśo vākyam uktvā divaṃ gataḥ
'By your grace, O god of gods, let my desire be fulfilled.' Saying 'So be it,' the lord of gods went to heaven.
हे देवदेव! आपकी कृपा से मेरी यह इच्छा पूरी हो। ऐसा ही हो — यह वचन कहकर देवेश्वर स्वर्ग को चले गए।
Verse 19
प्राप्य चास्त्राणि राजर्षिर् विश्वामित्रो महाबलः । दर्पेण महता युक्तो दर्पपूर्णो ऽभवत् तदा ॥
prāpya cāstrāṇi rājarṣir viśvāmitro mahābalaḥ | darpeṇa mahatā yukto darpapūrṇo 'bhavat tadā
Having obtained the weapons, the royal sage Vishvamitra of great strength was then filled with great arrogance and became full of pride.
वे अस्त्र पाकर महाबली राजर्षि विश्वामित्र तब महान् अहंकार से युक्त होकर गर्व से भर गए।
Verse 20
विवर्धमानो वीर्येण समुद्र इव पर्वणि । हतम् एव तदा मेने वसिष्ठम् ऋषिसत्तमम् ॥
vivardhamāno vīryeṇa samudra iva parvaṇi | hatam eva tadā mene vasiṣṭham ṛṣisattamam
Swelling in might like the sea at the full-moon tide, he then thought Vasishtha, the best of seers, as good as slain.
पूर्णिमा के समय समुद्र के समान पराक्रम में बढ़ते हुए उन्होंने तब ऋषिश्रेष्ठ वसिष्ठ को मानो मारा ही हुआ मान लिया।
Verse 21
ततो गत्वाश्रमपदं मुमोचास्त्राणि पार्थिवः । यैस् तत् तपोवनं सर्वं निर्दग्धं चास्त्रतेजसा ॥
tato gatvāśramapadaṃ mumocāstrāṇi pārthivaḥ | yais tat tapovanaṃ sarvaṃ nirdagdhaṃ cāstratejasā
Then, going to the hermitage, the king loosed his weapons, by which that whole penance-grove was burnt up with the energy of the weapons.
तब राजा ने आश्रम में जाकर वे अस्त्र छोड़े, जिनसे वह सारा तपोवन अस्त्रों के तेज से जल उठा।
Verse 22
उदीर्यमाणम् अस्त्रं तद् विश्वामित्रस्य धीमतः । दृष्ट्वा विप्रद्रुता भीता मुनयः शतशो दिशः ॥
udīryamāṇam astraṃ tad viśvāmitrasya dhīmataḥ | dṛṣṭvā vipradrutā bhītā munayaḥ śataśo diśaḥ
Seeing that weapon of the wise Vishvamitra being hurled, the sages fled in terror, in hundreds, in all directions.
बुद्धिमान् विश्वामित्र के उस छोड़े जाते हुए अस्त्र को देखकर सैकड़ों मुनि भयभीत होकर सब दिशाओं में भाग गए।
Verse 23
वसिष्ठस्य च ये शिष्यास् तथैव मृगपक्षिणः । विद्रवन्ति भयाद् भीता नानादिग्भ्यः सहस्रशः ॥
vasiṣṭhasya ca ye śiṣyās tathaiva mṛgapakṣiṇaḥ | vidravanti bhayād bhītā nānādigbhyaḥ sahasraśaḥ
And Vasishtha's disciples, and likewise the beasts and birds, fled away terrified in fear, by the thousand, in every direction.
और वसिष्ठ के शिष्य तथा पशु-पक्षी भी भय से त्रस्त होकर हजारों की संख्या में अनेक दिशाओं से भाग निकले।
Verse 24
वसिष्ठस्याश्रमपदं शून्यम् आसीन् महात्मनः । मुहूर्तम् इव निःशब्दम् आसीद् ईरिणसंनिभम् ॥
vasiṣṭhasyāśramapadaṃ śūnyam āsīn mahātmanaḥ | muhūrtam iva niḥśabdam āsīd īriṇasaṃnibham
The hermitage of the great-souled Vasishtha became empty; for a moment it was silent, resembling a desert waste.
महात्मा वसिष्ठ का आश्रम सूना हो गया; एक क्षण के लिए वह निर्जन मरुभूमि के समान निःशब्द हो गया।
Verse 25
वदतो वै वसिष्ठस्य मा भैष्टेति मुहुर् मुहुः । नाशयाम्य् अद्य गाधेयं नीहारम् इव भास्करः ॥
vadato vai vasiṣṭhasya mā bhaiṣṭeti muhur muhuḥ | nāśayāmy adya gādheyaṃ nīhāram iva bhāskaraḥ
Though Vasishtha cried again and again, 'Fear not! I shall destroy the son of Gadhi this very day, as the sun destroys the mist,'
वसिष्ठ बार-बार कह रहे थे — डरो मत! जैसे सूर्य कुहरे को नष्ट कर देता है, वैसे ही मैं आज गाधिपुत्र को नष्ट कर देता हूँ।
Verse 26
एवम् उक्त्वा महातेजा वसिष्ठो जपतां वरः । विश्वामित्रं तदा वाक्यं सरोषम् इदम् अब्रवीत् ॥
evam uktvā mahātejā vasiṣṭho japatāṃ varaḥ | viśvāmitraṃ tadā vākyaṃ saroṣam idam abravīt
having said this, Vasishtha of great energy, the best of those who murmur prayers, then spoke this word in wrath to Vishvamitra:
ऐसा कहकर जप करने वालों में श्रेष्ठ महातेजस्वी वसिष्ठ ने तब विश्वामित्र से क्रोधपूर्वक यह वचन कहा —
Verse 27
आश्रमं चिरसंवृद्धं यद् विनाशितवान् असि । दुराचारो ऽसि यन् मूढ तस्मात् त्वं न भविष्यसि ॥
āśramaṃ cirasaṃvṛddhaṃ yad vināśitavān asi | durācāro 'si yan mūḍha tasmāt tvaṃ na bhaviṣyasi
'Since you have destroyed this long-grown hermitage, and since you act wickedly, O fool, therefore you shall not survive.'
हे मूढ़! चिरकाल से बढ़े हुए इस आश्रम को जो तूने नष्ट किया है, और जो तू दुराचारी है, इसी से तू जीवित नहीं रहेगा।
Verse 28
इत्य् उक्त्वा परमक्रुद्धो दण्डम् उद्यम्य सत्वरः । विधूम इव कालाग्निर् यमदण्डम् इवापरम् ॥
ity uktvā paramakruddho daṇḍam udyamya satvaraḥ | vidhūma iva kālāgnir yamadaṇḍam ivāparam
Having said this, exceedingly enraged, raising his staff in haste, like the smokeless fire of doom, like a second rod of Yama,
यह कहकर अत्यन्त क्रुद्ध होकर उन्होंने शीघ्रता से अपना दण्ड उठाया — मानो धूमरहित प्रलयाग्नि हो, मानो दूसरा यमदण्ड हो।