Adhyaya 85
Drona Parva · 101 verses
101 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
धृतराष्ट्र उवाच भारद्वाजं कथं युद्धे युयुधानो ऽभ्यवारयत् संजयाचक्ष्व तत्त्वेन परं कौतूहलं हि मे
dhṛtarāṣṭra uvāca bhāradvājaṃ kathaṃ yuddhe yuyudhāno 'bhyavārayat saṃjayācakṣva tattvena paraṃ kautūhalaṃ hi me
Dhṛtarāṣṭra said: How did Yuyudhāna (Sātyaki) hold back the son of Bhāradvāja (Droṇa) in battle? Tell me truly, O Sanjaya, for great is my curiosity.
धृतराष्ट्र ने कहा — हे संजय, युयुधान (सात्यकि) ने युद्ध में भारद्वाज (द्रोण) को कैसे रोका? मुझे यथार्थ बताओ, क्योंकि मुझे बड़ा कौतूहल है।
Verse 2
संजय उवाच शृणु राजन् महाप्राज्ञ संग्रामं लोमहर्षणम् द्रोणस्य पाण्डवैः सार्धं युयुधानपुरोगमैः
saṃjaya uvāca śṛṇu rājan mahāprājña saṃgrāmaṃ lomaharṣaṇam droṇasya pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ yuyudhānapurogamaiḥ
Sanjaya said: Hear, O king of great wisdom, of that hair-raising battle of Droṇa with the Pāṇḍavas headed by Yuyudhāna (Sātyaki).
संजय ने कहा — हे महाप्राज्ञ राजन्, युयुधान (सात्यकि) को आगे किये पाण्डवों के साथ द्रोण के उस रोमांचकारी संग्राम को सुनिए।
Verse 3
वध्यमानं बलं दृष्ट्वा युयुधानेन मारिष अभ्यद्रवत् स्वयं द्रोणः सात्यकिं सत्यविक्रमम्
vadhyamānaṃ balaṃ dṛṣṭvā yuyudhānena māriṣa abhyadravat svayaṃ droṇaḥ sātyakiṃ satyavikramam
Seeing his force being slain by Yuyudhāna, O sire, Droṇa himself rushed against Sātyaki of true prowess.
हे मारिष, युयुधान द्वारा अपनी सेना का संहार होते देखकर द्रोण स्वयं सत्यपराक्रमी सात्यकि पर टूट पड़े।
Verse 4
तम् आपतन्तं सहसा भारद्वाजं महारथम् सात्यकिः पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत्
tam āpatantaṃ sahasā bhāradvājaṃ mahāratham sātyakiḥ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samārpayat
As the son of Bhāradvāja, that mighty car-warrior, came on suddenly, Sātyaki plied him with twenty-five small (kṣudraka) arrows.
सहसा आते हुए उस महारथी भारद्वाज को सात्यकि ने पच्चीस क्षुद्रक (छोटे) बाणों से बेध दिया।
Verse 5
द्रोणो ऽपि युधि विक्रान्तो युयुधानं समाहितः अविध्यत् पञ्चभिस् तूर्णं हेमपुङ्खैः शिलाशितैः
droṇo 'pi yudhi vikrānto yuyudhānaṃ samāhitaḥ avidhyat pañcabhis tūrṇaṃ hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ
Droṇa too, valiant in the fight, intent, swiftly pierced Yuyudhāna with five gold-nocked, stone-whetted arrows.
युद्ध में पराक्रमी द्रोण ने भी, एकाग्र होकर, शीघ्र ही पाँच स्वर्णपुंख, पत्थर पर पैने बाणों से युयुधान को बेध दिया।
Verse 6
ते वर्म भित्त्वा सुदृढं द्विषत्पिशितभोजनाः अभ्यगुर् धरणीं राजञ् श्वसन्त इव पन्नगाः
te varma bhittvā sudṛḍhaṃ dviṣatpiśitabhojanāḥ abhyagur dharaṇīṃ rājañ śvasanta iva pannagāḥ
Piercing his firm armour, those flesh-eating (arrows), O king, entered the earth, hissing like serpents.
हे राजन्, शत्रु का मांस भक्षण करने वाले (रक्तपायी) वे बाण उसके दृढ़ कवच को भेदकर, फुफकारते सर्पों के समान धरती में समा गये।
Verse 7
दीर्घबाहुर् अभिक्रुद्धस् तोत्त्रार्दित इव द्विपः द्रोणं पञ्चाशताविध्यन् नाराचैर् अग्निसंनिभैः
dīrghabāhur abhikruddhas tottrārdita iva dvipaḥ droṇaṃ pañcāśatāvidhyan nārācair agnisaṃnibhaiḥ
The long-armed one (Sātyaki), sorely enraged, like an elephant goaded by the hook, pierced Droṇa with fifty fire-like iron shafts.
अंकुश से पीड़ित हाथी के समान अत्यन्त क्रुद्ध दीर्घबाहु (सात्यकि) ने द्रोण को अग्नि के समान पचास नाराचों से बेध दिया।
Verse 8
भारद्वाजो रणे विद्धो युयुधानेन सत्वरम् सात्यकिं बहुभिर् बाणैर् यतमानम् अविध्यत
bhāradvājo raṇe viddho yuyudhānena satvaram sātyakiṃ bahubhir bāṇair yatamānam avidhyata
The son of Bhāradvāja, pierced in the battle by Yuyudhāna, swiftly pierced the striving Sātyaki with many arrows.
रण में युयुधान द्वारा बिंधे भारद्वाज ने शीघ्रता से प्रयत्न करते सात्यकि को बहुत-से बाणों से बेध दिया।
Verse 9
ततः क्रुद्धो महेष्वासो भूय एव महाबलः सात्वतं पीडयाम् आस शतेन नतपर्वणा
tataḥ kruddho maheṣvāso bhūya eva mahābalaḥ sātvataṃ pīḍayām āsa śatena nataparvaṇā
Then that great bowman (Droṇa), of great might, enraged, again afflicted the Sātvata (Sātyaki) with a hundred straight-jointed (arrows).
तब क्रुद्ध महाबली महाधनुर्धर (द्रोण) ने फिर से मुड़ी गाँठों वाले सौ बाणों से सात्वत (सात्यकि) को पीड़ित किया।
Verse 10
स वध्यमानः समरे भारद्वाजेन सात्यकिः नाभ्यपद्यत कर्तव्यं किं चिद् एव विशां पते
sa vadhyamānaḥ samare bhāradvājena sātyakiḥ nābhyapadyata kartavyaṃ kiṃ cid eva viśāṃ pate
Being slain in the battle by the son of Bhāradvāja, Sātyaki knew not at all what to do, O lord of the people.
हे प्रजापते, समर में भारद्वाज द्वारा मारा जाता हुआ सात्यकि कुछ भी कर्तव्य न जान पाया।
Verse 11
विषण्णवदनश् चापि युयुधानो ऽभवन् नृप भारद्वाजं रणे दृष्ट्वा विसृजन्तं शिताञ् शरान्
viṣaṇṇavadanaś cāpi yuyudhāno 'bhavan nṛpa bhāradvājaṃ raṇe dṛṣṭvā visṛjantaṃ śitāñ śarān
And Yuyudhāna became sad of countenance, O king, beholding the son of Bhāradvāja in the fight loosing his whetted arrows.
हे राजन्, रण में भारद्वाज को तीक्ष्ण बाण छोड़ते देखकर युयुधान का मुख भी विषादग्रस्त हो गया।
Verse 12
तं तु संप्रेक्ष्य ते पुत्राः सैनिकाश् च विशां पते प्रहृष्टमनसो भूत्वा सिंहवद् व्यनदन् मुहुः
taṃ tu saṃprekṣya te putrāḥ sainikāś ca viśāṃ pate prahṛṣṭamanaso bhūtvā siṃhavad vyanadan muhuḥ
Seeing him thus, your sons and soldiers, O lord of the people, becoming glad of heart, roared again and again like lions.
हे प्रजापते, उसे वैसा (पीड़ित) देखकर तुम्हारे पुत्र और सैनिक हर्षित चित्त होकर बार-बार सिंह के समान गर्जना करने लगे।
Verse 13
तं श्रुत्वा निनदं घोरं पीड्यमानं च माधवम् युधिष्ठिरो ऽब्रवीद् राजन् सर्वसैन्यानि भारत
taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ pīḍyamānaṃ ca mādhavam yudhiṣṭhiro 'bravīd rājan sarvasainyāni bhārata
Hearing that terrible din, and (seeing) the Mādhava (Sātyaki) sore pressed, King Yudhiṣṭhira, O Bhārata, said to all his soldiers:
हे भारत, उस घोर निनाद को सुनकर और माधव (सात्यकि) को पीड़ित होते देखकर, हे राजन्, युधिष्ठिर ने समस्त सैनिकों से कहा —
Verse 14
एष वृष्णिवरो वीरः सात्यकिः सत्यकर्मकृत् ग्रस्यते युधि वीरेण भानुमान् इव राहुणा अभिद्रवत गच्छध्वं सात्यकिर् यत्र युध्यते
eṣa vṛṣṇivaro vīraḥ sātyakiḥ satyakarmakṛt grasyate yudhi vīreṇa bhānumān iva rāhuṇā abhidravata gacchadhvaṃ sātyakir yatra yudhyate
'This heroic best of the Vṛṣṇis, Sātyaki, doer of true deeds, is being devoured in battle by that hero (Droṇa), as the sun by Rāhu; rush forward, go to where Sātyaki is fighting!'
'सत्यकर्मा यह वृष्णिवर वीर सात्यकि युद्ध में उस वीर (द्रोण) द्वारा वैसे ग्रसा जा रहा है जैसे सूर्य राहु द्वारा; टूट पड़ो, जाओ, जहाँ सात्यकि लड़ रहा है!'
Verse 15
धृष्टद्युम्नं च पाञ्चाल्यम् इदम् आह जनाधिप अभिद्रव द्रुतं द्रोणं किं नु तिष्ठसि पार्षत न पश्यसि भयं घोरं द्रोणान् नः समुपस्थितम्
dhṛṣṭadyumnaṃ ca pāñcālyam idam āha janādhipa abhidrava drutaṃ droṇaṃ kiṃ nu tiṣṭhasi pārṣata na paśyasi bhayaṃ ghoraṃ droṇān naḥ samupasthitam
And he said this to the Pāñcāla Dhṛṣṭadyumna, O ruler of men: 'Rush swiftly upon Droṇa; why do you stand, O son of Pṛṣata? Do you not see the terrible peril from Droṇa come upon us?
हे जनाधिप, और उसने पाञ्चाल धृष्टद्युम्न से यह कहा — 'शीघ्र द्रोण पर टूट पड़ो; हे पार्षत, क्यों खड़े हो? क्या तुम हमारे ऊपर द्रोण से आ पड़े इस घोर भय को नहीं देखते?'
Verse 16
असौ द्रोणो महेष्वासो युयुधानेन संयुगे क्रीडते सूत्रबद्धेन पक्षिणा बालको यथा
asau droṇo maheṣvāso yuyudhānena saṃyuge krīḍate sūtrabaddhena pakṣiṇā bālako yathā
Yonder Droṇa, that great bowman, sports with Yuyudhāna in the fight, as a boy with a bird bound by a string.
'वह महाधनुर्धर द्रोण युद्ध में युयुधान के साथ वैसे क्रीड़ा कर रहा है जैसे डोरी से बँधे पक्षी के साथ बालक।'
Verse 17
तत्रैव सर्वे गच्छन्तु भीमसेनमुखा रथाः त्वयैव सहिता यत्ता युयुधानरथं प्रति
tatraiva sarve gacchantu bhīmasenamukhā rathāḥ tvayaiva sahitā yattā yuyudhānarathaṃ prati
Let all the cars headed by Bhīmasena go there; united with you, intent, (advance) toward Yuyudhāna's car.
'भीमसेन आदि समस्त रथ वहीं जाएँ; तुम्हारे साथ मिलकर, सावधान होकर, युयुधान के रथ की ओर (बढ़ो)।'
Verse 18
पृष्ठतो ऽनुगमिष्यामि त्वाम् अहं सहसैनिकः सात्यकिं मोक्षयस्वाद्य यमदंष्ट्रान्तरं गतम्
pṛṣṭhato 'nugamiṣyāmi tvām ahaṃ sahasainikaḥ sātyakiṃ mokṣayasvādya yamadaṃṣṭrāntaraṃ gatam
I will follow behind you with the soldiers; deliver Sātyaki today, who has entered between the fangs of Yama.'
'मैं सैनिकों सहित तुम्हारे पीछे-पीछे चलूँगा; यमराज के दाँतों के बीच पहुँचे सात्यकि को आज मुक्त कराओ।'
Verse 19
एवम् उक्त्वा ततो राजा सर्वसैन्येन पाण्डवः अभ्यद्रवद् रणे द्रोणं युयुधानस्य कारणात्
evam uktvā tato rājā sarvasainyena pāṇḍavaḥ abhyadravad raṇe droṇaṃ yuyudhānasya kāraṇāt
Having thus spoken, King (Yudhiṣṭhira) the Pāṇḍava, with all his host, rushed upon Droṇa in the battle for Yuyudhāna's sake.
ऐसा कहकर तब पाण्डव राजा (युधिष्ठिर) समस्त सेना सहित युयुधान के लिए रण में द्रोण पर टूट पड़े।
Verse 20
तत्रारावो महान् आसीद् द्रोणम् एकं युयुत्सताम् पाण्डवानां च भद्रं ते सृञ्जयानां च सर्वशः
tatrārāvo mahān āsīd droṇam ekaṃ yuyutsatām pāṇḍavānāṃ ca bhadraṃ te sṛñjayānāṃ ca sarvaśaḥ
There arose a great uproar of those wishing to fight Droṇa alone — of the Pāṇḍavas, blessings be upon you, and of the Sṛñjayas, on every side.
तुम्हारा कल्याण हो — वहाँ अकेले द्रोण से युद्ध करने के इच्छुक पाण्डवों और सृंजयों का सब ओर महान् कोलाहल उठा।
Verse 21
ते समेत्य नरव्याघ्रा भारद्वाजं महारथम् अभ्यवर्षञ् शरैस् तीक्ष्णैः कङ्कबर्हिणवाजितैः
te sametya naravyāghrā bhāradvājaṃ mahāratham abhyavarṣañ śarais tīkṣṇaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ
Those tigers among men, coming up to the son of Bhāradvāja, that mighty car-warrior, rained upon him whetted arrows fledged with kaṅka and peacock feathers.
वे नरव्याघ्र महारथी भारद्वाज के पास पहुँचकर कंक और मयूर के पंखों से युक्त तीक्ष्ण बाणों से उन पर वर्षा करने लगे।
Verse 22
स्मयन्न् एव तु तान् वीरान् द्रोणः प्रत्यग्रहीत् स्वयम् अतिथीन् आगतान् यद्वत् सलिलेनासनेन च
smayann eva tu tān vīrān droṇaḥ pratyagrahīt svayam atithīn āgatān yadvat salilenāsanena ca
But Droṇa, smiling, himself received those heroes as they came, as (a host receives) arrived guests with water and a seat.
किन्तु द्रोण ने मुस्कराते हुए स्वयं उन वीरों का वैसे स्वागत किया जैसे आये हुए अतिथियों का जल और आसन से।
Verse 23
तर्पितास् ते शरैस् तस्य भारद्वाजस्य धन्विनः आतिथेयगृहं प्राप्य नृपते ऽतिथयो यथा
tarpitās te śarais tasya bhāradvājasya dhanvinaḥ ātitheyagṛhaṃ prāpya nṛpate 'tithayo yathā
They were regaled by the arrows of that bowman, the son of Bhāradvāja, as guests, O king, who reach a hospitable house.
हे राजन्, वे उस धनुर्धर भारद्वाज के बाणों से वैसे तृप्त किये गये जैसे आतिथेय (अतिथि-सत्कार करने वाले) के घर पहुँचे अतिथि।
Verse 24
भारद्वाजं च ते सर्वे न शेकुः प्रतिवीक्षितुम् मध्यंदिनम् अनुप्राप्तं सहस्रांशुम् इव प्रभो
bhāradvājaṃ ca te sarve na śekuḥ prativīkṣitum madhyaṃdinam anuprāptaṃ sahasrāṃśum iva prabho
And all of them could not (even) look at the son of Bhāradvāja, as (one cannot look) at the thousand-rayed (sun) come to midday, O lord.
हे प्रभो, और वे सब भारद्वाज की ओर वैसे देख तक न सके जैसे मध्याह्न को पहुँचे सहस्ररश्मि (सूर्य) की ओर।
Verse 25
तांस् तु सर्वान् महेष्वासान् द्रोणः शस्त्रभृतां वरः अतापयच् छरव्रातैर् गभस्तिभिर् इवांशुमान्
tāṃs tu sarvān maheṣvāsān droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ atāpayac charavrātair gabhastibhir ivāṃśumān
All those great bowmen Droṇa, foremost of weapon-bearers, scorched with volleys of arrows, as the sun (scorches) with his rays.
शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ द्रोण ने उन समस्त महाधनुर्धरों को बाण-समूहों से वैसे तपाया जैसे सूर्य अपनी किरणों से।
Verse 26
वध्यमाना रणे राजन् पाण्डवाः सृञ्जयास् तथा त्रातारं नाध्यगच्छन्त पङ्कमग्ना इव द्विपाः
vadhyamānā raṇe rājan pāṇḍavāḥ sṛñjayās tathā trātāraṃ nādhyagacchanta paṅkamagnā iva dvipāḥ
Being slain in the battle, O king, the Pāṇḍavas and the Sṛñjayas found no protector, like elephants sunk in mire.
हे राजन्, रण में मारे जाते हुए पाण्डव और सृंजय कीचड़ में धँसे हाथियों के समान कोई रक्षक न पा सके।
Verse 27
द्रोणस्य च व्यदृश्यन्त विसर्पन्तो महाशराः गभस्तय इवार्कस्य प्रतपन्तः समन्ततः
droṇasya ca vyadṛśyanta visarpanto mahāśarāḥ gabhastaya ivārkasya pratapantaḥ samantataḥ
And Droṇa's great arrows were seen spreading about, scorching on every side, like the rays of the sun.
और द्रोण के महान् बाण सूर्य की किरणों के समान सब ओर तपाते हुए फैलते दिखाई दिये।
Verse 28
तस्मिन् द्रोणेन निहताः पाञ्चालाः पञ्चविंशतिः महारथसमाख्याता धृष्टद्युम्नस्य संमताः
tasmin droṇena nihatāḥ pāñcālāḥ pañcaviṃśatiḥ mahārathasamākhyātā dhṛṣṭadyumnasya saṃmatāḥ
Therein were slain by Droṇa twenty-five Pāñcālas, renowned as mighty car-warriors and esteemed by Dhṛṣṭadyumna.
उसमें द्रोण द्वारा पच्चीस पाञ्चाल मारे गये, जो महारथी के रूप में विख्यात और धृष्टद्युम्न के सम्मानित थे।
Verse 29
पाण्डूनां सर्वसैन्येषु पाञ्चालानां तथैव च द्रोणं स्म ददृशुः शूरं विनिघ्नन्तं वरान् वरान्
pāṇḍūnāṃ sarvasainyeṣu pāñcālānāṃ tathaiva ca droṇaṃ sma dadṛśuḥ śūraṃ vinighnantaṃ varān varān
Among all the hosts of the Pāṇḍus and likewise of the Pāñcālas, they beheld the heroic Droṇa slaying the foremost warriors, one after another.
पाण्डवों की समस्त सेनाओं में और वैसे ही पाञ्चालों में, उन्होंने शूर द्रोण को श्रेष्ठ-श्रेष्ठ योद्धाओं का संहार करते देखा।
Verse 30
केकयानां शतं हत्वा विद्राव्य च समन्ततः द्रोणस् तस्थौ महाराज व्यादितास्य इवान्तकः
kekayānāṃ śataṃ hatvā vidrāvya ca samantataḥ droṇas tasthau mahārāja vyāditāsya ivāntakaḥ
Having slain a hundred of the Kekayas and routed (them) on every side, Droṇa stood, O great king, like Antaka (Death) with gaping mouth.
हे महाराज, केकयों के सौ (योद्धाओं) को मारकर और सब ओर से खदेड़कर द्रोण फैले मुख वाले अन्तक (यम) के समान खड़े रहे।
Verse 31
पाञ्चालान् सृञ्जयान् मत्स्यान् केकयान् पाण्डवान् अपि द्रोणो ऽजयन् महाबाहुः शतशो ऽथ सहस्रशः
pāñcālān sṛñjayān matsyān kekayān pāṇḍavān api droṇo 'jayan mahābāhuḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
The Pāñcālas, Sṛñjayas, Matsyas, Kekayas, and the Pāṇḍavas too, the mighty-armed Droṇa vanquished by hundreds and by thousands.
महाबाहु द्रोण ने पाञ्चालों, सृंजयों, मत्स्यों, केकयों और पाण्डवों को भी सैकड़ों और सहस्रों की संख्या में जीत लिया।
Verse 32
तेषां समभवच् छब्दो वध्यतां द्रोणसायकैः वनौकसाम् इवारण्ये दह्यतां धूमकेतुना
teṣāṃ samabhavac chabdo vadhyatāṃ droṇasāyakaiḥ vanaukasām ivāraṇye dahyatāṃ dhūmaketunā
There arose a cry of those being slain by Droṇa's arrows, like (the cry) of forest-dwellers in a wood being burnt by the fire (Dhūmaketu).
द्रोण के बाणों से मारे जाते हुए उनका शब्द वैसा था जैसे वन में धूमकेतु (अग्नि) से जलते वनवासियों का।
Verse 33
तत्र देवाः सगन्धर्वाः पितरश् चाब्रुवन् नृप एते द्रवन्ति पाञ्चालाः पाण्डवाश् च ससैनिकाः
tatra devāḥ sagandharvāḥ pitaraś cābruvan nṛpa ete dravanti pāñcālāḥ pāṇḍavāś ca sasainikāḥ
There the gods, together with the Gandharvas and the (departed) fathers, said, O king: 'These Pāñcālas and Pāṇḍavas, with their soldiers, are fleeing.'
हे राजन्, वहाँ देवता, गन्धर्वों और पितरों सहित कहने लगे — 'ये पाञ्चाल और पाण्डव अपने सैनिकों सहित भाग रहे हैं।'
Verse 34
तं तथा समरे द्रोणं निघ्नन्तं सोमकान् रणे न चाप्य् अभिययुः के चिद् अपरे नैव विव्यधुः
taṃ tathā samare droṇaṃ nighnantaṃ somakān raṇe na cāpy abhiyayuḥ ke cid apare naiva vivyadhuḥ
While Droṇa was thus slaying the Somakas in the battle, none came against him, nor did any pierce him.
इस प्रकार रण में सोमकों का संहार करते उस द्रोण पर न तो कोई आया, न ही किसी ने (उन्हें) बेधा।
Verse 35
वर्तमाने तथा रौद्रे तस्मिन् वीरवरक्षये अशृणोत् सहसा पार्थः पाञ्चजन्यस्य निस्वनम्
vartamāne tathā raudre tasmin vīravarakṣaye aśṛṇot sahasā pārthaḥ pāñcajanyasya nisvanam
While that terrible slaughter of the foremost heroes was going on, Pārtha suddenly heard the sound of the Pāñcajanya (Kṛṣṇa's conch).
इस प्रकार श्रेष्ठ वीरों के उस रौद्र संहार के चलते हुए पार्थ (युधिष्ठिर) ने सहसा पाञ्चजन्य (कृष्ण के शंख) का निनाद सुना।
Verse 36
पूरितो वासुदेवेन शङ्खराट् स्वनते भृशम् युध्यमानेषु वीरेषु सैन्धवस्याभिरक्षिषु नदत्सु धार्तराष्ट्रेषु विजयस्य रथं प्रति
pūrito vāsudevena śaṅkharāṭ svanate bhṛśam yudhyamāneṣu vīreṣu saindhavasyābhirakṣiṣu nadatsu dhārtarāṣṭreṣu vijayasya rathaṃ prati
The king of conches, blown by Vāsudeva, was sounding loudly, while the heroes, protectors of the Saindhava (Jayadratha), were fighting, and the Dhārtarāṣṭras were roaring against Vijaya's (Arjuna's) car.
वासुदेव द्वारा फूँका गया शंखराज, जब सैन्धव (जयद्रथ) के रक्षक वीर युद्ध कर रहे थे और धृतराष्ट्र-पुत्र विजय (अर्जुन) के रथ के विरुद्ध गरज रहे थे, तब अत्यन्त जोर से बज रहा था।
Verse 37
गाण्डीवस्य च निर्घोषे विप्रनष्टे समन्ततः कश्मलाभिहतो राजा चिन्तयाम् आस पाण्डवः
gāṇḍīvasya ca nirghoṣe vipranaṣṭe samantataḥ kaśmalābhihato rājā cintayām āsa pāṇḍavaḥ
And the twang of the Gāṇḍīva being lost (unheard) on every side, the king, the Pāṇḍava (Yudhiṣṭhira), smitten with dejection, fell to thinking.
और गाण्डीव की टंकार सब ओर लुप्त (अनसुनी) हो जाने पर, विषाद से आहत पाण्डव राजा (युधिष्ठिर) चिन्ता करने लगे।
Verse 38
न नूनं स्वस्ति पार्थस्य यथा नदति शङ्खराट् कौरवाश् च यथा हृष्टा विनदन्ति मुहुर् मुहुः
na nūnaṃ svasti pārthasya yathā nadati śaṅkharāṭ kauravāś ca yathā hṛṣṭā vinadanti muhur muhuḥ
'Surely it is not well with Pārtha, since the king of conches (thus) sounds, and since the Kauravas, exultant, roar again and again.'
'निश्चय ही पार्थ का कल्याण नहीं है, क्योंकि शंखराज (इस प्रकार) बज रहा है, और कौरव हर्षित होकर बार-बार गरज रहे हैं।'
Verse 39
एवं संचिन्तयित्वा तु व्याकुलेनान्तरात्मना अजातशत्रुः कौन्तेयः सात्वतं प्रत्यभाषत
evaṃ saṃcintayitvā tu vyākulenāntarātmanā ajātaśatruḥ kaunteyaḥ sātvataṃ pratyabhāṣata
Thus pondering, with a troubled inner soul, Ajātaśatru, the son of Kuntī (Yudhiṣṭhira), addressed the Sātvata (Sātyaki):
इस प्रकार सोचकर, व्याकुल अन्तरात्मा से कुन्तीपुत्र अजातशत्रु (युधिष्ठिर) ने सात्वत (सात्यकि) से कहा —
Verse 40
बाष्पगद्गदया वाचा मुह्यमानो मुहुर् मुहुः कृत्यस्यानन्तरापेक्षी शैनेयं शिनिपुंगवम्
bāṣpagadgadayā vācā muhyamāno muhur muhuḥ kṛtyasyānantarāpekṣī śaineyaṃ śinipuṃgavam
— with a voice choked with tears, again and again losing composure, looking to the next thing to be done, (he addressed) the grandson of Śini, that bull of the Śinis:
आँसुओं से गद्गद वाणी में, बार-बार विह्वल होते हुए, आगे किये जाने वाले कार्य की ओर देखते हुए, उन्होंने शिनिपुंगव शिनि-पौत्र (सात्यकि) से (कहा) —
Verse 41
यः स धर्मः पुरा दृष्टः सद्भिः शैनेय शाश्वतः सांपराये सुहृत्कृत्ये तस्य कालो ऽयम् आगतः
yaḥ sa dharmaḥ purā dṛṣṭaḥ sadbhiḥ śaineya śāśvataḥ sāṃparāye suhṛtkṛtye tasya kālo 'yam āgataḥ
'That eternal duty (dharma), O grandson of Śini, which was of old seen by the good — in the (time of) mortal peril (of a friend's need), the time for it has now come.
'हे शिनि-पौत्र, सत्पुरुषों द्वारा प्राचीन काल में देखा गया जो वह शाश्वत धर्म है — मित्र के संकट-काल में उसके (पालन) का समय अब आ गया है।'
Verse 42
सर्वेष्व् अपि च योधेषु चिन्तयञ् शिनिपुंगव त्वत्तः सुहृत्तमं कं चिन् नाभिजानामि सात्यके
sarveṣv api ca yodheṣu cintayañ śinipuṃgava tvattaḥ suhṛttamaṃ kaṃ cin nābhijānāmi sātyake
Among all the warriors, O bull of the Śinis, considering, I know none a dearer friend than you, O Sātyaki.
'हे शिनिपुंगव, हे सात्यकि, समस्त योद्धाओं में भी विचार करने पर मुझे तुमसे बढ़कर कोई श्रेष्ठ सुहृद् नहीं दिखता।'
Verse 43
यो हि प्रीतमना नित्यं यश् च नित्यम् अनुव्रतः स कार्ये सांपराये तु नियोज्य इति मे मतिः
yo hi prītamanā nityaṃ yaś ca nityam anuvrataḥ sa kārye sāṃparāye tu niyojya iti me matiḥ
He who is ever glad of heart (toward one) and ever devoted — he, it is my thought, should be appointed to a task in a great strait.
'जो (मित्र के प्रति) सदा प्रसन्न-चित्त रहता है और जो सदा अनुव्रत (भक्त) है, वही महान् संकट के कार्य में नियुक्त किये जाने योग्य है — ऐसी मेरी मति है।'
Verse 44
यथा च केशवो नित्यं पाण्डवानां परायणम् तथा त्वम् अपि वार्ष्णेय कृष्णतुल्यपराक्रमः
yathā ca keśavo nityaṃ pāṇḍavānāṃ parāyaṇam tathā tvam api vārṣṇeya kṛṣṇatulyaparākramaḥ
As Keśava is ever the (sure) refuge of the Pāṇḍavas, so too are you, O Vārṣṇeya, of prowess equal to Kṛṣṇa's.
'और जैसे केशव सदा पाण्डवों के परायण (आश्रय) हैं, वैसे ही हे वार्ष्णेय, तुम भी कृष्ण के समान पराक्रम वाले हो।'
Verse 45
सो ऽहं भारं समाधास्ये त्वयि तं वोढुम् अर्हसि अभिप्रायं च मे नित्यं न वृथा कर्तुम् अर्हसि
so 'haṃ bhāraṃ samādhāsye tvayi taṃ voḍhum arhasi abhiprāyaṃ ca me nityaṃ na vṛthā kartum arhasi
So I shall lay the burden upon you; you ought to bear it; and my intent you ought never to render vain.
'सो मैं वह भार तुम पर रखूँगा; तुम उसे वहन करने योग्य हो; और मेरे अभिप्राय को तुम्हें कभी व्यर्थ नहीं करना चाहिए।'
Verse 46
स त्वं भ्रातुर् वयस्यस्य गुरोर् अपि च संयुगे कुरु कृच्छ्रे सहायार्थम् अर्जुनस्य नरर्षभ
sa tvaṃ bhrātur vayasyasya guror api ca saṃyuge kuru kṛcchre sahāyārtham arjunasya nararṣabha
Do you, in this dire strait, for the sake of (Arjuna, who is) brother, comrade, and even preceptor in battle, go to the aid of Arjuna, O bull among men.
'हे नरर्षभ, इस कठिन संकट में भाई, मित्र और युद्ध में गुरु-तुल्य अर्जुन की सहायता के लिए तुम जाओ।'
Verse 47
त्वं हि सत्यव्रतः शूरो मित्राणाम् अभयंकरः लोके विख्यायसे वीर कर्मभिः सत्यवाग् इति
tvaṃ hi satyavrataḥ śūro mitrāṇām abhayaṃkaraḥ loke vikhyāyase vīra karmabhiḥ satyavāg iti
For you are of true vows, a hero, a giver of safety to friends; you are renowned in the world, O hero, as one true of word by (your) deeds.
'क्योंकि तुम सत्यव्रती, शूर, मित्रों को अभय देने वाले हो; हे वीर, तुम अपने कर्मों से संसार में सत्यवादी के रूप में विख्यात हो।'
Verse 48
यो हि शैनेय मित्रार्थे युध्यमानस् त्यजेत् तनुम् पृथिवीं वा द्विजातिभ्यो यो दद्यात् समम् एव तत्
yo hi śaineya mitrārthe yudhyamānas tyajet tanum pṛthivīṃ vā dvijātibhyo yo dadyāt samam eva tat
He who, O grandson of Śini, fighting for a friend's sake should lay down his body — that is equal to giving the (whole) earth to the twice-born.
'हे शिनि-पौत्र, जो मित्र के लिए युद्ध करते हुए अपना शरीर त्याग दे, वह उतना ही है जितना द्विजों को समस्त पृथ्वी का दान।'
Verse 49
श्रुताश् च बहवो ऽस्माभी राजानो ये दिवं गताः दत्त्वेमां पृथिवीं कृत्स्नां ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि
śrutāś ca bahavo 'smābhī rājāno ye divaṃ gatāḥ dattvemāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ brāhmaṇebhyo yathāvidhi
We have heard of many kings who have gone to heaven, having given this whole earth duly to the Brahmans.
'और हमने बहुत-से राजाओं के विषय में सुना है जो इस समस्त पृथ्वी को विधिपूर्वक ब्राह्मणों को दान करके स्वर्ग गये।'
Verse 50
एवं त्वाम् अपि धर्मात्मन् प्रयाचे ऽहं कृताञ्जलिः पृथिवीदानतुल्यं स्याद् अधिकं वा फलं विभो
evaṃ tvām api dharmātman prayāce 'haṃ kṛtāñjaliḥ pṛthivīdānatulyaṃ syād adhikaṃ vā phalaṃ vibho
Even so I entreat you, O righteous-souled one, with joined palms; equal to the gift of the earth, or greater, would be the fruit (of this deed), O lord.
'हे धर्मात्मन्, हे विभो, वैसे ही मैं भी हाथ जोड़कर तुमसे प्रार्थना करता हूँ; (इस कर्म का) फल पृथ्वी-दान के तुल्य, अथवा उससे भी अधिक होगा।'
Verse 51
एक एव सदा कृष्णो मित्राणाम् अभयंकरः रणे संत्यजति प्राणान् द्वितीयस् त्वं च सात्यके
eka eva sadā kṛṣṇo mitrāṇām abhayaṃkaraḥ raṇe saṃtyajati prāṇān dvitīyas tvaṃ ca sātyake
Kṛṣṇa alone is ever the giver of safety to friends, laying down his life in battle; you are the second (such), O Sātyaki.
'कृष्ण ही सदा मित्रों को अभय देने वाले हैं, जो रण में प्राणों का त्याग कर देते हैं; हे सात्यकि, दूसरे ऐसे तुम हो।'
Verse 52
विक्रान्तस्य च वीरस्य युद्धे प्रार्थयतो यशः शूर एव सहायः स्यान् नेतरः प्राकृतो जनः
vikrāntasya ca vīrasya yuddhe prārthayato yaśaḥ śūra eva sahāyaḥ syān netaraḥ prākṛto janaḥ
For one who is valiant, a hero, and seeks glory in battle, only a hero can be a helper — not another, common man.
'युद्ध में यश चाहते हुए पराक्रमी वीर का सहायक शूर ही हो सकता है, दूसरा कोई साधारण मनुष्य नहीं।'
Verse 53
ईदृशे तु परामर्दे वर्तमानस्य माधव त्वद् अन्यो हि रणे गोप्ता विजयस्य न विद्यते
īdṛśe tu parāmarde vartamānasya mādhava tvad anyo hi raṇe goptā vijayasya na vidyate
In such a rout (crisis) as this, O Mādhava, no other protector of Vijaya (Arjuna) than you is to be found in the battle.
'हे माधव, ऐसे संकट में पड़े विजय (अर्जुन) का तुमसे भिन्न कोई रक्षक रण में नहीं है।'
Verse 54
श्लाघन्न् एव हि कर्माणि शतशस् तव पाण्डवः मम संजनयन् हर्षं पुनः पुनर् अकीर्तयत्
ślāghann eva hi karmāṇi śataśas tava pāṇḍavaḥ mama saṃjanayan harṣaṃ punaḥ punar akīrtayat
Praising your deeds a hundredfold, the Pāṇḍava (Arjuna), engendering joy in me, has recounted (them) again and again:
'पाण्डव (अर्जुन) तुम्हारे कर्मों की सैकड़ों बार सराहना करते हुए, मुझमें हर्ष उत्पन्न करते हुए, बार-बार (ये) कहा करते थे —'
Verse 55
लघ्वस्त्रश् चित्रयोधी च तथा लघुपराक्रमः प्राज्ञः सर्वास्त्रविच् छूरो मुह्यते न च संयुगे
laghvastraś citrayodhī ca tathā laghuparākramaḥ prājñaḥ sarvāstravic chūro muhyate na ca saṃyuge
"Light-handed in weapons, a versatile fighter, and swift in prowess, wise, knowing all weapons, a hero, he is not bewildered in battle.
'हल्के (फुर्तीले) अस्त्र वाला, विचित्र-युद्ध करने वाला, तथा शीघ्र पराक्रमी, बुद्धिमान, समस्त अस्त्रों का ज्ञाता शूर — वह युद्ध में मोहित नहीं होता।'
Verse 56
महास्कन्धो महोरस्को महाबाहुर् महाधनुः महाबलो महावीर्यः स महात्मा महारथः
mahāskandho mahorasko mahābāhur mahādhanuḥ mahābalo mahāvīryaḥ sa mahātmā mahārathaḥ
Broad-shouldered, broad-chested, long-armed, great-bowed, of great strength, of great valour — he, the high-souled, is a mighty car-warrior.
'विशाल कंधों वाला, विस्तृत वक्ष वाला, महाबाहु, महाधनुर्धर, महाबली, महापराक्रमी — वह महात्मा महारथी है।'
Verse 57
शिष्यो मम सखा चैव प्रियो ऽस्याहं प्रियश् च मे युयुधानः सहायो मे प्रमथिष्यति कौरवान्
śiṣyo mama sakhā caiva priyo 'syāhaṃ priyaś ca me yuyudhānaḥ sahāyo me pramathiṣyati kauravān
My pupil and my friend, dear to me, and I dear to him — Yuyudhāna, my helper, will crush the Kauravas."
'मेरा शिष्य और मित्र भी, मैं उसका प्रिय और वह मेरा प्रिय — वह युयुधान मेरा सहायक कौरवों को मथ डालेगा।'
Verse 58
अस्मदर्थं च राजेन्द्र संनह्येद् यदि केशवः रामो वाप्य् अनिरुद्धो वा प्रद्युम्नो वा महारथः
asmadarthaṃ ca rājendra saṃnahyed yadi keśavaḥ rāmo vāpy aniruddho vā pradyumno vā mahārathaḥ
"Even if, for our sake, O king of kings, Keśava should arm himself, or Rāma (Balarāma), or Aniruddha, or Pradyumna the mighty car-warrior,
'हे राजेन्द्र, हमारे लिए यदि केशव सन्नद्ध हों, अथवा राम (बलराम), या अनिरुद्ध, या महारथी प्रद्युम्न,'
Verse 59
गदो वा सारणो वापि साम्बो वा सह वृष्णिभिः सहायार्थं महाराज संग्रामोत्तममूर्धनि
gado vā sāraṇo vāpi sāmbo vā saha vṛṣṇibhiḥ sahāyārthaṃ mahārāja saṃgrāmottamamūrdhani
or Gada, or Sāraṇa, or Sāmba, together with the Vṛṣṇis, for the sake of help, O great king, at the very front of the great battle —
'अथवा गद, या सारण, या साम्ब, वृष्णियों सहित — हे महाराज, श्रेष्ठ संग्राम के अग्रभाग पर सहायता के लिए (उपस्थित हों),'
Verse 60
तथाप्य् अहं नरव्याघ्रं शैनेयं सत्यविक्रमम् साहाय्ये विनियोक्ष्यामि नास्ति मे ऽन्यो हि तत्समः
tathāpy ahaṃ naravyāghraṃ śaineyaṃ satyavikramam sāhāyye viniyokṣyāmi nāsti me 'nyo hi tatsamaḥ
even so I would appoint to the task of aid that tiger among men, the grandson of Śini (Sātyaki), of true prowess; for I have no other equal to him."
'तब भी मैं सहायता के कार्य में उस सत्यपराक्रमी नरव्याघ्र शिनि-पौत्र (सात्यकि) को ही नियुक्त करूँगा; क्योंकि मेरे पास उसके समान दूसरा नहीं है।'
Verse 61
इति द्वैतवने तात माम् उवाच धनंजयः परोक्षं त्वद्गुणांस् तथ्यान् कथयन्न् आर्यसंसदि
iti dvaitavane tāta mām uvāca dhanaṃjayaḥ parokṣaṃ tvadguṇāṃs tathyān kathayann āryasaṃsadi
Thus, O son, did Dhanaṃjaya (Arjuna) say to me in the Dvaita forest, recounting your true virtues, in the assembly of the noble, out of your presence.
हे तात, इस प्रकार द्वैतवन में धनंजय (अर्जुन) ने मुझसे कहा था — आर्यों की सभा में, तुम्हारे परोक्ष में तुम्हारे यथार्थ गुणों का वर्णन करते हुए।
Verse 62
तस्य त्वम् एवं संकल्पं न वृथा कर्तुम् अर्हसि धनंजयस्य वार्ष्णेय मम भीमस्य चोभयोः
tasya tvam evaṃ saṃkalpaṃ na vṛthā kartum arhasi dhanaṃjayasya vārṣṇeya mama bhīmasya cobhayoḥ
His resolve, O Vārṣṇeya, you ought not to render vain — the resolve of Dhanaṃjaya, and of me, and of Bhīma, of both (of us).
'हे वार्ष्णेय, उसके — धनंजय के, और मेरे, तथा भीम के — हम दोनों के उस संकल्प को तुम्हें व्यर्थ नहीं करना चाहिए।'
Verse 63
यच् चापि तीर्थानि चरन्न् अगच्छं द्वारकां प्रति तत्राहम् अपि ते भक्तिम् अर्जुनं प्रति दृष्टवान्
yac cāpi tīrthāni carann agacchaṃ dvārakāṃ prati tatrāham api te bhaktim arjunaṃ prati dṛṣṭavān
And when, wandering to the sacred fords, I went toward Dvārakā, there too I beheld your devotion toward Arjuna.
'और जब मैं तीर्थाटन करता हुआ द्वारका की ओर गया था, वहाँ भी मैंने अर्जुन के प्रति तुम्हारी भक्ति देखी थी।'
Verse 64
न तत् सौहृदम् अन्येषु मया शैनेय लक्षितम् यथा त्वम् अस्मान् भजसे वर्तमानान् उपप्लवे
na tat sauhṛdam anyeṣu mayā śaineya lakṣitam yathā tvam asmān bhajase vartamānān upaplave
Such friendship in others I have not observed, O grandson of Śini, as (that with which) you cherish us who dwell at Upaplavya.
'हे शिनि-पौत्र, अन्यों में मैंने वैसा सौहार्द नहीं देखा जैसा उपप्लव्य में निवास करते हुए हमें तुम स्नेह देते हो।'
Verse 65
सो ऽभिजात्या च भक्त्या च सख्यस्याचार्यकस्य च सौहृदस्य च वीर्यस्य कुलीनत्वस्य माधव
so 'bhijātyā ca bhaktyā ca sakhyasyācāryakasya ca sauhṛdasya ca vīryasya kulīnatvasya mādhava
By reason of (your) noble birth and devotion, of friendship and discipleship, of comradeship and prowess, of high lineage, O Mādhava,
'हे माधव, उस कुलीनता और भक्ति से, मित्रता और आचार्यत्व से, सौहार्द और वीर्य से, कुलीनत्व से,'
Verse 66
सत्यस्य च महाबाहो अनुकम्पार्थम् एव च अनुरूपं महेष्वास कर्म त्वं कर्तुम् अर्हसि
satyasya ca mahābāho anukampārtham eva ca anurūpaṃ maheṣvāsa karma tvaṃ kartum arhasi
and of truth, O mighty-armed one, and out of compassion too, a befitting deed, O great bowman, you ought to do.
'और सत्य से, हे महाबाहो, तथा अनुकम्पा के कारण भी — हे महाधनुर्धर, तुम्हें यह अनुरूप कर्म करना चाहिए।'
Verse 67
सोयोधनो हि सहसा गतो द्रोणेन दंशितः पूर्वम् एव तु यातास् ते कौरवाणां महारथाः
soyodhano hi sahasā gato droṇena daṃśitaḥ pūrvam eva tu yātās te kauravāṇāṃ mahārathāḥ
For Suyodhana (Duryodhana) has suddenly gone (into battle), armour-clad, (sent) by Droṇa; and before that, those mighty car-warriors of the Kauravas have set forth.
'क्योंकि सुयोधन (दुर्योधन) द्रोण द्वारा कवचित होकर सहसा (युद्ध में) चला गया है; और उससे पहले ही कौरवों के वे महारथी जा चुके हैं।'
Verse 68
सुमहान् निनदश् चैव श्रूयते विजयं प्रति स शैनेय जवेनात्र गन्तुम् अर्हसि माधव
sumahān ninadaś caiva śrūyate vijayaṃ prati sa śaineya javenātra gantum arhasi mādhava
And a very great din is heard toward Vijaya (Arjuna); therefore, O grandson of Śini, you ought to go there swiftly, O Mādhava.
'और विजय (अर्जुन) की ओर से एक अत्यन्त महान् निनाद सुनाई दे रहा है; अतः हे माधव, हे शिनि-पौत्र, तुम्हें वहाँ शीघ्रता से जाना चाहिए।'
Verse 69
भीमसेनो वयं चैव संयत्ताः सहसैनिकाः द्रोणम् आवारयिष्यामो यदि त्वां प्रति यास्यति
bhīmaseno vayaṃ caiva saṃyattāḥ sahasainikāḥ droṇam āvārayiṣyāmo yadi tvāṃ prati yāsyati
Bhīmasena and we too, ready, together with the soldiers, shall hold back Droṇa, if he goes against you.
'भीमसेन और हम भी, सन्नद्ध होकर, सैनिकों सहित द्रोण को रोक लेंगे, यदि वह तुम्हारी ओर आये।'
Verse 70
पश्य शैनेय सैन्यानि द्रवमाणानि संयुगे महान्तं च रणे शब्दं दीर्यमाणां च भारतीम्
paśya śaineya sainyāni dravamāṇāni saṃyuge mahāntaṃ ca raṇe śabdaṃ dīryamāṇāṃ ca bhāratīm
Behold, O grandson of Śini, the armies fleeing in the battle, and the great clamour in the fight, and the Bhārata (host) being rent asunder.
'हे शिनि-पौत्र, संग्राम में भागती सेनाओं को देखो, रण में महान् शब्द को, और विदीर्ण होती भारती (कौरव) सेना को।'
Verse 71
महामारुतवेगेन समुद्रम् इव पर्वसु धार्तराष्ट्रबलं तात विक्षिप्तं सव्यसाचिना
mahāmārutavegena samudram iva parvasu dhārtarāṣṭrabalaṃ tāta vikṣiptaṃ savyasācinā
As the ocean at the change of the moon (is stirred) by the force of a great wind, so, O son, is the Dhārtarāṣṭra force scattered by Savyasācin (Arjuna).
'हे तात, जैसे पर्व-काल में महावायु के वेग से समुद्र (क्षुब्ध होता है), वैसे ही सव्यसाची (अर्जुन) द्वारा धृतराष्ट्र की सेना बिखेरी जा रही है।'
Verse 72
रथैर् विपरिधावद्भिर् मनुष्यैश् च हयैश् च ह सैन्यं रजःसमुद्धूतम् एतत् संपरिवर्तते
rathair viparidhāvadbhir manuṣyaiś ca hayaiś ca ha sainyaṃ rajaḥsamuddhūtam etat saṃparivartate
With cars running to and fro, and with men and steeds, this host, its dust upraised, is being churned about.
'इधर-उधर दौड़ते रथों, मनुष्यों और घोड़ों से यह सेना, धूल उड़ाती हुई, उथल-पुथल हो रही है।'
Verse 73
संवृतः सिन्धुसौवीरैर् नखरप्रासयोधिभिः अत्यन्तापचितैः शूरैः फल्गुनः परवीरहा
saṃvṛtaḥ sindhusauvīrair nakharaprāsayodhibhiḥ atyantāpacitaiḥ śūraiḥ phalgunaḥ paravīrahā
Surrounded by the Sindhus and Sauvīras, warriors fighting with claw-spears (nakhara) and darts, by heroes exceedingly devoted (to Jayadratha), is Phalguna, slayer of hostile heroes.
'नख-प्रास (पंजे जैसे शस्त्र) और प्रासों से लड़ने वाले सिन्धु-सौवीरों से, तथा अत्यन्त अनुरक्त (जयद्रथ-भक्त) शूरों से शत्रुवीरों के संहारक फाल्गुन घिरे हुए हैं।'
Verse 74
नैतद् बलम् असंवार्य शक्यो हन्तुं जयद्रथः एते हि सैन्धवस्यार्थे सर्वे संत्यक्तजीविताः
naitad balam asaṃvārya śakyo hantuṃ jayadrathaḥ ete hi saindhavasyārthe sarve saṃtyaktajīvitāḥ
Without holding back this force, Jayadratha cannot be slain; for these, for the Saindhava's sake, have all resolved to lay down their lives.
'इस सेना को रोके बिना जयद्रथ का वध सम्भव नहीं; क्योंकि ये सब सैन्धव के लिए प्राणों का मोह त्याग चुके हैं।'
Verse 75
शरशक्तिध्वजवनं हयनागसमाकुलम् पश्यैतद् धार्तराष्ट्राणाम् अनीकं सुदुरासदम्
śaraśaktidhvajavanaṃ hayanāgasamākulam paśyaitad dhārtarāṣṭrāṇām anīkaṃ sudurāsadam
Behold this array of the Dhārtarāṣṭras, most hard to assail — a forest of arrows, darts, and standards, thronged with steeds and elephants.
'बाण, शक्ति और ध्वज रूपी वन वाली, घोड़ों और हाथियों से भरी, अत्यन्त दुरासद धृतराष्ट्र-पुत्रों की इस सेना को देखो।'
Verse 76
शृणु दुन्दुभिनिर्घोषं शङ्खशब्दांश् च पुष्कलान् सिंहनादरवांश् चैव रथनेमिस्वनांस् तथा
śṛṇu dundubhinirghoṣaṃ śaṅkhaśabdāṃś ca puṣkalān siṃhanādaravāṃś caiva rathanemisvanāṃs tathā
Hear the din of the kettledrums, and the abundant sounds of conches, and the lion-roars, and the rattling of chariot-wheels.
'दुन्दुभियों के निर्घोष को, शंखों के प्रचुर शब्दों को, सिंहनादों को, तथा रथ-नेमि (पहियों के घेरों) की घरघराहट को सुनो।'
Verse 77
नागानां शृणु शब्दं च पत्तीनां च सहस्रशः सादिनां द्रवतां चैव शृणु कम्पयतां महीम्
nāgānāṃ śṛṇu śabdaṃ ca pattīnāṃ ca sahasraśaḥ sādināṃ dravatāṃ caiva śṛṇu kampayatāṃ mahīm
Hear the sound of the elephants, and of the footmen by the thousand, and of the horsemen rushing on — hear (them) making the earth tremble.
'हाथियों के शब्द को, और सहस्रों पैदल सैनिकों तथा दौड़ते घुड़सवारों के शब्द को सुनो — पृथ्वी को कँपाते हुए (उन्हें) सुनो।'
Verse 78
पुरस्तात् सैन्धवानीकं द्रोणानीकस्य पृष्ठतः बहुत्वाद् धि नरव्याघ्र देवेन्द्रम् अपि पीडयेत्
purastāt saindhavānīkaṃ droṇānīkasya pṛṣṭhataḥ bahutvād dhi naravyāghra devendram api pīḍayet
In front (is) the array of the Saindhava, behind Droṇa's array; by its very multitude, O tiger among men, it might oppress even the lord of the gods (Indra).
'हे नरव्याघ्र, आगे सैन्धव की सेना है और द्रोण की सेना के पीछे (यह) — अपनी विशालता से यह देवेन्द्र (इन्द्र) को भी पीड़ित कर दे।'
Verse 79
अपर्यन्ते बले मग्नो जह्याद् अपि च जीवितम् तस्मिंश् च निहते युद्धे कथं जीवेत मादृशः सर्वथाहम् अनुप्राप्तः सुकृच्छ्रं बत जीवितम्
aparyante bale magno jahyād api ca jīvitam tasmiṃś ca nihate yuddhe kathaṃ jīveta mādṛśaḥ sarvathāham anuprāptaḥ sukṛcchraṃ bata jīvitam
Sunk in that boundless force, (a man) might even lay down his life; and if he (Arjuna) be slain in that fight, how should one like me live? Verily I have come upon a most grievous existence.
'उस अपार सेना में धँसा हुआ (मनुष्य) अपने प्राण भी त्याग दे; और यदि वह (अर्जुन) उस युद्ध में मारा जाए, तो मुझ-जैसा कैसे जिएगा? हाय, मैं सर्वथा अत्यन्त कष्टमय जीवन को प्राप्त हो गया हूँ।'
Verse 80
श्यामो युवा गुडाकेशो दर्शनीयश् च पाण्डवः लघ्वस्त्रश् चित्रयोधी च प्रविष्टस् तात भारतीम्
śyāmo yuvā guḍākeśo darśanīyaś ca pāṇḍavaḥ laghvastraś citrayodhī ca praviṣṭas tāta bhāratīm
Dark-hued, youthful, curly-haired (Guḍākeśa), and comely, the Pāṇḍava, light-handed in weapons and a versatile fighter, has entered the Bhārata (host).
'हे तात, श्यामवर्ण, युवा, घुँघराले केशों वाला (गुडाकेश), दर्शनीय पाण्डव — हल्के अस्त्र वाला और विचित्र-युद्ध करने वाला — भारती सेना में घुस गया है।'
Verse 81
सूर्योदये महाबाहुर् दिवसश् चातिवर्तते तन्न जानामि वार्ष्णेय यदि जीवति वा न वा कुरूणां चापि तत् सैन्यं सागरप्रतिमं महत्
sūryodaye mahābāhur divasaś cātivartate tanna jānāmi vārṣṇeya yadi jīvati vā na vā kurūṇāṃ cāpi tat sainyaṃ sāgarapratimaṃ mahat
Since sunrise, mighty-armed, the day too is passing; and I know not, O Vārṣṇeya, whether he lives or not; and that host of the Kurus is great as the ocean.
'सूर्योदय से (आरम्भ होकर), हे महाबाहो, दिन भी बीतता जा रहा है; हे वार्ष्णेय, मैं नहीं जानता कि वह जीवित है या नहीं; और कुरुओं की वह सेना समुद्र के समान विशाल है।'
Verse 82
एक एव च बीभत्सुः प्रविष्टस् तात भारतीम् अविषह्यां महाबाहुः सुरैर् अपि महामृधे
eka eva ca bībhatsuḥ praviṣṭas tāta bhāratīm aviṣahyāṃ mahābāhuḥ surair api mahāmṛdhe
Bībhatsu (Arjuna) alone has entered, O son, the Bhārata (host) — unassailable even by the gods, mighty-armed, in that great battle.
'हे तात, महाबाहु बीभत्सु (अर्जुन) अकेला ही उस महायुद्ध में देवताओं के लिए भी असह्य भारती सेना में घुस गया है।'
Verse 83
न च मे वर्तते बुद्धिर् अद्य युद्धे कथं चन द्रोणो ऽपि रभसो युद्धे मम पीडयते बलम् प्रत्यक्षं ते महाबाहो यथासौ चरति द्विजः
na ca me vartate buddhir adya yuddhe kathaṃ cana droṇo 'pi rabhaso yuddhe mama pīḍayate balam pratyakṣaṃ te mahābāho yathāsau carati dvijaḥ
And my mind does not work (steadily) today, in this battle, in any way; Droṇa too, impetuous in the fight, oppresses my force; you have seen with your own eyes, O mighty-armed one, how that Brahman ranges.
'और आज युद्ध में मेरी बुद्धि किसी प्रकार (स्थिर) नहीं रहती; द्रोण भी युद्ध में वेगपूर्वक मेरी सेना को पीड़ित कर रहे हैं; हे महाबाहो, वह ब्राह्मण (द्रोण) जैसे विचरते हैं, वह तुमने प्रत्यक्ष देखा है।'
Verse 84
युगपच् च समेतानां कार्याणां त्वं विचक्षणः महार्थं लघुसंयुक्तं कर्तुम् अर्हसि माधव
yugapac ca sametānāṃ kāryāṇāṃ tvaṃ vicakṣaṇaḥ mahārthaṃ laghusaṃyuktaṃ kartum arhasi mādhava
You are skilled (in judging) of tasks come together at once; a great matter, joined with (the need for) quickness, you ought to accomplish, O Mādhava.
'एक साथ आ पड़े कार्यों (के निर्णय) में तुम विचक्षण हो; हे माधव, शीघ्रता से युक्त इस महान् कार्य को तुम्हें सम्पन्न करना चाहिए।'
Verse 85
तस्य मे सर्वकार्येषु कार्यम् एतन् मतं सदा अर्जुनस्य परित्राणं कर्तव्यम् इति संयुगे
tasya me sarvakāryeṣu kāryam etan mataṃ sadā arjunasya paritrāṇaṃ kartavyam iti saṃyuge
In all my tasks, this is ever my settled thought: that in battle the protection of Arjuna is to be done.
'मेरे समस्त कार्यों में सदा यही मेरा मत है कि संग्राम में अर्जुन का रक्षण किया जाना चाहिए।'
Verse 86
नाहं शोचामि दाशार्हं गोप्तारं जगतः प्रभुम् स हि शक्तो रणे तात त्रींल् लोकान् अपि संगतान्
nāhaṃ śocāmi dāśārhaṃ goptāraṃ jagataḥ prabhum sa hi śakto raṇe tāta trīṃl lokān api saṃgatān
I grieve not for the Dāśārha (Kṛṣṇa), protector and lord of the world; for he is able, O son, in battle (to conquer) even the three worlds combined —
'मैं जगत् के रक्षक, प्रभु दाशार्ह (कृष्ण) के लिए शोक नहीं करता; क्योंकि हे तात, वह रण में संगठित तीनों लोकों को भी —'
Verse 87
विजेतुं पुरुषव्याघ्र सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते किं पुनर् धार्तराष्ट्रस्य बलम् एतत् सुदुर्बलम्
vijetuṃ puruṣavyāghra satyam etad bravīmi te kiṃ punar dhārtarāṣṭrasya balam etat sudurbalam
— to conquer (them), O tiger among men; truly I say this to you. How much more, then, this very weak force of the Dhārtarāṣṭra?
'— जीतने में समर्थ है, हे पुरुषव्याघ्र; यह मैं तुमसे सत्य कहता हूँ। फिर धृतराष्ट्र-पुत्र की यह अत्यन्त दुर्बल सेना तो क्या (चीज़ है)?'
Verse 88
अर्जुनस् त्व् एव वार्ष्णेय पीडितो बहुभिर् युधि प्रजह्यात् समरे प्राणांस् तस्माद् विन्दामि कश्मलम्
arjunas tv eva vārṣṇeya pīḍito bahubhir yudhi prajahyāt samare prāṇāṃs tasmād vindāmi kaśmalam
But Arjuna, O Vārṣṇeya, sore pressed by many in the fight, might lay down his life in battle; therefore I feel this dejection.
'किन्तु हे वार्ष्णेय, युद्ध में बहुतों द्वारा पीड़ित अर्जुन कहीं समर में प्राण त्याग दे — इसीलिए मुझे यह विषाद होता है।'
Verse 89
तस्य त्वं पदवीं गच्छ गच्छेयुस् त्वादृशा यथा तादृशस्येदृशे काले मादृशेनाभिचोदितः
tasya tvaṃ padavīṃ gaccha gaccheyus tvādṛśā yathā tādṛśasyedṛśe kāle mādṛśenābhicoditaḥ
Go you upon his track, as those like you should go, at such a time as this, for such a one (as Arjuna), urged on by one like me.
'तुम उसके मार्ग पर जाओ, जैसे तुम-जैसों को जाना चाहिए — ऐसे काल में, ऐसे (अर्जुन) के लिए, मुझ-जैसे के द्वारा प्रेरित होकर।'
Verse 90
रणे वृष्णिप्रवीराणां द्वाव् एवातिरथौ स्मृतौ प्रद्युम्नश् च महाबाहुस् त्वं च सात्वत विश्रुतः
raṇe vṛṣṇipravīrāṇāṃ dvāv evātirathau smṛtau pradyumnaś ca mahābāhus tvaṃ ca sātvata viśrutaḥ
Of the Vṛṣṇi heroes, two are reckoned atirathas (foremost car-warriors) in battle: the mighty-armed Pradyumna, and you, O renowned Sātvata.
'रण में वृष्णिप्रवीरों में दो ही अतिरथी माने जाते हैं — महाबाहु प्रद्युम्न और तुम, हे विख्यात सात्वत।'
Verse 91
अस्त्रे नारायणसमः संकर्षणसमो बले वीरतायां नरव्याघ्र धनंजयसमो ह्य् असि
astre nārāyaṇasamaḥ saṃkarṣaṇasamo bale vīratāyāṃ naravyāghra dhanaṃjayasamo hy asi
In weapons you are the equal of Nārāyaṇa, in strength the equal of Saṃkarṣaṇa (Balarāma); in heroism, O tiger among men, you are the equal of Dhanaṃjaya (Arjuna).
'हे नरव्याघ्र, अस्त्र में तुम नारायण के समान हो, बल में संकर्षण (बलराम) के समान, और वीरता में धनंजय (अर्जुन) के समान हो।'
Verse 92
भीष्मद्रोणाव् अतिक्रम्य सर्वयुद्धविशारदम् त्वाम् अद्य पुरुषव्याघ्रं लोके सन्तः प्रचक्षते
bhīṣmadroṇāv atikramya sarvayuddhaviśāradam tvām adya puruṣavyāghraṃ loke santaḥ pracakṣate
Passing beyond Bhīṣma and Droṇa, the good in the world now proclaim you, O tiger among men, skilled in all (modes of) warfare.
'हे पुरुषव्याघ्र, भीष्म और द्रोण को लाँघकर, संसार के सत्पुरुष आज तुम्हें समस्त युद्धों में निपुण कहते हैं।'
Verse 93
नासाध्यं विद्यते लोके सात्यकेर् इति माधव तत् त्वां यद् अभिवक्ष्यामि तत् कुरुष्व महाबल
nāsādhyaṃ vidyate loke sātyaker iti mādhava tat tvāṃ yad abhivakṣyāmi tat kuruṣva mahābala
Nothing is unattainable to Sātyaki in the world, O Mādhava; therefore, what I shall bid you, that do, O mighty one.
'हे माधव, संसार में सात्यकि के लिए कुछ भी असाध्य नहीं है; इसलिए हे महाबल, जो मैं तुमसे कहूँगा, वह करो।'
Verse 94
संभावना हि लोकस्य तव पार्थस्य चोभयोः नान्यथा तां महाबाहो संप्रकर्तुम् इहार्हसि
saṃbhāvanā hi lokasya tava pārthasya cobhayoḥ nānyathā tāṃ mahābāho saṃprakartum ihārhasi
For the (high) esteem of the world (rests) upon both you and Pārtha; you ought not, O mighty-armed one, to make it otherwise here.
'क्योंकि संसार की (उच्च) प्रतिष्ठा तुम दोनों — तुम पर और पार्थ पर — (टिकी) है; हे महाबाहो, तुम्हें यहाँ उसे अन्यथा नहीं करना चाहिए।'
Verse 95
परित्यज्य प्रियान् प्राणान् रणे विचर वीरवत् न हि शैनेय दाशार्हा रणे रक्षन्ति जीवितम्
parityajya priyān prāṇān raṇe vicara vīravat na hi śaineya dāśārhā raṇe rakṣanti jīvitam
Renouncing your dear life, range in the battle like a hero; for the Dāśārhas, O grandson of Śini, do not guard their lives in battle.
'अपने प्रिय प्राणों का त्याग करके रण में वीर के समान विचरो; क्योंकि हे शिनि-पौत्र, दाशार्ह रण में अपने जीवन की रक्षा नहीं करते।'
Verse 96
अयुद्धम् अनवस्थानं संग्रामे च पलायनम् भीरूणाम् असतां मार्गो नैष दाशार्हसेवितः
ayuddham anavasthānaṃ saṃgrāme ca palāyanam bhīrūṇām asatāṃ mārgo naiṣa dāśārhasevitaḥ
Non-fighting, unsteadiness (in one's post), and flight in battle — that is the way of cowards and base men, not one trodden by the Dāśārhas.
'न युद्ध करना, (अपने स्थान पर) न टिकना, और संग्राम में पलायन — यह कायरों और नीचों का मार्ग है, दाशार्हों द्वारा सेवित नहीं।'
Verse 97
तवार्जुनो गुरुस् तात धर्मात्मा शिनिपुंगव वासुदेवो गुरुश् चापि तव पार्थस्य धीमतः
tavārjuno gurus tāta dharmātmā śinipuṃgava vāsudevo guruś cāpi tava pārthasya dhīmataḥ
Arjuna is your preceptor, O son, righteous-souled, O bull of the Śinis; and Vāsudeva too is the preceptor of you and of the wise Pārtha.
'हे तात, हे शिनिपुंगव, धर्मात्मा अर्जुन तुम्हारे गुरु हैं; और वासुदेव भी तुम्हारे तथा बुद्धिमान पार्थ के गुरु हैं।'
Verse 98
कारणद्वयम् एतद् धि जानानस् त्वाहम् अब्रुवम् मावमंस्था वचो मह्यं गुरुस् तव गुरोर् ह्य् अहम्
kāraṇadvayam etad dhi jānānas tvāham abruvam māvamaṃsthā vaco mahyaṃ gurus tava guror hy aham
Knowing these two reasons (bonds), I have spoken to you; despise not my word; for I am the elder (guru) of your preceptor.
'इन दो कारणों (सम्बन्धों) को जानते हुए मैंने तुमसे कहा; मेरे वचन का अनादर मत करो; क्योंकि मैं तुम्हारे गुरु का गुरु हूँ।'
Verse 99
वासुदेवमतं चैतन् मम चैवार्जुनस्य च सत्यम् एतन् मयोक्तं ते याहि यत्र धनंजयः
vāsudevamataṃ caitan mama caivārjunasya ca satyam etan mayoktaṃ te yāhi yatra dhanaṃjayaḥ
This is the view of Vāsudeva, and of me, and of Arjuna; truly has this been spoken by me to you; go where Dhanaṃjaya is.
'और यह वासुदेव का, मेरा तथा अर्जुन का मत है; यह मैंने तुमसे सत्य कहा; जाओ, जहाँ धनंजय है।'
Verse 100
एतद् वचनम् आज्ञाय मम सत्यपराक्रम प्रविशैतद् बलं तात धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः
etad vacanam ājñāya mama satyaparākrama praviśaitad balaṃ tāta dhārtarāṣṭrasya durmateḥ
Learning this my word, O one of true prowess, enter this force, O son, of the evil-minded Dhārtarāṣṭra.
'हे सत्यपराक्रम, मेरे इस वचन को जानकर, हे तात, दुर्बुद्धि धृतराष्ट्र-पुत्र की इस सेना में प्रवेश करो।'
Verse 101
प्रविश्य च यथान्यायं संगम्य च महारथैः यथार्हम् आत्मनः कर्म रणे सात्वत दर्शय
praviśya ca yathānyāyaṃ saṃgamya ca mahārathaiḥ yathārham ātmanaḥ karma raṇe sātvata darśaya
And having entered, according to rule, and having joined with the mighty car-warriors, show, O Sātvata, in battle the deed befitting yourself.'
'और विधिपूर्वक प्रवेश करके, महारथियों से भिड़कर, हे सात्वत, रण में अपने योग्य कर्म दिखाओ।'