Sarga 52
Bala Kanda
24 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
एवम् उक्ता वसिष्ठेन शबला शत्रुसूदन । विदधे कामधुक् कामान् यस्य यस्य यथेप्सितम् ॥
evam uktā vasiṣṭhena śabalā śatrusūdana | vidadhe kāmadhuk kāmān yasya yasya yathepsitam
Thus addressed by Vasishtha, O slayer of foes, Shabala the wish-granting cow produced the desired things for each and every one, just as each one wished.
शत्रुओं का नाश करने वाले हे राम! वसिष्ठ के इस प्रकार कहने पर शबला नामक कामधेनु ने जिस-जिस की जैसी-जैसी इच्छा थी, वैसे-वैसे सब मनचाहे पदार्थ प्रकट कर दिए।
Verse 2
इक्षून् मधूंस् तथा लाजान् मैरेयांश् च वरासवान् । पानानि च महार्हाणि भक्ष्यांश् चोच्चावचांस् तथा ॥
ikṣūn madhūṃs tathā lājān maireyāṃś ca varāsavān | pānāni ca mahārhāṇi bhakṣyāṃś coccāvacāṃs tathā
Sugarcane, honey, and parched grain, maireya liquor and the finest wines, costly drinks, and viands of every kind, high and low;
गन्ने, मधु और भुने हुए धान, मैरेय मदिरा और उत्तम आसव, बहुमूल्य पेय तथा छोटे-बड़े अनेक प्रकार के खाद्य पदार्थ प्रकट हुए;
Verse 3
उष्णाढ्यस्यौदनस्यापि राशयः पर्वतोपमाः । मृष्टान्नानि च सूपाश् च दधिकुल्यास् तथैव च ॥
uṣṇāḍhyasyaudanasyāpi rāśayaḥ parvatopamāḥ | mṛṣṭānnāni ca sūpāś ca dadhikulyās tathaiva ca
heaps, like mountains, of hot, rich cooked rice; dainty foods and soups, and streams of curds;
गरम और स्वादिष्ट भात के पर्वत के समान ऊँचे ढेर, मधुर व्यंजन, दालें तथा दही की धाराएँ भी;
Verse 4
नानास्वादुरसानां च षाडवानां तथैव च । भाजनानि सुपूर्णानि गौडानि च सहस्रशः ॥
nānāsvādurasānāṃ ca ṣāḍavānāṃ tathaiva ca | bhājanāni supūrṇāni gauḍāni ca sahasraśaḥ
vessels, by the thousand, brimful of many delicious-flavoured things and of sweet-and-sour confections, and of sugar-sweets.
भाँति-भाँति के स्वादिष्ट रसों से और खट्टे-मीठे व्यंजनों से भरे हुए, गुड़ से युक्त हजारों पात्र भी प्रकट हो गए।
Verse 5
सर्वम् आसीत् सुसंतुष्टं हृष्टपुष्टजनाकुलम् । विश्वामित्रबलं राम वसिष्ठेनाभितर्पितम् ॥
sarvam āsīt susaṃtuṣṭaṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulam | viśvāmitrabalaṃ rāma vasiṣṭhenābhitarpitam
All was wholly content, thronged with people well-fed and rejoicing: thus, O Rama, was Vishvamitra's army gratified by Vasishtha.
हे राम! इस प्रकार वसिष्ठ के द्वारा तृप्त की गई विश्वामित्र की वह सारी सेना पूर्णतः संतुष्ट हो गई, जो हृष्ट-पुष्ट और प्रसन्न लोगों से भरी हुई थी।
Verse 6
विश्वामित्रो ऽपि राजर्षिर् हृष्टपुष्टस् तदाभवत् । सान्तः पुरवरो राजा सब्राह्मणपुरोहितः ॥
viśvāmitro 'pi rājarṣir hṛṣṭapuṣṭas tadābhavat | sāntaḥ puravaro rājā sabrāhmaṇapurohitaḥ
Vishvamitra too, the royal sage, became well-fed and glad at that time, the king together with the ladies of his household, with the brahmanas and his chaplain,
उस समय राजर्षि विश्वामित्र भी हृष्ट-पुष्ट हो गए। श्रेष्ठ नगर के स्वामी वे राजा अपने अन्तःपुर, ब्राह्मणों और पुरोहित के सहित,
Verse 7
सामात्यो मन्त्रिसहितः सभृत्यः पूजितस् तदा । युक्तः परेण हर्षेण वसिष्ठम् इदम् अब्रवीत् ॥
sāmātyo mantrisahitaḥ sabhṛtyaḥ pūjitas tadā | yuktaḥ pareṇa harṣeṇa vasiṣṭham idam abravīt
with his counsellors and ministers, and with his servants, duly honoured then. Filled with the highest joy, he spoke this to Vasishtha:
तथा अमात्यों, मन्त्रियों और सेवकों के सहित उस समय सम्मानित हुए, और अत्यन्त हर्ष से युक्त होकर वसिष्ठ से यह बोले —
Verse 8
पूजितो ऽहं त्वया ब्रह्मन् पूजार्हेण सुसत्कृतः । श्रूयताम् अभिधास्यामि वाक्यं वाक्यविशारद ॥
pūjito 'haṃ tvayā brahman pūjārheṇa susatkṛtaḥ | śrūyatām abhidhāsyāmi vākyaṃ vākyaviśārada
'I have been honoured by you, O brahmana, well-treated with the honour that is due. Hear now, I shall declare my word, O you who are skilled in speech.'
हे ब्रह्मन्! आपने पूजनीय होकर मेरा भली-भाँति सत्कार करके मुझे सम्मानित किया है। हे वचन में निपुण मुनि! सुनिए, मैं एक बात कहता हूँ।
Verse 9
गवां शतसहस्रेण दीयतां शबला मम । रत्नं हि भगवन्न् एतद् रत्नहारी च पार्थिवः । तस्मान् मे शबलां देहि ममैषा धर्मतो द्विज ॥
gavāṃ śatasahasreṇa dīyatāṃ śabalā mama | ratnaṃ hi bhagavann etad ratnahārī ca pārthivaḥ | tasmān me śabalāṃ dehi mamaiṣā dharmato dvija
'Let Shabala be given to me for a hundred thousand cows. She is indeed a jewel, O blessed one, and a king is a taker of jewels; therefore give me Shabala; she is mine by right, O twice-born one.'
मुझे एक लाख गौओं के बदले यह शबला दे दीजिए। हे भगवन्! यह तो रत्न है, और राजा रत्नों को ग्रहण करने वाला होता है; इसलिए हे द्विज! मुझे शबला दे दीजिए — धर्म के अनुसार यह मेरी ही है।
Verse 10
एवम् उक्तस् तु भगवान् वसिष्ठो मुनिसत्तमः । विश्वामित्रेण धर्मात्मा प्रत्युवाच महीपतिम् ॥
evam uktas tu bhagavān vasiṣṭho munisattamaḥ | viśvāmitreṇa dharmātmā pratyuvāca mahīpatim
Thus addressed by Vishvamitra, the blessed Vasishtha, best of sages, righteous of soul, replied to the lord of earth:
विश्वामित्र के इस प्रकार कहने पर मुनियों में श्रेष्ठ, धर्मात्मा भगवान् वसिष्ठ ने उस राजा को उत्तर दिया —
Verse 11
नाहं शतसहस्रेण नापि कोटिशतैर् गवाम् । राजन् दास्यामि शबलां राशिभी रजतस्य वा ॥
nāhaṃ śatasahasreṇa nāpi koṭiśatair gavām | rājan dāsyāmi śabalāṃ rāśibhī rajatasya vā
'Not for a hundred thousand, nor even for hundreds of millions of cows, O king, shall I give Shabala, nor for heaps of silver.'
हे राजन्! न तो एक लाख गौओं के बदले, न सौ करोड़ गौओं के बदले, और न चाँदी के ढेरों के बदले ही मैं शबला को दूँगा।
Verse 12
न परित्यागम् अर्हेयं मत्सकाशाद् अरिंदम । शाश्वती शबला मह्यं कीर्तिर् आत्मवतो यथा ॥
na parityāgam arheyaṃ matsakāśād ariṃdama | śāśvatī śabalā mahyaṃ kīrtir ātmavato yathā
'She does not deserve to be parted from my side, O subduer of foes. Shabala is ever with me, as glory abides with the self-possessed man.'
हे शत्रुदमन! यह मुझसे अलग किए जाने योग्य नहीं है। जैसे आत्मवान् पुरुष के साथ उसकी कीर्ति सदा बनी रहती है, वैसे ही शबला सदा मेरे पास रहने वाली है।
Verse 13
अस्यां हव्यं च कव्यं च प्राणयात्रा तथैव च । आयत्तम् अग्निहोत्रं च बलिर् होमस् तथैव च ॥
asyāṃ havyaṃ ca kavyaṃ ca prāṇayātrā tathaiva ca | āyattam agnihotraṃ ca balir homas tathaiva ca
'On her depend the offering to the gods and the offering to the ancestors, and the sustaining of life; on her rest the agnihotra fire-rite, the bali-offering, and the homa as well,'
इसी पर देवताओं को दिया जाने वाला हव्य, पितरों को दिया जाने वाला कव्य तथा प्राणों का निर्वाह निर्भर है; अग्निहोत्र, बलि और होम भी इसी के आश्रित हैं।
Verse 14
स्वाहाकारवषट्कारौ विद्याश् च विविधास् तथा । आयत्तम् अत्र राजर्षे सर्वम् एतन् न संशयः ॥
svāhākāravaṣaṭkārau vidyāś ca vividhās tathā | āyattam atra rājarṣe sarvam etan na saṃśayaḥ
'the svaha and vashat utterances, and the various branches of learning: all these depend on her, O royal sage, of this there is no doubt.'
स्वाहाकार और वषट्कार तथा नाना प्रकार की विद्याएँ — हे राजर्षि! ये सब इसी पर आश्रित हैं, इसमें कोई संदेह नहीं।
Verse 15
सर्व स्वम् एतत् सत्येन मम तुष्टिकरी सदा । कारणैर् बहुभी राजन् न दास्ये शबलां तव ॥
sarva svam etat satyena mama tuṣṭikarī sadā | kāraṇair bahubhī rājan na dāsye śabalāṃ tava
'In truth, all this is my very own, and she is ever my delight. For many reasons, O king, I shall not give you Shabala.'
सचमुच यह सब मेरी ही निजी सम्पत्ति है और यही मुझे सदा संतोष देने वाली है। हे राजन्! अनेक कारणों से मैं तुम्हें शबला नहीं दूँगा।
Verse 16
वसिष्ठेनैवम् उक्तस् तु विश्वामित्रो ऽब्रवीत् ततः । संरब्धतरम् अत्यर्थं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥
vasiṣṭhenaivam uktas tu viśvāmitro 'bravīt tataḥ | saṃrabdhataram atyarthaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ
Thus addressed by Vasishtha, Vishvamitra then spoke, exceedingly more vehement in his speech, that master of words:
वसिष्ठ के इस प्रकार कहने पर वचन में निपुण विश्वामित्र ने तब अत्यन्त अधिक क्रुद्ध होकर यह वचन कहा —
Verse 17
हैरण्यकक्ष्याग्रैवेयान् सुवर्णाङ्कुशभूषितान् । ददामि कुञ्जराणां ते सहस्राणि चतुर्दश ॥
hairaṇyakakṣyāgraiveyān suvarṇāṅkuśabhūṣitān | dadāmi kuñjarāṇāṃ te sahasrāṇi caturdaśa
'I shall give you fourteen thousand elephants, adorned with golden girths and neck-chains, and decked with golden goads;'
मैं तुम्हें सोने की करधनी और गले के आभूषणों से युक्त तथा स्वर्ण के अंकुशों से सुशोभित चौदह हजार हाथी देता हूँ।
Verse 18
हैरण्यानां रथानां च श्वेताश्वानां चतुर्युजाम् । ददामि ते शतान्य् अष्टौ किङ्किणीकविभूषितान् ॥
hairaṇyānāṃ rathānāṃ ca śvetāśvānāṃ caturyujām | dadāmi te śatāny aṣṭau kiṅkiṇīkavibhūṣitān
'and of golden chariots, each yoked with four white horses, I shall give you eight hundred, adorned with little bells;'
और चार-चार श्वेत घोड़ों से जुते हुए, छोटी-छोटी घंटियों से सजे हुए आठ सौ स्वर्णमय रथ तुम्हें देता हूँ।
Verse 19
हयानां देशजातानां कुलजानां महौजसाम् । सहस्रम् एकं दश च ददामि तव सुव्रत ॥
hayānāṃ deśajātānāṃ kulajānāṃ mahaujasām | sahasram ekaṃ daśa ca dadāmi tava suvrata
'and of horses born in fine regions, well-bred and of great vigour, I shall give you a thousand and ten, O you of good vows;'
हे उत्तम व्रत वाले! उत्तम देशों में उत्पन्न, कुलीन तथा महान् तेज वाले एक हजार और दस घोड़े भी तुम्हें देता हूँ।
Verse 20
नानावर्णविभक्तानां वयःस्थानां तथैव च । ददाम्य् एकां गवां कोटिं शबला दीयतां मम ॥
nānāvarṇavibhaktānāṃ vayaḥsthānāṃ tathaiva ca | dadāmy ekāṃ gavāṃ koṭiṃ śabalā dīyatāṃ mama
'and distinguished by many colours and all in their prime, I shall give you one crore of cows. Let Shabala be given to me.'
और भाँति-भाँति के रंगों वाली तथा भरी जवानी वाली एक करोड़ गौएँ मैं तुम्हें देता हूँ। शबला मुझे दे दीजिए।
Verse 21
एवम् उक्तस् तु भगवान् विश्वामित्रेण धीमता । न दास्यामीति शबलां प्राह राजन् कथं चन ॥
evam uktas tu bhagavān viśvāmitreṇa dhīmatā | na dāsyāmīti śabalāṃ prāha rājan kathaṃ cana
Thus addressed by the wise Vishvamitra, the blessed one said, 'I shall not give Shabala, O king, by any means whatsoever.'
बुद्धिमान् विश्वामित्र के इस प्रकार कहने पर भगवान् वसिष्ठ ने कहा — हे राजन्! मैं शबला को किसी भी प्रकार नहीं दूँगा।
Verse 22
एतद् एव हि मे रत्नम् एतद् एव हि मे धनम् । एतद् एव हि सर्वस्वम् एतद् एव हि जीवितम् ॥
etad eva hi me ratnam etad eva hi me dhanam | etad eva hi sarvasvam etad eva hi jīvitam
'For this alone is my jewel, this alone is my wealth; this alone is my whole substance, this alone is my very life.'
यही मेरा रत्न है, यही मेरा धन है; यही मेरा सर्वस्व है और यही मेरा जीवन है।
Verse 23
दर्शश् च पूर्णमासश् च यज्ञाश् चैवाप्तदक्षिणाः । एतद् एव हि मे राजन् विविधाश् च क्रियास् तथा ॥
darśaś ca pūrṇamāsaś ca yajñāś caivāptadakṣiṇāḥ | etad eva hi me rājan vividhāś ca kriyās tathā
'The new-moon and full-moon sacrifices, and the rites with their proper priestly fees: this alone, O king, and my various observances, depend on her.'
दर्श और पूर्णमास यज्ञ तथा पर्याप्त दक्षिणा वाले यज्ञ — हे राजन्! यही मेरे लिए सब कुछ है, और नाना प्रकार की क्रियाएँ भी इसी पर निर्भर हैं।
Verse 24
अदोमूलाः क्रियाः सर्वा मम राजन् न संशयः । बहूनां किं प्रलापेन न दास्ये कामदोहिनीम् ॥
adomūlāḥ kriyāḥ sarvā mama rājan na saṃśayaḥ | bahūnāṃ kiṃ pralāpena na dāsye kāmadohinīm
'All my rites are rooted in her, O king, no doubt. What use is much prattle? I shall not give up the wish-yielding cow.'
हे राजन्! मेरी समस्त क्रियाएँ इसी को मूल मानती हैं, इसमें संदेह नहीं। बहुत बकवास से क्या लाभ? मैं इस कामधेनु को नहीं दूँगा।