Adhyaya 81
Drona Parva · 46 verses
46 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
धृतराष्ट्र उवाच अर्जुने सैन्धवं प्राप्ते भारद्वाजेन संवृताः पाञ्चालाः कुरुभिः सार्धं किम् अकुर्वत संजय
dhṛtarāṣṭra uvāca arjune saindhavaṃ prāpte bhāradvājena saṃvṛtāḥ pāñcālāḥ kurubhiḥ sārdhaṃ kim akurvata saṃjaya
Dhṛtarāṣṭra said: When Arjuna had advanced toward the Saindhava, the Pāñcālas, beset by the son of Bhāradvāja (Droṇa) — what did they do, O Sanjaya, together with (against) the Kurus?
धृतराष्ट्र ने कहा — हे संजय, जब अर्जुन सैन्धव की ओर बढ़ गये, तब भारद्वाज (द्रोण) से घिरे हुए पाञ्चालों ने कुरुओं के साथ (विरुद्ध) क्या किया?
Verse 2
संजय उवाच अपराह्णे महाराज संग्रामे लोमहर्षणे पाञ्चालानां कुरूणां च द्रोणे द्यूतम् अवर्तत
saṃjaya uvāca aparāhṇe mahārāja saṃgrāme lomaharṣaṇe pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca droṇe dyūtam avartata
Sanjaya said: In the afternoon, O great king, in that hair-raising battle, a game (of dice, as it were, for life) was played out over Droṇa between the Pāñcālas and the Kurus.
संजय ने कहा — हे महाराज, अपराह्न में उस रोमांचकारी संग्राम में द्रोण को लेकर पाञ्चालों और कुरुओं का (जीवन-मरण का) द्यूत चल पड़ा।
Verse 3
पाञ्चाला हि जिघांसन्तो द्रोणं संहृष्टचेतसः अभ्यवर्षन्त गर्जन्तः शरवर्षाणि मारिष
pāñcālā hi jighāṃsanto droṇaṃ saṃhṛṣṭacetasaḥ abhyavarṣanta garjantaḥ śaravarṣāṇi māriṣa
The Pāñcālas, seeking to slay Droṇa, with gladdened hearts, roaring, rained showers of arrows, O sire.
हे मारिष, द्रोण का वध चाहते हुए पाञ्चाल हर्षित चित्त से, गरजते हुए बाणवर्षा करने लगे।
Verse 4
ततः सुतुमुलस् तेषां संग्रामो ऽवर्तताद्भुतः पाञ्चालानां कुरूणां च घोरो देवासुरोपमः
tataḥ sutumulas teṣāṃ saṃgrāmo 'vartatādbhutaḥ pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca ghoro devāsuropamaḥ
Then a most tumultuous, wondrous battle ensued of the Pāñcālas and the Kurus, terrible, like that of the gods and Asuras.
तब पाञ्चालों और कुरुओं का अत्यन्त तुमुल, अद्भुत, देवासुर-संग्राम के समान घोर युद्ध छिड़ गया।
Verse 5
सर्वे द्रोणरथं प्राप्य पाञ्चालाः पण्डवैः सह तद् अनीकं बिभित्सन्तो महास्त्राणि व्यदर्शयन्
sarve droṇarathaṃ prāpya pāñcālāḥ paṇḍavaiḥ saha tad anīkaṃ bibhitsanto mahāstrāṇi vyadarśayan
All the Pāñcālas, together with the Pāṇḍavas, reaching Droṇa's car, and seeking to break through that array, displayed their mighty weapons.
समस्त पाञ्चाल पाण्डवों सहित द्रोण के रथ तक पहुँचकर, उस व्यूह को भेदने की इच्छा से महान् अस्त्र प्रदर्शित करने लगे।
Verse 6
द्रोणस्य रथपर्यन्तं रथिनो रथम् आस्थिताः कम्पयन्तो ऽभ्यवर्तन्त वेगम् आस्थाय मध्यमम्
droṇasya rathaparyantaṃ rathino ratham āsthitāḥ kampayanto 'bhyavartanta vegam āsthāya madhyamam
The car-warriors, mounted on their cars, up to the very edge of Droṇa's car, advanced, making (it) tremble, taking up a middling speed.
अपने रथों पर आरूढ़ रथी, द्रोण के रथ के किनारे तक (पहुँचकर), (उसे) कँपाते हुए, मध्यम वेग धारण करके आगे बढ़े।
Verse 7
तम् अभ्यगाद् बृहत्क्षत्रः केकयानां महारथः प्रवपन् निशितान् बाणान् महेन्द्राशनिसंनिभान्
tam abhyagād bṛhatkṣatraḥ kekayānāṃ mahārathaḥ pravapan niśitān bāṇān mahendrāśanisaṃnibhān
Bṛhatkṣatra, the mighty car-warrior of the Kekayas, advanced against him (Droṇa), sowing whetted arrows like the thunderbolt of great Indra.
केकयों का महारथी बृहत्क्षत्र, महेन्द्र के वज्र के समान तीक्ष्ण बाण बरसाता हुआ, उस (द्रोण) की ओर बढ़ा।
Verse 8
तं तु प्रत्युदियाच् छीघ्रं क्षेमधूर्तिर् महायशाः विमुञ्चन् निशितान् बाणाञ् शतशो ऽथ सहस्रशः
taṃ tu pratyudiyāc chīghraṃ kṣemadhūrtir mahāyaśāḥ vimuñcan niśitān bāṇāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ
Him the illustrious Kṣemadhūrti swiftly met, loosing whetted arrows by hundreds and by thousands.
किन्तु महायशस्वी क्षेमधूर्ति ने सैकड़ों और सहस्रों तीक्ष्ण बाण छोड़ते हुए शीघ्र ही उसका सामना किया।
Verse 9
धृष्टकेतुश् च चेदीनाम् ऋषभो ऽतिबलोदितः त्वरितो ऽभ्यद्रवद् द्रोणं महेन्द्र इव शम्बरम्
dhṛṣṭaketuś ca cedīnām ṛṣabho 'tibaloditaḥ tvarito 'bhyadravad droṇaṃ mahendra iva śambaram
And Dhṛṣṭaketu, that bull of the Cedis, of exceeding might, swiftly rushed upon Droṇa, as great Indra upon Śambara.
और अत्यन्त बलशाली चेदियों के वृषभ धृष्टकेतु ने शीघ्रता से द्रोण पर वैसे आक्रमण किया जैसे महेन्द्र ने शम्बर पर।
Verse 10
तम् आपतन्तं सहसा व्यादितास्यम् इवान्तकम् वीरधन्वा महेष्वासस् त्वरमाणः समभ्ययात्
tam āpatantaṃ sahasā vyāditāsyam ivāntakam vīradhanvā maheṣvāsas tvaramāṇaḥ samabhyayāt
As he came on suddenly, like Antaka (Death) with gaping mouth, the great bowman Vīradhanvan, hastening, went to meet him.
फैले मुख वाले अन्तक (यम) के समान सहसा टूटते हुए उस (धृष्टकेतु) का महाधनुर्धर वीरधन्वा ने शीघ्रता से सामना किया।
Verse 11
युधिष्ठिरं महाराज जिगीषुं समवस्थितम् सहानीकं ततो द्रोणो न्यवारयत वीर्यवान्
yudhiṣṭhiraṃ mahārāja jigīṣuṃ samavasthitam sahānīkaṃ tato droṇo nyavārayata vīryavān
The valiant Droṇa held back King Yudhiṣṭhira, together with his division, who stood eager for victory.
हे महाराज, विजय के इच्छुक खड़े राजा युधिष्ठिर को उनकी सेना सहित तब पराक्रमी द्रोण ने रोक लिया।
Verse 12
नकुलं कुशलं युद्धे पराक्रान्तं पराक्रमी अभ्यगच्छत् समायान्तं विकर्णस् ते सुतः प्रभो
nakulaṃ kuśalaṃ yuddhe parākrāntaṃ parākramī abhyagacchat samāyāntaṃ vikarṇas te sutaḥ prabho
Your son Vikarṇa, O lord, went to meet Nakula — skilful in war and valiant — as he came on, showing his prowess.
हे प्रभो, युद्ध में कुशल, पराक्रमी नकुल को आते हुए देखकर तुम्हारे पुत्र विकर्ण ने उसका सामना किया।
Verse 13
सहदेवं तथायान्तं दुर्मुखः शत्रुकर्शनः शरैर् अनेकसाहस्रैः समवाकिरद् आशुगैः
sahadevaṃ tathāyāntaṃ durmukhaḥ śatrukarśanaḥ śarair anekasāhasraiḥ samavākirad āśugaiḥ
Likewise Durmukha, scorcher of foes, covered Sahadeva as he came on, with many thousands of swift arrows.
उसी प्रकार आते हुए सहदेव को शत्रुकर्शन दुर्मुख ने अनेक सहस्रों शीघ्रगामी बाणों से ढक दिया।
Verse 14
सात्यकिं तु नरव्याघ्रं व्याघ्रदत्तस् त्व् अवारयत् शरैः सुनिशितैस् तीक्ष्णैः कम्पयन् वै मुहुर् मुहुः
sātyakiṃ tu naravyāghraṃ vyāghradattas tv avārayat śaraiḥ suniśitais tīkṣṇaiḥ kampayan vai muhur muhuḥ
But Vyāghradatta held back Sātyaki, that tiger among men, with sharp, whetted arrows, making (him) tremble again and again.
किन्तु नरव्याघ्र सात्यकि को व्याघ्रदत्त ने अत्यन्त तीक्ष्ण पैने बाणों से, बार-बार कँपाते हुए, रोक लिया।
Verse 15
द्रौपदेयान् नरव्याघ्रान् मुञ्चतः सायकोत्तमान् संरब्धान् रथिनां श्रेष्ठान् सौमदत्तिर् अवारयत्
draupadeyān naravyāghrān muñcataḥ sāyakottamān saṃrabdhān rathināṃ śreṣṭhān saumadattir avārayat
The son of Somadatta held back the sons of Draupadī, those tigers among men, as they loosed excellent arrows — those enraged, foremost of car-warriors.
उत्तम बाण छोड़ते क्रुद्ध, रथियों में श्रेष्ठ नरव्याघ्र द्रौपदी-पुत्रों को सोमदत्त-पुत्र (भूरिश्रवा) ने रोक लिया।
Verse 16
भीमसेनं तथा क्रुद्धं भीमरूपो भयानकम् प्रत्यवारयद् आयान्तम् आर्ष्यशृङ्गिर् महारथः
bhīmasenaṃ tathā kruddhaṃ bhīmarūpo bhayānakam pratyavārayad āyāntam ārṣyaśṛṅgir mahārathaḥ
Likewise the mighty car-warrior, the son of Ṛśyaśṛṅga (the Rākṣasa Alambusa), held back the wrathful, dreadful, terrible-formed Bhīmasena as he came on.
हे राजन्, वैसे ही क्रुद्ध, भयानक, भीमरूप भीमसेन को आते हुए महारथी ऋष्यशृंग-पुत्र (राक्षस अलम्बुस) ने रोका।
Verse 17
तयोः समभवद् युद्धं नरराक्षसयोर् मृधे यादृग् एव पुरा वृत्तं रामरावणयोर् नृप
tayoḥ samabhavad yuddhaṃ nararākṣasayor mṛdhe yādṛg eva purā vṛttaṃ rāmarāvaṇayor nṛpa
Between those two, man and Rākṣasa, a battle ensued in the field, such as of old took place between Rāma and Rāvaṇa, O king.
हे राजन्, उन दोनों — मनुष्य और राक्षस — का रण में वैसा युद्ध हुआ जैसा प्राचीन काल में राम और रावण का हुआ था।
Verse 18
ततो युधिष्ठिरो द्रोणं नवत्या नतपर्वणाम् आजघ्ने भरतश्रेष्ठ सर्वमर्मसु भारत
tato yudhiṣṭhiro droṇaṃ navatyā nataparvaṇām ājaghne bharataśreṣṭha sarvamarmasu bhārata
Then Yudhiṣṭhira struck Droṇa with ninety straight-jointed arrows in all his vital parts, O best of the Bharatas.
हे भरतश्रेष्ठ, हे भारत, तब युधिष्ठिर ने मुड़ी गाँठों वाले नब्बे बाणों से द्रोण के समस्त मर्मों पर प्रहार किया।
Verse 19
तं द्रोणः पञ्चविंशत्या निजघान स्तनान्तरे रोषितो भरतश्रेष्ठ कौन्तेयेन यशस्विना
taṃ droṇaḥ pañcaviṃśatyā nijaghāna stanāntare roṣito bharataśreṣṭha kaunteyena yaśasvinā
Him Droṇa, enraged by the illustrious son of Kuntī, O best of the Bharatas, struck with twenty-five (arrows) in the breast.
हे भरतश्रेष्ठ, यशस्वी कुन्तीपुत्र द्वारा रोष दिलाये गये द्रोण ने उसकी छाती के बीच पच्चीस बाणों से प्रहार किया।
Verse 20
भूय एव तु विंशत्या सायकानां समाचिनोत् साश्वसूतध्वजं द्रोणः पश्यतां सर्वधन्विनाम्
bhūya eva tu viṃśatyā sāyakānāṃ samācinot sāśvasūtadhvajaṃ droṇaḥ paśyatāṃ sarvadhanvinām
And again with twenty arrows Droṇa struck him, together with his steeds, charioteer, and standard, in the sight of all the bowmen.
और समस्त धनुर्धरों के देखते-देखते द्रोण ने घोड़ों, सारथि और ध्वज सहित उस पर फिर बीस बाण गाड़ दिये।
Verse 21
ताञ् शरान् द्रोणमुक्तांस् तु शरवर्षेण पाण्डवः अवारयत धर्मात्मा दर्शयन् पाणिलाघवम्
tāñ śarān droṇamuktāṃs tu śaravarṣeṇa pāṇḍavaḥ avārayata dharmātmā darśayan pāṇilāghavam
Those arrows loosed by Droṇa the righteous-souled Pāṇḍava warded off with a shower of arrows, showing the deftness of his hand.
द्रोण द्वारा छोड़े गये उन बाणों को धर्मात्मा पाण्डव (युधिष्ठिर) ने हाथ का लाघव दिखाते हुए बाणवर्षा से रोक दिया।
Verse 22
ततो द्रोणो भृशं क्रुद्धो धर्मराजस्य संयुगे चिच्छेद सहसा धन्वी धनुस् तस्य महात्मनः
tato droṇo bhṛśaṃ kruddho dharmarājasya saṃyuge ciccheda sahasā dhanvī dhanus tasya mahātmanaḥ
Then Droṇa, exceedingly wrathful, in the fight with the King of Righteousness, that bowman suddenly cut off the bow of that high-souled one.
तब अत्यन्त क्रुद्ध द्रोण ने धर्मराज के साथ युद्ध में उस धनुर्धर महात्मा का धनुष सहसा काट डाला।
Verse 23
अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महारथः शरैर् अनेकसाहस्रैः पुरयाम् आस सर्वतः
athainaṃ chinnadhanvānaṃ tvaramāṇo mahārathaḥ śarair anekasāhasraiḥ purayām āsa sarvataḥ
Then that mighty car-warrior (Droṇa) swiftly covered him, whose bow was cut, on every side with many thousands of arrows.
तब धनुष कट जाने पर उस (युधिष्ठिर) को महारथी (द्रोण) ने शीघ्रता से अनेक सहस्रों बाणों से चारों ओर से ढक दिया।
Verse 24
अदृश्यं दृश्य राजानं भारद्वाजस्य सायकैः सर्वभूतान्य् अमन्यन्त हतम् एव युधिष्ठिरम्
adṛśyaṃ dṛśya rājānaṃ bhāradvājasya sāyakaiḥ sarvabhūtāny amanyanta hatam eva yudhiṣṭhiram
With the king made invisible by the arrows of the son of Bhāradvāja, though (before) visible, all beings deemed Yudhiṣṭhira already slain.
(पहले) दिखाई देते हुए भी, भारद्वाज के बाणों से अदृश्य किये गये राजा को देखकर समस्त प्राणियों ने युधिष्ठिर को मारा गया ही मान लिया।
Verse 25
के चिच् चैनम् अमन्यन्त तथा वै विमुखीकृतम् हृतो राजेति राजेन्द्र ब्राह्मणेन यशस्विना
ke cic cainam amanyanta tathā vai vimukhīkṛtam hṛto rājeti rājendra brāhmaṇena yaśasvinā
And some thought him thus put to flight; 'The king is carried off,' O king of kings, (they said,) 'by that illustrious Brahman.'
हे राजेन्द्र, और इस प्रकार विमुख किये गये उसे कुछ लोगों ने ऐसा समझा — 'राजा को उस यशस्वी ब्राह्मण ने हर लिया (बन्दी बना लिया)।'
Verse 26
स कृच्छ्रं परमं प्राप्तो धर्मराजो युधिष्ठिरः त्यक्त्वा तत् कार्मुकं छिन्नं भारद्वाजेन संयुगे आददे ऽन्यद् धनुर् दिव्यं भारघ्नं वेगवत्तरम्
sa kṛcchraṃ paramaṃ prāpto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ tyaktvā tat kārmukaṃ chinnaṃ bhāradvājena saṃyuge ādade 'nyad dhanur divyaṃ bhāraghnaṃ vegavattaram
Yudhiṣṭhira, the King of Righteousness, come into that supreme distress, casting aside that broken bow cut by the son of Bhāradvāja in the fight, took up another divine bow, load-bearing (heavy) and more forceful.
परम संकट को प्राप्त धर्मराज युधिष्ठिर ने भारद्वाज द्वारा युद्ध में काटे गये उस धनुष को त्यागकर, एक और दिव्य, भार सहने वाला (मज़बूत), अधिक वेगवान् धनुष उठा लिया।
Verse 27
ततस् तान् सायकान् सर्वान् द्रोणमुक्तान् सहस्रशः चिच्छेद समरे वीरस् तद् अद्भुतम् इवाभवत्
tatas tān sāyakān sarvān droṇamuktān sahasraśaḥ ciccheda samare vīras tad adbhutam ivābhavat
Then that hero cut off all those arrows, loosed by Droṇa in their thousands, in the battle; and this seemed a wonder.
तब उस वीर ने समर में द्रोण के छोड़े सहस्रों बाणों को काट डाला; और यह एक अद्भुत-सा प्रतीत हुआ।
Verse 28
छित्त्वा च ताञ् शरान् राजा क्रोधसंरक्तलोचनः शक्तिं जग्राह समरे गिरीणाम् अपि दारणीम् स्वर्णदण्डां महाघोराम् अष्टघण्टां भयावहाम्
chittvā ca tāñ śarān rājā krodhasaṃraktalocanaḥ śaktiṃ jagrāha samare girīṇām api dāraṇīm svarṇadaṇḍāṃ mahāghorām aṣṭaghaṇṭāṃ bhayāvahām
Having cut off those arrows, the king, his eyes red with wrath, took up in the battle a dart that could rend even mountains — gold-shafted, most terrible, eight-belled, and dread-inspiring.
उन बाणों को काटकर क्रोध से रक्त नेत्रों वाले राजा ने समर में पर्वतों को भी विदीर्ण करने वाली एक शक्ति उठा ली — स्वर्णदण्ड वाली, अत्यन्त घोर, आठ घंटियों वाली, भयावह।
Verse 29
समुत्क्षिप्य च तां हृष्टो ननाद बलवद् बली नादेन सर्वभूतानि त्रासयन्न् इव भारत
samutkṣipya ca tāṃ hṛṣṭo nanāda balavad balī nādena sarvabhūtāni trāsayann iva bhārata
Uplifting it, the mighty one, joyful, roared aloud, as if terrifying all beings by his roar, O Bhārata.
हे भारत, उसे उठाकर हर्षित, बलशाली (राजा) ने मानो अपने नाद से समस्त प्राणियों को त्रस्त करते हुए बलपूर्वक गर्जना की।
Verse 30
शक्तिं समुद्यतां दृष्ट्वा धर्मराजेन संयुगे स्वस्ति द्रोणाय सहसा सर्वभूतान्य् अथाब्रुवन्
śaktiṃ samudyatāṃ dṛṣṭvā dharmarājena saṃyuge svasti droṇāya sahasā sarvabhūtāny athābruvan
Seeing that dart uplifted by the King of Righteousness in the fight, all beings suddenly cried 'Weal to Droṇa!'
युद्ध में धर्मराज द्वारा उठाई गई उस शक्ति को देखकर समस्त प्राणी सहसा 'द्रोण का कल्याण हो!' — ऐसा कहने लगे।
Verse 31
सा राजभुजनिर्मुक्ता निर्मुक्तोरगसंनिभा प्रज्वालयन्ती गगनं दिशश् च विदिशस् तथा द्रोणान्तिकम् अनुप्राप्ता दीप्तास्या पन्नगी यथा
sā rājabhujanirmuktā nirmuktoragasaṃnibhā prajvālayantī gaganaṃ diśaś ca vidiśas tathā droṇāntikam anuprāptā dīptāsyā pannagī yathā
Loosed from the king's arm, like a serpent freed (from its slough), lighting up the sky and the quarters and sub-quarters, it came near to Droṇa, like a blazing-mouthed she-serpent.
राजा की भुजा से छूटी वह (शक्ति), केंचुल से मुक्त सर्प के समान, आकाश तथा दिशाओं और विदिशाओं को प्रज्वलित करती हुई, जलते मुख वाली सर्पिणी के समान द्रोण के निकट आ पहुँची।
Verse 32
ताम् आपतन्तीं सहसा प्रेक्ष्य द्रोणो विशां पते प्रादुश्चक्रे ततो ब्राह्मम् अस्त्रम् अस्त्रविदां वरः
tām āpatantīṃ sahasā prekṣya droṇo viśāṃ pate prāduścakre tato brāhmam astram astravidāṃ varaḥ
Seeing it swooping suddenly, O lord of the people, Droṇa, foremost of the knowers of weapons, then brought forth the Brahma-weapon.
हे प्रजापते, उसे सहसा झपटते देखकर अस्त्रवेत्ताओं में श्रेष्ठ द्रोण ने तब ब्रह्मास्त्र का प्रयोग किया।
Verse 33
तद् अस्त्रं भस्मसात् कृत्वा तां शक्तिं घोरदर्शनाम् जगाम स्यन्दनं तूर्णं पाण्डवस्य यशस्विनः
tad astraṃ bhasmasāt kṛtvā tāṃ śaktiṃ ghoradarśanām jagāma syandanaṃ tūrṇaṃ pāṇḍavasya yaśasvinaḥ
That weapon, reducing to ashes that terrible-looking dart, sped swiftly toward the car of the illustrious Pāṇḍava (Yudhiṣṭhira).
उस अस्त्र ने उस घोरदर्शन शक्ति को भस्म करके यशस्वी पाण्डव (युधिष्ठिर) के रथ की ओर शीघ्रता से प्रस्थान किया।
Verse 34
ततो युधिष्ठिरो राजा द्रोणास्त्रं तत् समुद्यतम् अशामयन् महाप्राज्ञो ब्रह्मास्त्रेणैव भारत
tato yudhiṣṭhiro rājā droṇāstraṃ tat samudyatam aśāmayan mahāprājño brahmāstreṇaiva bhārata
Then King Yudhiṣṭhira, of great wisdom, quelled that upraised weapon of Droṇa with the Brahma-weapon itself, O Bhārata.
हे भारत, तब महाप्रज्ञ राजा युधिष्ठिर ने द्रोण के उस उठे हुए अस्त्र को ब्रह्मास्त्र से ही शान्त कर दिया।
Verse 35
विव्याध च रणे द्रोणं पञ्चभिर् नतपर्वभिः क्षुरप्रेण च तीक्ष्णेन चिच्छेदास्य महद् धनुः
vivyādha ca raṇe droṇaṃ pañcabhir nataparvabhiḥ kṣurapreṇa ca tīkṣṇena cicchedāsya mahad dhanuḥ
And he pierced Droṇa in the battle with five straight-jointed arrows, and with a sharp razor-headed shaft cut off his great bow.
और रण में मुड़ी गाँठों वाले पाँच बाणों से द्रोण को बेधा, तथा तीक्ष्ण क्षुरप्र से उनका महान् धनुष काट डाला।
Verse 36
तद् अपास्य धनुश् छिन्नं द्रोणः क्षत्रियमर्दनः गदां चिक्षेप सहसा धर्मपुत्राय मारिष
tad apāsya dhanuś chinnaṃ droṇaḥ kṣatriyamardanaḥ gadāṃ cikṣepa sahasā dharmaputrāya māriṣa
Casting aside that broken bow, Droṇa, crusher of Kṣatriyas, suddenly hurled a mace at the son of Dharma (Yudhiṣṭhira), O sire.
हे मारिष, उस कटे धनुष को फेंककर क्षत्रियमर्दन द्रोण ने सहसा धर्मपुत्र (युधिष्ठिर) पर एक गदा फेंकी।
Verse 37
ताम् आपतन्तीं सहसा गदां दृष्ट्वा युधिष्ठिरः गदाम् एवाग्रहीत् क्रुद्धश् चिक्षेप च परंतपः
tām āpatantīṃ sahasā gadāṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraḥ gadām evāgrahīt kruddhaś cikṣepa ca paraṃtapaḥ
Seeing that mace swooping suddenly, Yudhiṣṭhira, that scorcher of foes, wrathful, took up a mace too and hurled it.
उस सहसा झपटती गदा को देखकर परंतप युधिष्ठिर ने भी क्रुद्ध होकर एक गदा उठाकर फेंकी।
Verse 38
ते गदे सहसा मुक्ते समासाद्य परस्परम् संघर्षात् पावकं मुक्त्वा समेयातां महीतले
te gade sahasā mukte samāsādya parasparam saṃgharṣāt pāvakaṃ muktvā sameyātāṃ mahītale
The two maces, suddenly loosed, meeting each other, giving off fire from their friction, fell together to the earth.
सहसा छोड़ी गई वे दोनों गदाएँ एक-दूसरे से टकराकर, घर्षण से अग्नि छोड़ती हुई, एक साथ धरती पर आ गिरीं।
Verse 39
ततो द्रोणो भृशं क्रुद्धो धर्मराजस्य मारिष चतुर्भिर् निशितैस् तीक्ष्णैर् हयाञ् जघ्ने शरोत्तमैः
tato droṇo bhṛśaṃ kruddho dharmarājasya māriṣa caturbhir niśitais tīkṣṇair hayāñ jaghne śarottamaiḥ
Then Droṇa, exceedingly wrathful, O sire, with four whetted, sharp, excellent arrows slew the steeds of the King of Righteousness.
हे मारिष, तब अत्यन्त क्रुद्ध द्रोण ने चार पैने, तीक्ष्ण श्रेष्ठ बाणों से धर्मराज के घोड़ों का वध कर दिया।
Verse 40
धनुश् चैकेन बाणेन चिच्छेदेन्द्रध्वजोपमम् केतुम् एकेन चिच्छेद पाण्डवं चार्दयत् त्रिभिः
dhanuś caikena bāṇena cicchedendradhvajopamam ketum ekena ciccheda pāṇḍavaṃ cārdayat tribhiḥ
And with one arrow he cut off his bow, like the standard of Indra; with one he cut off his standard, and pierced the Pāṇḍava with three.
और एक बाण से उन्होंने इन्द्रध्वज के समान उसका धनुष काट डाला, एक से ध्वज काटा, और तीन से पाण्डव को बेध दिया।
Verse 41
हताश्वात् तु रथात् तूर्णम् अवप्लुत्य युधिष्ठिरः तस्थाव् ऊर्ध्वभुजो राजा व्यायुधो भरतर्षभ
hatāśvāt tu rathāt tūrṇam avaplutya yudhiṣṭhiraḥ tasthāv ūrdhvabhujo rājā vyāyudho bharatarṣabha
But swiftly leaping down from that horseless car, King Yudhiṣṭhira, that bull of the Bharatas, stood with uplifted arms, weaponless.
हे भरतर्षभ, किन्तु घोड़े मारे जाने पर उस रथ से शीघ्रता से कूदकर राजा युधिष्ठिर भुजाएँ ऊपर उठाये, शस्त्रहीन होकर खड़े रहे।
Verse 42
विरथं तं समालोक्य व्यायुधं च विशेषतः द्रोणो व्यमोहयच् छत्रून् सर्वसैन्यानि चाभिभो
virathaṃ taṃ samālokya vyāyudhaṃ ca viśeṣataḥ droṇo vyamohayac chatrūn sarvasainyāni cābhibho
Seeing him car-less and, above all, weaponless, Droṇa bewildered (his) foes and all the armies, O lord.
हे प्रभो, उन्हें रथहीन, और विशेषकर शस्त्रहीन देखकर द्रोण ने शत्रुओं और समस्त सेनाओं को विमोहित कर दिया।
Verse 43
मुञ्चन्न् इषुगणांस् तीक्ष्णांल् लघुहस्तो दृढव्रतः अभिदुद्राव राजानं सिंहो मृगम् इवोल्बणः
muñcann iṣugaṇāṃs tīkṣṇāṃl laghuhasto dṛḍhavrataḥ abhidudrāva rājānaṃ siṃho mṛgam ivolbaṇaḥ
Loosing volleys of sharp arrows, deft-handed, firm in his vow, he rushed upon the king, like a fierce lion upon a deer.
तीक्ष्ण बाण-समूह छोड़ते हुए, हाथ के हल्के (फुर्तीले), दृढ़व्रत (द्रोण) राजा पर वैसे टूट पड़े जैसे उग्र सिंह मृग पर।
Verse 44
तम् अभिद्रुतम् आलोक्य द्रोणेनामित्रघातिना हा हेति सहसा शब्दः पाण्डूनां समजायत
tam abhidrutam ālokya droṇenāmitraghātinā hā heti sahasā śabdaḥ pāṇḍūnāṃ samajāyata
Beholding him rushed upon by Droṇa, slayer of foes, a sudden cry of 'Alas! Alas!' arose among the Pāṇḍus.
शत्रुघाती द्रोण द्वारा उन पर टूट पड़ते देखकर पाण्डवों में सहसा 'हा! हा!' का शब्द उठ खड़ा हुआ।
Verse 45
हृतो राजा हृतो राजा भारद्वाजेन मारिष इत्य् आसीत् सुमहाञ् शब्दः पाण्डुसैन्यस्य सर्वतः
hṛto rājā hṛto rājā bhāradvājena māriṣa ity āsīt sumahāñ śabdaḥ pāṇḍusainyasya sarvataḥ
'The king is taken! The king is taken by the son of Bhāradvāja, O sire!' — such was the very great outcry of the Pāṇḍava host on every side.
हे मारिष, 'राजा पकड़ लिया गया! भारद्वाज ने राजा पकड़ लिया!' — ऐसा पाण्डव-सेना का अत्यन्त महान् शब्द सब ओर उठा।
Verse 46
ततस् त्वरितम् आरुह्य सहदेवरथं नृपः अपायाज् जवनैर् अश्वैः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
tatas tvaritam āruhya sahadevarathaṃ nṛpaḥ apāyāj javanair aśvaiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
Then, swiftly mounting Sahadeva's car, King Yudhiṣṭhira, the son of Kuntī, withdrew with his fleet steeds.
तब कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिर शीघ्रता से सहदेव के रथ पर चढ़कर अपने वेगवान् घोड़ों से (वहाँ से) हट गये।