Adhyaya 8
Drona Parva · 39 verses
39 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
धृतराष्ट्र उवाच किं कुर्वाणं रणे द्रोणं जघ्नुः पाण्डवसृञ्जयाः तथा निपुणम् अस्त्रेषु सर्वशस्त्रभृताम् अपि
dhṛtarāṣṭra uvāca kiṃ kurvāṇaṃ raṇe droṇaṃ jaghnuḥ pāṇḍavasṛñjayāḥ tathā nipuṇam astreṣu sarvaśastrabhṛtām api
Dhṛtarāṣṭra said: Doing what in battle did the Pāṇḍavas and Sṛñjayas slay Droṇa, so skilled in weapons, [surpassing] even all bearers of arms?
धृतराष्ट्र ने कहा — अस्त्रों में इतने निपुण, समस्त शस्त्रधारियों से भी बढ़कर उन द्रोण को रण में क्या करते हुए पाण्डवों और सृंजयों ने मार डाला?
Verse 2
रथभङ्गो बभूवास्य धनुर् वाशीर्यतास्यतः प्रमत्तो वाभवद् द्रोणस् ततो मृत्युम् उपेयिवान्
rathabhaṅgo babhūvāsya dhanur vāśīryatāsyataḥ pramatto vābhavad droṇas tato mṛtyum upeyivān
Was his chariot broken, or his bow shattered as he shot, or was Droṇa grown heedless, that he then met with death?
क्या उनका रथ टूट गया था, या बाण छोड़ते समय धनुष छिन्न हो गया था, अथवा द्रोण असावधान हो गए थे, जो वे तब मृत्यु को प्राप्त हुए?
Verse 3
कथं नु पार्षतस् तात शत्रुभिर् दुष्प्रधर्षणम् किरन्तम् इषुसंघातान् रुक्मपुङ्खान् अनेकशः
kathaṃ nu pārṣatas tāta śatrubhir duṣpradharṣaṇam kirantam iṣusaṃghātān rukmapuṅkhān anekaśaḥ
How, dear son, [could they slay] him, hard for foes to assail, scattering masses of gold-feathered arrows many times over—
हे तात! शत्रुओं के लिए दुर्धर्ष, सुवर्ण-पंख वाले बाणों के समूह बार-बार बरसाते हुए उन्हें पार्षत (धृष्टद्युम्न) ने कैसे (मारा)—
Verse 4
क्षिप्रहस्तं द्विजश्रेष्ठं कृतिनं चित्रयोधिनम् दूरेषुपातिनं दान्तम् अस्त्रयुद्धे च पारगम्
kṣiprahastaṃ dvijaśreṣṭhaṃ kṛtinaṃ citrayodhinam dūreṣupātinaṃ dāntam astrayuddhe ca pāragam
the swift-handed best of the twice-born, the accomplished, the varied fighter, the far-shooting, the self-controlled, the master of the weapon-duel—
शीघ्रहस्त, द्विजश्रेष्ठ, कुशल, विचित्र युद्ध करने वाले, दूर तक बाण मारने वाले, जितेन्द्रिय, अस्त्रयुद्ध में पारंगत उन्हें—
Verse 5
पाञ्चालपुत्रो न्यवधीद् दिष्ट्या स वरम् अच्युतम् कुर्वाणं दारुणं कर्म रणे यत्तं महारथम्
pāñcālaputro nyavadhīd diṣṭyā sa varam acyutam kurvāṇaṃ dāruṇaṃ karma raṇe yattaṃ mahāratham
how did the son of the Pāñcāla slay him, that unfallen jewel of a warrior — by fate — as he wrought a dreadful deed, the great car-warrior, intent in battle?
रण में तत्पर, दारुण कर्म करते हुए उस अच्युत, श्रेष्ठ महारथी को पाञ्चालपुत्र ने दैववश कैसे मार डाला?
Verse 6
व्यक्तं दिष्टं हि बलवत् पौरुषाद् इति मे मतिः यद् द्रोणो निहतः शूरः पार्षतेन महात्मना
vyaktaṃ diṣṭaṃ hi balavat pauruṣād iti me matiḥ yad droṇo nihataḥ śūraḥ pārṣatena mahātmanā
Plainly fate is stronger than manly effort — such is my thought — since the heroic Droṇa was slain by the great-souled son of Pṛṣata.
स्पष्ट है कि दैव पुरुषार्थ से बलवान् है — ऐसा मेरा विचार है, क्योंकि शूर द्रोण महात्मा पार्षत के द्वारा मारे गए।
Verse 7
अस्त्रं चतुर्विधं वीरे यस्मिन्न् आसीत् प्रतिष्ठितम् तम् इष्वस्त्रवराचार्यं द्रोणं शंससि मे हतम्
astraṃ caturvidhaṃ vīre yasminn āsīt pratiṣṭhitam tam iṣvastravarācāryaṃ droṇaṃ śaṃsasi me hatam
The weapon-lore of four kinds was established in that hero; and that Droṇa, the best teacher of archery and weapons, you tell me is slain.
जिस वीर में चार प्रकार का अस्त्रज्ञान प्रतिष्ठित था, उन इष्वस्त्र के श्रेष्ठ आचार्य द्रोण को तुम मुझे मारा गया बता रहे हो।
Verse 8
श्रुत्वा हतं रुक्मरथं वैयाघ्रपरिवारणम् जातरूपपरिष्कारं नाद्य शोकम् अपानुदे
śrutvā hataṃ rukmarathaṃ vaiyāghraparivāraṇam jātarūpapariṣkāraṃ nādya śokam apānude
Hearing slain the hero of the golden car, with his tiger-skin covering and his golden ornament, I cannot today drive away my grief.
व्याघ्रचर्म के आवरण वाले, सुवर्ण से सुसज्जित स्वर्णरथ वाले उस वीर को मारा गया सुनकर आज मैं अपना शोक दूर नहीं कर पा रहा हूँ।
Verse 9
न नूनं परदुःखेन कश् चिन् म्रियति संजय यत्र द्रोणम् अहं श्रुत्वा हतं जीवामि न म्रिये
na nūnaṃ paraduḥkhena kaś cin mriyati saṃjaya yatra droṇam ahaṃ śrutvā hataṃ jīvāmi na mriye
Surely, O Sañjaya, no one dies of another's sorrow, since, hearing Droṇa slain, I live on and do not die.
हे संजय! निश्चय ही दूसरे के दुःख से कोई नहीं मरता, क्योंकि द्रोण को मारा गया सुनकर भी मैं जीवित हूँ, मरता नहीं।
Verse 10
अश्मसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम यच् छ्रुत्वा निहतं द्रोणं शतधा न विदीर्यते
aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ sudṛḍhaṃ mama yac chrutvā nihataṃ droṇaṃ śatadhā na vidīryate
Surely my heart is made of stone, exceedingly hard, since, hearing Droṇa slain, it does not burst into a hundred pieces.
निश्चय ही मेरा हृदय पत्थर के समान अत्यन्त कठोर है, जो द्रोण को मारा गया सुनकर भी सौ टुकड़ों में नहीं फट जाता।
Verse 11
ब्राह्मे वेदे तथेष्व् अस्त्रे यम् उपासन् गुणार्थिनः ब्राह्मणा राजपुत्राश् च स कथं मृत्युना हतः
brāhme vede tatheṣv astre yam upāsan guṇārthinaḥ brāhmaṇā rājaputrāś ca sa kathaṃ mṛtyunā hataḥ
He whom, in the Veda of Brahman and in archery, brahmins and princes seeking excellence waited upon as pupils — how was he slain by death?
ब्रह्मवेद और इष्वस्त्र में गुण के अभिलाषी ब्राह्मण और राजकुमार जिनकी शिष्य रूप में सेवा करते थे, वे मृत्यु के द्वारा कैसे मारे गए?
Verse 12
शोषणं सागरस्येव मेरोर् इव विसर्पणम् पतनं भास्करस्येव न मृष्ये द्रोणपातनम्
śoṣaṇaṃ sāgarasyeva meror iva visarpaṇam patanaṃ bhāskarasyeva na mṛṣye droṇapātanam
Like the drying-up of the ocean, like the melting-away of Meru, like the falling of the sun — I cannot bear the fall of Droṇa.
सागर के सूखने के समान, मेरु के पिघलने के समान, सूर्य के गिरने के समान — द्रोण के पतन को मैं सह नहीं पा रहा हूँ।
Verse 13
दृप्तानां प्रतिषेद्धासीद् धार्मिकानां च रक्षिता यो ऽत्याक्षीत् कृपणस्यार्थे प्राणान् अपि परंतपः
dṛptānāṃ pratiṣeddhāsīd dhārmikānāṃ ca rakṣitā yo 'tyākṣīt kṛpaṇasyārthe prāṇān api paraṃtapaḥ
He was the restrainer of the insolent and the protector of the righteous, who, that scorcher of foes, gave up even his life for a poor man's sake.
वे घमण्डियों के निवारक और धार्मिकों के रक्षक थे, जिन परंतप ने एक दीन के लिए अपने प्राण भी न्योछावर कर दिए।
Verse 14
मन्दानां मम पुत्राणां जयाशा यस्य विक्रमे बृहस्पत्युशनस्तुल्यो बुद्ध्या स निहतः कथम्
mandānāṃ mama putrāṇāṃ jayāśā yasya vikrame bṛhaspatyuśanastulyo buddhyā sa nihataḥ katham
He in whose valour lay the hope of victory of my foolish sons, the equal of Bṛhaspati and Uśanas in wisdom — how was he slain?
मेरे मन्दबुद्धि पुत्रों की विजय की आशा जिनके पराक्रम में टिकी थी, बुद्धि में बृहस्पति और उशना (शुक्र) के समान वे कैसे मारे गए?
Verse 15
ते च शोणा बृहन्तो ऽश्वाः सैन्धवा हेममालिनः रथे वातजवा युक्ताः सर्वशब्दातिगा रणे
te ca śoṇā bṛhanto 'śvāḥ saindhavā hemamālinaḥ rathe vātajavā yuktāḥ sarvaśabdātigā raṇe
And those tall red steeds of the Sindhu breed, garlanded with gold, yoked to his chariot, swift as the wind, outstripping all sounds in battle—
और वे ऊँचे, लाल, सिन्धुदेशीय, स्वर्णमालाओं से सजे, रथ में जुते, वायु के समान वेगवान्, रण में समस्त ध्वनियों को पीछे छोड़ देने वाले घोड़े—
Verse 16
बलिनो घोषिणो दान्ताः सैन्धवाः साधुवाहिनः दृढाः संग्राममध्येषु कच्चिद् आसन् न विह्वलाः
balino ghoṣiṇo dāntāḥ saindhavāḥ sādhuvāhinaḥ dṛḍhāḥ saṃgrāmamadhyeṣu kaccid āsan na vihvalāḥ
strong, loud-neighing, tamed, of the Sindhu breed, good bearers, firm in the midst of battle — were they not, I trust, thrown into confusion?
बलवान्, हिनहिनाने वाले, सधे हुए, सिन्धुदेशीय, अच्छे ढोने वाले, संग्राम के मध्य दृढ़ रहने वाले वे घोड़े — क्या वे व्याकुल तो नहीं हो गए थे?
Verse 17
करिणां बृंहतां युद्धे शङ्खदुन्दुभिनिस्वनम् ज्याक्षेपशरवर्षाणां शस्त्राणां च सहिष्णवः
kariṇāṃ bṛṃhatāṃ yuddhe śaṅkhadundubhinisvanam jyākṣepaśaravarṣāṇāṃ śastrāṇāṃ ca sahiṣṇavaḥ
enduring, amid the battle of trumpeting elephants, the sound of conches and drums, the showers of arrows from drawn bowstrings, and of weapons—
युद्ध में चिंघाड़ते हाथियों की ध्वनि, शंख-दुन्दुभियों के निनाद, खींची गई प्रत्यञ्चाओं से छोड़ी बाण-वर्षाओं और शस्त्रों को सहने वाले—
Verse 18
आशंसन्तः पराञ् जेतुं जितश्वासा जितव्यथाः हयाः प्रजविताः शीघ्रा भारद्वाजरथोद्वहाः
āśaṃsantaḥ parāñ jetuṃ jitaśvāsā jitavyathāḥ hayāḥ prajavitāḥ śīghrā bhāradvājarathodvahāḥ
hoping to conquer the foe, their breath conquered, their pangs conquered — the swift horses, urged to speed, the bearers of Bhāradvāja's car—
शत्रुओं को जीतने की आशा रखते हुए, जिनकी साँस और व्यथा वश में थी — भारद्वाज (द्रोण) के रथ को ढोने वाले वे शीघ्रगामी, वेग से बढ़ाए गए घोड़े—
Verse 19
ते स्म रुक्मरथे युक्ता नरवीरसमाहिताः कथं नाभ्यतरंस् तात पाण्डवानाम् अनीकिनीम्
te sma rukmarathe yuktā naravīrasamāhitāḥ kathaṃ nābhyataraṃs tāta pāṇḍavānām anīkinīm
yoked to the golden chariot, well-managed by that hero among men — how, dear son, did they not bear him through the host of the Pāṇḍavas?
हे तात! स्वर्णरथ में जुते, उस नरवीर के द्वारा भलीभाँति सँभाले गए वे घोड़े पाण्डवों की सेना को पार क्यों न ले जा सके?
Verse 20
जातरूपपरिष्कारम् आस्थाय रथम् उत्तमम् भारद्वाजः किम् अकरोच् छूरः संक्रन्दनो युधि
jātarūpapariṣkāram āsthāya ratham uttamam bhāradvājaḥ kim akaroc chūraḥ saṃkrandano yudhi
Mounting his excellent chariot decked with gold, what did the heroic Bhāradvāja, the war-shouter, do in battle?
सुवर्ण से सुसज्जित उस उत्तम रथ पर आरूढ़ होकर, रण में सिंहनाद करने वाले शूर भारद्वाज (द्रोण) ने युद्ध में क्या किया?
Verse 21
विद्यां यस्योपजीवन्ति सर्वलोकधनुर्भृतः स सत्यसंधो बलवान् द्रोणः किम् अकरोद् युधि
vidyāṃ yasyopajīvanti sarvalokadhanurbhṛtaḥ sa satyasaṃdho balavān droṇaḥ kim akarod yudhi
He on whose lore all the bow-bearers of the world subsist — that Droṇa, true to his engagements, the mighty — what did he do in battle?
संसार के समस्त धनुर्धर जिनकी विद्या के सहारे जीते हैं, वे सत्यप्रतिज्ञ, बलवान् द्रोण ने युद्ध में क्या किया?
Verse 22
दिवि शक्रम् इव श्रेष्ठं महामात्रं धनुर्भृताम् के नु तं रौद्रकर्माणं युद्धे प्रत्युद्ययू रथाः
divi śakram iva śreṣṭhaṃ mahāmātraṃ dhanurbhṛtām ke nu taṃ raudrakarmāṇaṃ yuddhe pratyudyayū rathāḥ
Best in the sky like Śakra, the great chief of the bow-bearers — what car-warriors advanced against that doer of dreadful deeds in battle?
आकाश में शक्र (इन्द्र) के समान श्रेष्ठ, धनुर्धरों के महानायक, उस रौद्रकर्मा के विरुद्ध युद्ध में कौन-कौन रथी आगे बढ़े?
Verse 23
ननु रुक्मरथं दृष्ट्वा प्रद्रवन्ति स्म पाण्डवाः दिव्यम् अस्त्रं विकुर्वाणं सेनां क्षिण्वन्तम् अव्ययम्
nanu rukmarathaṃ dṛṣṭvā pradravanti sma pāṇḍavāḥ divyam astraṃ vikurvāṇaṃ senāṃ kṣiṇvantam avyayam
Surely, seeing the golden car, the Pāṇḍavas fled, as he worked celestial weapons and wasted the imperishable host?
निश्चय ही दिव्य अस्त्र का प्रयोग करते और अक्षय सेना का क्षय करते उस स्वर्णरथ वाले को देखकर पाण्डव भाग खड़े हुए होंगे?
Verse 24
उताहो सर्वसैन्येन धर्मराजः सहानुजः पाञ्चाल्यप्रग्रहो द्रोणं सर्वतः समवारयत्
utāho sarvasainyena dharmarājaḥ sahānujaḥ pāñcālyapragraho droṇaṃ sarvataḥ samavārayat
Or did the King of Righteousness with his younger brothers, with the whole army and the Pāñcāla prince to the fore, surround Droṇa on every side?
अथवा छोटे भाइयों सहित धर्मराज (युधिष्ठिर) ने समस्त सेना के साथ, पाञ्चाल-राजकुमार को आगे करके, द्रोण को चारों ओर से घेर लिया होगा?
Verse 25
नूनम् आवारयत् पार्थो रथिनो ऽन्यान् अजिह्मगैः ततो द्रोणं समारोहत् पार्षतः पापकर्मकृत्
nūnam āvārayat pārtho rathino 'nyān ajihmagaiḥ tato droṇaṃ samārohat pārṣataḥ pāpakarmakṛt
Surely Pārtha warded off the other car-warriors with his straight shafts; and then the son of Pṛṣata, the doer of an evil deed, fell upon Droṇa?
निश्चय ही पार्थ (अर्जुन) ने अपने सीधे बाणों से अन्य रथियों को रोका होगा, और तब पापकर्मी पार्षत (धृष्टद्युम्न) द्रोण पर चढ़ आया होगा?
Verse 26
न ह्य् अन्यं परिपश्यामि वधे कं चन शुष्मिणः धृष्टद्युम्नाद् ऋते रौद्रात् पाल्यमानात् किरीटिना
na hy anyaṃ paripaśyāmi vadhe kaṃ cana śuṣmiṇaḥ dhṛṣṭadyumnād ṛte raudrāt pālyamānāt kirīṭinā
For I see no other in the slaying of that valiant one, save the dreadful Dhṛṣṭadyumna, guarded by the Diademed one.
क्योंकि उस पराक्रमी के वध में, किरीटी (अर्जुन) के द्वारा सुरक्षित रौद्र धृष्टद्युम्न के अतिरिक्त मैं और किसी को नहीं देखता।
Verse 27
तैर् वृतः सर्वतः शूरैः पाञ्चाल्यापसदस् ततः केकयैश् चेदिकारूषैर् मत्स्यैर् अन्यैश् च भूमिपैः
tair vṛtaḥ sarvataḥ śūraiḥ pāñcālyāpasadas tataḥ kekayaiś cedikārūṣair matsyair anyaiś ca bhūmipaiḥ
Surrounded on all sides by those heroes — the base son of the Pāñcāla, then, with the Kekayas, the Cedis, the Kārūṣas, the Matsyas, and other kings—
उन समस्त शूरों से चारों ओर घिरा हुआ वह पाञ्चाल का नीच (धृष्टद्युम्न), तब केकयों, चेदियों, कारूषों, मत्स्यों और अन्य राजाओं के साथ—
Verse 28
व्याकुलीकृतम् आचार्यं पिपीलैर् उरगं यथा कर्मण्य् असुकरे सक्तं जघानेति मतिर् मम
vyākulīkṛtam ācāryaṃ pipīlair uragaṃ yathā karmaṇy asukare saktaṃ jaghāneti matir mama
the preceptor being thrown into confusion, like a serpent by ants, and engaged in a deed hard to do, he slew — such is my thought.
चींटियों से सर्प के समान व्याकुल किए गए, दुष्कर कर्म में लगे हुए आचार्य को उसने मारा — ऐसा मेरा विचार है।
Verse 29
यो ऽधीत्य चतुरो वेदान् सर्वान् आख्यानपञ्चमान् ब्राह्मणानां प्रतिष्ठासीत् स्रोतसाम् इव सागरः स कथं ब्राह्मणो वृद्धः शस्त्रेण वधम् आप्तवान्
yo 'dhītya caturo vedān sarvān ākhyānapañcamān brāhmaṇānāṃ pratiṣṭhāsīt srotasām iva sāgaraḥ sa kathaṃ brāhmaṇo vṛddhaḥ śastreṇa vadham āptavān
He who, having studied the four Vedas with the tales as the fifth, was the mainstay of the brahmins, as the ocean is of the streams — how did that aged brahmin meet his death by the sword?
जिसने आख्यानों को पाँचवाँ मानकर चारों वेदों का अध्ययन किया, और जो नदियों के लिए सागर के समान ब्राह्मणों के आश्रय थे — वह वृद्ध ब्राह्मण शस्त्र से वध को कैसे प्राप्त हुआ?
Verse 30
अमर्षणो मर्षितवान् क्लिश्यमानः सदा मया अनर्हमाणः कौन्तेयः कर्मणस् तस्य तत् फलम्
amarṣaṇo marṣitavān kliśyamānaḥ sadā mayā anarhamāṇaḥ kaunteyaḥ karmaṇas tasya tat phalam
Of intolerant temper yet forbearing, ever harassed by me — and the undeserving son of Kuntī [must reap] the fruit of that deed.
स्वयं असहनशील होकर भी वे सहनशील रहे, और मेरे द्वारा सदा क्लेश पाते रहे; अब अयोग्य (न चाहते हुए भी) कुन्तीपुत्र को उस कर्म का वह फल (भोगना होगा)।
Verse 31
यस्य कर्मानुजीवन्ति लोके सर्वधनुर्भृतः स सत्यसंधः सुकृती श्रीकामैर् निहतः कथम्
yasya karmānujīvanti loke sarvadhanurbhṛtaḥ sa satyasaṃdhaḥ sukṛtī śrīkāmair nihataḥ katham
He on whose deeds all the bow-bearers of the world subsist — that one true to his engagements, the doer of good — how was he slain by those covetous of glory?
संसार के समस्त धनुर्धर जिनके कर्म के सहारे जीते हैं, वे सत्यप्रतिज्ञ, सुकृती (द्रोण) श्री के अभिलाषियों के द्वारा कैसे मारे गए?
Verse 32
दिवि शक्र इव श्रेष्ठो महासत्त्वो महाबलः स कथं निहतः पार्थैः क्षुद्रमत्स्यैर् यथा तिमिः
divi śakra iva śreṣṭho mahāsattvo mahābalaḥ sa kathaṃ nihataḥ pārthaiḥ kṣudramatsyair yathā timiḥ
Best in the sky like Śakra, of great being and great strength — how was he slain by the Pārthas, as a great sea-monster by little fishes?
आकाश में शक्र के समान श्रेष्ठ, महासत्त्व, महाबली वे पार्थों के द्वारा कैसे मारे गए — जैसे छोटी मछलियों से तिमि (महामत्स्य)?
Verse 33
क्षिप्रहस्तश् च बलवान् दृढधन्वारिमर्दनः न यस्य जीविताकाङ्क्षी विषयं प्राप्य जीवति
kṣiprahastaś ca balavān dṛḍhadhanvārimardanaḥ na yasya jīvitākāṅkṣī viṣayaṃ prāpya jīvati
Swift-handed and mighty, of firm bow, the crusher of foes — he, within whose range no one desiring life survives—
शीघ्रहस्त, बलवान्, दृढ़ धनुष वाले, शत्रुओं का मर्दन करने वाले — जिनकी मारक-सीमा में पहुँचकर जीवित रहने का इच्छुक कोई जीवित नहीं रहता—
Verse 34
यं द्वौ न जहतः शब्दौ जीवमानं कदा चन ब्राह्मश् च वेदकामानां ज्याघोषश् च धनुर्भृताम्
yaṃ dvau na jahataḥ śabdau jīvamānaṃ kadā cana brāhmaś ca vedakāmānāṃ jyāghoṣaś ca dhanurbhṛtām
whom, while he lived, two sounds never left: the Brahman-sound of those who sought the Veda, and the twang of the bowstring of the bow-bearers—
जीवित रहते जिन्हें दो ध्वनियाँ कभी नहीं छोड़ती थीं — वेद के अभिलाषियों की ब्रह्मध्वनि और धनुर्धरों की प्रत्यञ्चा की टंकार—
Verse 35
नाहं मृष्ये हतं द्रोणं सिंहद्विरदविक्रमम् कथं संजय दुर्धर्षम् अनाधृष्ययशोबलम्
nāhaṃ mṛṣye hataṃ droṇaṃ siṃhadviradavikramam kathaṃ saṃjaya durdharṣam anādhṛṣyayaśobalam
I cannot bear that Droṇa is slain, of the valour of lion and elephant. How, O Sañjaya, [was slain] the unassailable one of unassailable fame and might?
सिंह और हाथी के समान पराक्रमी द्रोण को मारा गया मैं सह नहीं पाता। हे संजय! अजेय यश और बल वाले उस दुर्धर्ष को (कैसे मारा गया)?
Verse 36
के ऽरक्षन् दक्षिणं चक्रं सव्यं के च महात्मनः पुरस्तात् के च वीरस्य युध्यमानस्य संयुगे
ke 'rakṣan dakṣiṇaṃ cakraṃ savyaṃ ke ca mahātmanaḥ purastāt ke ca vīrasya yudhyamānasya saṃyuge
Who guarded the right wheel, and who the left, of that great-souled one? And who stood before the hero as he fought in battle?
उस महात्मा के दक्षिण चक्र की रक्षा किसने की, और वाम चक्र की किसने? और संग्राम में युद्ध करते उस वीर के आगे कौन खड़े थे?
Verse 37
के च तत्र तनुं त्यक्त्वा प्रतीपं मृत्युम् आव्रजन् द्रोणस्य समरे वीराः के ऽकुर्वन्त परां धृतिम्
ke ca tatra tanuṃ tyaktvā pratīpaṃ mṛtyum āvrajan droṇasya samare vīrāḥ ke 'kurvanta parāṃ dhṛtim
And who there, casting off their bodies, went to meet death face-to-face? Which heroes wrought supreme steadfastness in Droṇa's battle?
और वहाँ अपना शरीर त्यागकर सामने से मृत्यु का सामना करने कौन गए? द्रोण के उस समर में किन वीरों ने परम धैर्य दिखाया?
Verse 38
एतद् आर्येण कर्तव्यं कृच्छ्रास्व् आपत्सु संजय पराक्रमेद् यथाशक्त्या तच् च तस्मिन् प्रतिष्ठितम्
etad āryeṇa kartavyaṃ kṛcchrāsv āpatsu saṃjaya parākramed yathāśaktyā tac ca tasmin pratiṣṭhitam
This is what a noble one should do in dire calamities, O Sañjaya: he should strive to the utmost of his power; and that [virtue] was established in him.
हे संजय! संकटपूर्ण विपत्तियों में आर्यपुरुष को यही करना चाहिए — यथाशक्ति पराक्रम करे; और वह (गुण) उनमें प्रतिष्ठित था।
Verse 39
मुह्यते मे मनस् तात कथा तावन् निवर्त्यताम् भूयस् तु लब्धसंज्ञस् त्वा परिप्रक्ष्यामि संजय
muhyate me manas tāta kathā tāvan nivartyatām bhūyas tu labdhasaṃjñas tvā pariprakṣyāmi saṃjaya
My mind grows confused, dear son; let the tale be stayed a while. When I have regained my senses, I will question you again, O Sañjaya.
हे तात! मेरा मन मोहित हो रहा है; कथा को कुछ देर के लिए रोक दो। जब मैं फिर सचेत हो जाऊँ, तब, हे संजय! मैं तुमसे पुनः पूछूँगा।