Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Adhyaya 79

Drona Parva · 33 verses

33 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    संजय उवाच तावकास् तु समीक्ष्यैव वृष्ण्यन्धककुरूत्तमौ प्राग् अत्वरञ् जिघांसन्तस् तथैव विजयः परान्

    saṃjaya uvāca tāvakās tu samīkṣyaiva vṛṣṇyandhakakurūttamau prāg atvarañ jighāṃsantas tathaiva vijayaḥ parān

    Sanjaya said: But your (warriors), beholding the foremost of the Vṛṣṇis, Andhakas, and Kurus (Kṛṣṇa and Arjuna), hastened forward, seeking to slay (them); and so too did Vijaya (Arjuna seek to slay) his foes.

    संजय ने कहा — किन्तु तुम्हारे (योद्धा) वृष्णि, अन्धक और कुरुओं में श्रेष्ठ (कृष्ण और अर्जुन) को देखकर ही, (उन्हें) मारने की इच्छा से आगे शीघ्रता करने लगे; और वैसे ही विजय (अर्जुन) भी शत्रुओं को (मारने की इच्छा से)।

  2. Verse 2

    सुवर्णचित्रैर् वैयाघ्रैः स्वनवद्भिर् महारथैः दीपयन्तो दिशः सर्वा ज्वलद्भिर् इव पावकैः

    suvarṇacitrair vaiyāghraiḥ svanavadbhir mahārathaiḥ dīpayanto diśaḥ sarvā jvaladbhir iva pāvakaiḥ

    With gold-bespangled, tiger-(skinned), resounding great cars, lighting up all the quarters like blazing fires,

    स्वर्ण से विचित्र, व्याघ्रचर्म से मढ़े, घरघराते महान् रथों से — जलती अग्नियों के समान समस्त दिशाओं को प्रकाशित करते हुए,

  3. Verse 3

    रुक्मपृष्ठैश् च दुष्प्रेक्ष्यैः कार्मुकैः पृथिवीपते कूजद्भिर् अतुलान् नादान् रोषितैर् उरगैर् इव

    rukmapṛṣṭhaiś ca duṣprekṣyaiḥ kārmukaiḥ pṛthivīpate kūjadbhir atulān nādān roṣitair uragair iva

    with gold-backed bows hard to look upon, O lord of the earth, twanging incomparable notes like enraged serpents —

    हे पृथ्वीपते, स्वर्णपृष्ठ, दुर्निरीक्ष्य (देखने में कठिन) धनुषों से, जो क्रुद्ध सर्पों के समान अतुलनीय निनाद कर रहे थे —

  4. Verse 4

    भूरिश्रवाः शलः कर्णो वृषसेनो जयद्रथः कृपश् च मद्रराजश् च द्रौणिश् च रथिनां वरः

    bhūriśravāḥ śalaḥ karṇo vṛṣaseno jayadrathaḥ kṛpaś ca madrarājaś ca drauṇiś ca rathināṃ varaḥ

    Bhūriśravas, Śala, Karṇa, Vṛṣasena, Jayadratha, Kṛpa, the king of the Madras (Śalya), and the son of Droṇa (Aśvatthāman), that foremost of car-warriors —

    भूरिश्रवा, शल, कर्ण, वृषसेन, जयद्रथ, कृप, मद्रराज (शल्य) और रथियों में श्रेष्ठ द्रोण-पुत्र (अश्वत्थामा) —

  5. Verse 5

    ते पिबन्त इवाकाशम् अश्वैर् अष्टौ महारथाः व्यराजयन् दश दिशो वैयाघ्रैर् हेमचन्द्रकैः

    te pibanta ivākāśam aśvair aṣṭau mahārathāḥ vyarājayan daśa diśo vaiyāghrair hemacandrakaiḥ

    these eight mighty car-warriors, drinking the sky as it were with their steeds, illumined the ten quarters with their tiger-(skinned cars) decked with golden discs.

    ये आठ महारथी, अपने घोड़ों से मानो आकाश को पी रहे हों, स्वर्णिम चन्द्राकृतियों से मढ़े व्याघ्रचर्मी (रथों) से दसों दिशाओं को प्रकाशित करने लगे।

  6. Verse 6

    ते दंशिताः सुसंरब्धा रथैर् मेघौघनिस्वनैः समावृण्वन् दिशः सर्वाः पार्थं च विशिखैः शितैः

    te daṃśitāḥ susaṃrabdhā rathair meghaughanisvanaiḥ samāvṛṇvan diśaḥ sarvāḥ pārthaṃ ca viśikhaiḥ śitaiḥ

    Clad in armour, greatly enraged, with cars roaring like masses of clouds, they covered all the quarters, and Pārtha too, with their whetted arrows.

    कवचधारी, अत्यन्त क्रुद्ध वे, मेघ-समूह के समान गर्जन वाले रथों से, समस्त दिशाओं को और पार्थ को भी तीक्ष्ण बाणों से ढक देने लगे।

  7. Verse 7

    कौलूतका हयाश् चित्रा वहन्तस् तान् महारथान् व्यशोभन्त तदा शीघ्रा दीपयन्तो दिशो दश

    kaulūtakā hayāś citrā vahantas tān mahārathān vyaśobhanta tadā śīghrā dīpayanto diśo daśa

    The variegated steeds of Kulūta (breed), bearing those mighty car-warriors, then shone forth, swift, illumining the ten quarters.

    उन महारथियों को ढोते हुए कुलूत (देश के) विचित्र घोड़े तब शीघ्रता से दसों दिशाओं को प्रकाशित करते हुए शोभायमान हुए।

  8. Verse 8

    आजानेयैर् महावेगैर् नानादेशसमुत्थितैः पार्वतीयैर् नदीजैश् च सैन्धवैश् च हयोत्तमैः

    ājāneyair mahāvegair nānādeśasamutthitaiḥ pārvatīyair nadījaiś ca saindhavaiś ca hayottamaiḥ

    With the excellent steeds of the Ājānīya breed, of great speed, sprung from diverse lands, of mountain-breeds, river-born, and of the Sindhu breed,

    आजानीय नस्ल के महान् वेगवान्, नाना देशों में उत्पन्न, पर्वतीय, नदीजात और सिन्धु-नस्ल के उत्तम घोड़ों से —

  9. Verse 9

    कुरुयोधवरा राजंस् तव पुत्रं परीप्सवः धनंजयरथं शीघ्रं सर्वतः समुपाद्रवन्

    kuruyodhavarā rājaṃs tava putraṃ parīpsavaḥ dhanaṃjayarathaṃ śīghraṃ sarvataḥ samupādravan

    the foremost warriors of the Kurus, O king, seeking to protect your son, swiftly rushed upon Dhanaṃjaya's car from all sides.

    हे राजन्, तुम्हारे पुत्र की रक्षा चाहते हुए कुरुओं के श्रेष्ठ योद्धा शीघ्रता से चारों ओर से धनंजय के रथ पर टूट पड़े।

  10. Verse 10

    ते प्रगृह्य महाशङ्खान् दध्मुः पुरुषसत्तमाः पूरयन्तो दिवं राजन् पृथिवीं च ससागराम्

    te pragṛhya mahāśaṅkhān dadhmuḥ puruṣasattamāḥ pūrayanto divaṃ rājan pṛthivīṃ ca sasāgarām

    Taking up their great conches, those best of men blew them, filling heaven, O king, and the earth with its seas.

    हे राजन्, उन पुरुषश्रेष्ठों ने अपने महाशंख लेकर, स्वर्ग और समुद्र सहित पृथ्वी को भरते हुए, उन्हें बजाया।

  11. Verse 11

    तथैव दध्मतुः शङ्खौ वासुदेवधनंजयौ प्रवरौ सर्वभूतानां सर्वशङ्खवरौ भुवि देवदत्तं च कौन्तेयः पाञ्चजन्यं च केशवः

    tathaiva dadhmatuḥ śaṅkhau vāsudevadhanaṃjayau pravarau sarvabhūtānāṃ sarvaśaṅkhavarau bhuvi devadattaṃ ca kaunteyaḥ pāñcajanyaṃ ca keśavaḥ

    Likewise Vāsudeva and Dhanaṃjaya blew their two conches — the foremost of all beings, the best of all conches on earth: the son of Kuntī (blew) the Devadatta, and Keśava the Pāñcajanya.

    वैसे ही वासुदेव और धनंजय ने भी अपने शंख बजाये — समस्त प्राणियों में श्रेष्ठ, पृथ्वी पर सभी शंखों में उत्तम: कुन्तीपुत्र ने देवदत्त और केशव ने पाञ्चजन्य।

  12. Verse 12

    शब्दस् तु देवदत्तस्य धनंजयसमीरितः पृथिवीं चान्तरिक्षं च दिशश् चैव समावृणोत्

    śabdas tu devadattasya dhanaṃjayasamīritaḥ pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca diśaś caiva samāvṛṇot

    The sound of the Devadatta, blown by Dhanaṃjaya, covered the earth, the mid-region, and the quarters.

    धनंजय द्वारा बजाये गये देवदत्त का शब्द पृथ्वी, अन्तरिक्ष और दिशाओं को भी ढक गया।

  13. Verse 13

    तथैव पाञ्चजन्यो ऽपि वासुदेवसमीरितः सर्वशब्दान् अतिक्रम्य पूरयाम् आस रोदसी

    tathaiva pāñcajanyo 'pi vāsudevasamīritaḥ sarvaśabdān atikramya pūrayām āsa rodasī

    Likewise the Pāñcajanya, blown by Vāsudeva, surpassing all sounds, filled heaven and earth.

    वैसे ही वासुदेव द्वारा बजाये गये पाञ्चजन्य ने भी समस्त शब्दों को लाँघकर आकाश और पृथ्वी को भर दिया।

  14. Verse 14

    तस्मिंस् तथा वर्तमाने दारुणे नादसंकुले भीरूणां त्रासजनने शूराणां हर्षवर्धने

    tasmiṃs tathā vartamāne dāruṇe nādasaṃkule bhīrūṇāṃ trāsajanane śūrāṇāṃ harṣavardhane

    While that terrible din, thick with clamour, prevailed — engendering terror in the timid, increasing the joy of the brave —

    इस प्रकार वह दारुण, कोलाहल से भरा — कायरों में भय उत्पन्न करने वाला, शूरों का हर्ष बढ़ाने वाला (निनाद) प्रवृत्त हुआ,

  15. Verse 15

    प्रवादितासु भेरीषु झर्झरेष्व् आनकेषु च मृदङ्गेषु च राजेन्द्र वाद्यमानेष्व् अनेकशः

    pravāditāsu bherīṣu jharjhareṣv ānakeṣu ca mṛdaṅgeṣu ca rājendra vādyamāneṣv anekaśaḥ

    while kettledrums, jharjharas, and ānakas were sounded, and mṛdaṅgas, O king of kings, and many (instruments) were played,

    हे राजेन्द्र, जब भेरियाँ, झर्झर और आनक बजाये गये, और मृदंग तथा अनेक (बाजे) बजने लगे,

  16. Verse 16

    महारथसमाख्याता दुर्योधनहितैषिणः अमृष्यमाणास् तं शब्दं क्रुद्धाः परमधन्विनः नानादेश्या महीपालाः स्वसैन्यपरिरक्षिणः

    mahārathasamākhyātā duryodhanahitaiṣiṇaḥ amṛṣyamāṇās taṃ śabdaṃ kruddhāḥ paramadhanvinaḥ nānādeśyā mahīpālāḥ svasainyaparirakṣiṇaḥ

    the renowned mighty car-warriors, wishers of Duryodhana's welfare, unable to brook that sound, the wrathful supreme bowmen, kings of diverse lands, guardians of their own hosts,

    तब दुर्योधन का हित चाहने वाले विख्यात महारथी, उस शब्द को न सह सकने वाले क्रुद्ध श्रेष्ठ धनुर्धर, नाना देशों के राजा, अपनी सेनाओं की रक्षा करने वाले,

  17. Verse 17

    अमर्षिता महाशङ्खान् दध्मुर् वीरा महारथाः कृते प्रतिकरिष्यन्तः केशवस्यार्जुनस्य च

    amarṣitā mahāśaṅkhān dadhmur vīrā mahārathāḥ kṛte pratikariṣyantaḥ keśavasyārjunasya ca

    — unforbearing, those heroic mighty car-warriors blew their great conches, purposing to requite (the challenge) of Keśava and Arjuna.

    असहिष्णु होकर उन वीर महारथियों ने अपने महाशंख बजाये, केशव और अर्जुन के (किये) का प्रत्युत्तर देने के लिए।

  18. Verse 18

    बभूव तव तत् सैन्यं शङ्खशब्दसमीरितम् उद्विग्नरथनागाश्वम् अस्वस्थम् इव चाभिभो

    babhūva tava tat sainyaṃ śaṅkhaśabdasamīritam udvignarathanāgāśvam asvastham iva cābhibho

    That host of yours, roused by the conch-blasts, became, O lord, with its cars, elephants, and steeds agitated, as if unwell (uneasy).

    हे प्रभो, शंख-शब्दों से विचलित तुम्हारी वह सेना रथ, हाथी और घोड़ों सहित व्याकुल होकर मानो अस्वस्थ-सी हो गई।

  19. Verse 19

    तत् प्रयुक्तम् इवाकाशं शूरैः शङ्खनिनादितम् बभूव भृशम् उद्विग्नं निर्घातैर् इव नादितम्

    tat prayuktam ivākāśaṃ śūraiḥ śaṅkhanināditam babhūva bhṛśam udvignaṃ nirghātair iva nāditam

    That (host), as it were the sky filled with conch-blasts by the heroes, became exceedingly agitated, as though rent by thunderclaps.

    शूरों द्वारा शंख-निनाद से भरा वह (सैन्य), मानो आकाश (भर गया हो), अत्यन्त विचलित हो उठा, जैसे वज्रपातों से गूँज उठा हो।

  20. Verse 20

    स शब्दः सुमहान् राजन् दिशः सर्वा व्यनादयत् त्रासयाम् आस तत् सैन्यं युगान्त इव संभृतः

    sa śabdaḥ sumahān rājan diśaḥ sarvā vyanādayat trāsayām āsa tat sainyaṃ yugānta iva saṃbhṛtaḥ

    That very great sound, O king, made all the quarters resound, and terrified that host, as (a portent) gathered at the end of an age.

    हे राजन्, वह अत्यन्त महान् शब्द समस्त दिशाओं को गुँजाने लगा, और युगान्त में एकत्रित (प्रलय के समान) उस सेना को त्रस्त कर दिया।

  21. Verse 21

    ततो दुर्योधनो ऽष्टौ च राजानस् ते महारथाः जयद्रथस्य रक्षार्थं पाण्डवं पर्यवारयन्

    tato duryodhano 'ṣṭau ca rājānas te mahārathāḥ jayadrathasya rakṣārthaṃ pāṇḍavaṃ paryavārayan

    Then Duryodhana and those eight kings, mighty car-warriors, surrounded the Pāṇḍava for the protection of Jayadratha.

    तब दुर्योधन और वे आठ महारथी राजा जयद्रथ की रक्षा के लिए पाण्डव को घेरने लगे।

  22. Verse 22

    ततो द्रौणिस् त्रिसप्तत्या वासुदेवम् अताडयत् अर्जुनं च त्रिभिर् भल्लैर् ध्वजम् अश्वांश् च पञ्चभिः

    tato drauṇis trisaptatyā vāsudevam atāḍayat arjunaṃ ca tribhir bhallair dhvajam aśvāṃś ca pañcabhiḥ

    Then the son of Droṇa (Aśvatthāman) struck Vāsudeva with seventy-three (arrows), and Arjuna with three broad-headed shafts, and his standard and steeds with five.

    तब द्रोण-पुत्र (अश्वत्थामा) ने तिहत्तर बाणों से वासुदेव पर प्रहार किया, तीन भल्लों से अर्जुन पर, और पाँच बाणों से उनके ध्वज और घोड़ों पर।

  23. Verse 23

    तम् अर्जुनः पृषत्कानां शतैः षड्भिर् अताडयत् अत्यर्थम् इव संक्रुद्धः प्रतिविद्धे जनार्दने

    tam arjunaḥ pṛṣatkānāṃ śataiḥ ṣaḍbhir atāḍayat atyartham iva saṃkruddhaḥ pratividdhe janārdane

    Him Arjuna struck with six hundred feathered arrows, exceedingly wrathful, since Janārdana had been pierced.

    जनार्दन के बिंधने से अत्यन्त क्रुद्ध होकर अर्जुन ने उस पर छह सौ पंखयुक्त बाणों से प्रहार किया।

  24. Verse 24

    कर्णं द्वादशभिर् विद्ध्वा वृषसेनं त्रिभिस् तथा शल्यस्य सशरं चापं मुष्टौ चिच्छेद वीर्यवान्

    karṇaṃ dvādaśabhir viddhvā vṛṣasenaṃ tribhis tathā śalyasya saśaraṃ cāpaṃ muṣṭau ciccheda vīryavān

    Piercing Karṇa with twelve (arrows) and Vṛṣasena with three, the valiant one cut off Śalya's bow, together with its arrow, at the grip.

    कर्ण को बारह बाणों से और वृषसेन को तीन से बेधकर, पराक्रमी (अर्जुन) ने शल्य के बाण सहित धनुष को मूठ के पास से काट डाला।

  25. Verse 25

    गृहीत्वा धनुर् अन्यत् तु शल्यो विव्याध पाण्डवम् भूरिश्रवास् त्रिभिर् बाणैर् हेमपुङ्खैः शिलाशितैः

    gṛhītvā dhanur anyat tu śalyo vivyādha pāṇḍavam bhūriśravās tribhir bāṇair hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ

    But taking up another bow, Śalya pierced the Pāṇḍava; and Bhūriśravas (struck him) with three gold-nocked, stone-whetted arrows.

    किन्तु दूसरा धनुष लेकर शल्य ने पाण्डव को बेधा; और भूरिश्रवा ने स्वर्णपुंख, पत्थर पर पैने तीन बाणों से (बेधा)।

  26. Verse 26

    कर्णो द्वात्रिंशता चैव वृषसेनश् च पञ्चभिः जयद्रथस् त्रिसप्तत्या कृपश् च दशभिः शरैः मद्रराजश् च दशभिर् विव्यधुः फल्गुनं रणे

    karṇo dvātriṃśatā caiva vṛṣasenaś ca pañcabhiḥ jayadrathas trisaptatyā kṛpaś ca daśabhiḥ śaraiḥ madrarājaś ca daśabhir vivyadhuḥ phalgunaṃ raṇe

    Karṇa with thirty-two, and Vṛṣasena with five, Jayadratha with seventy-three, Kṛpa with ten arrows, and the king of the Madras (Śalya) with ten, pierced Phalguna in the battle.

    कर्ण ने बत्तीस, वृषसेन ने पाँच, जयद्रथ ने तिहत्तर, कृप ने दस बाणों से, और मद्रराज (शल्य) ने दस (बाणों से) रण में फाल्गुन को बेध डाला।

  27. Verse 27

    ततः शराणां षष्ट्या तु द्रौणिः पार्थम् अवाकिरत् वासुदेवं च सप्तत्या पुनः पार्थं च पञ्चभिः

    tataḥ śarāṇāṃ ṣaṣṭyā tu drauṇiḥ pārtham avākirat vāsudevaṃ ca saptatyā punaḥ pārthaṃ ca pañcabhiḥ

    Then the son of Droṇa (Aśvatthāman) covered Pārtha with sixty arrows, and Vāsudeva with seventy, and again Pārtha with five.

    तब द्रोण-पुत्र (अश्वत्थामा) ने साठ बाणों से पार्थ को, सत्तर से वासुदेव को, और फिर पाँच से पार्थ को ढक दिया।

  28. Verse 28

    प्रहसंस् तु नरव्याघ्रः श्वेताश्वः कृष्णसारथिः प्रत्यविध्यत् स तान् सर्वान् दर्शयन् पाणिलाघवम्

    prahasaṃs tu naravyāghraḥ śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ pratyavidhyat sa tān sarvān darśayan pāṇilāghavam

    But that tiger among men, the white-steeded one with Kṛṣṇa for his charioteer, laughing, struck them all in return, displaying the deftness of his hand.

    किन्तु कृष्ण-सारथि वाले श्वेताश्व नरव्याघ्र ने हँसते हुए हाथ का लाघव दिखाते हुए उन सबको प्रत्युत्तर में बेध दिया।

  29. Verse 29

    कर्णं द्वादशभिर् विद्ध्वा वृषसेनं त्रिभिः शरैः शल्यस्य समरे चापं मुष्टिदेशे न्यकृन्तत

    karṇaṃ dvādaśabhir viddhvā vṛṣasenaṃ tribhiḥ śaraiḥ śalyasya samare cāpaṃ muṣṭideśe nyakṛntata

    Piercing Karṇa with twelve arrows and Vṛṣasena with three arrows, he cut off Śalya's bow in the battle at the grip.

    कर्ण को बारह बाणों से और वृषसेन को तीन बाणों से बेधकर उन्होंने रण में शल्य के धनुष को मूठ के स्थान पर काट डाला।

  30. Verse 30

    सौमदत्तिं त्रिभिर् विद्ध्वा शल्यं च दशभिः शरैः शितैर् अग्निशिखाकारैर् द्रौणिं विव्याध चाष्टभिः

    saumadattiṃ tribhir viddhvā śalyaṃ ca daśabhiḥ śaraiḥ śitair agniśikhākārair drauṇiṃ vivyādha cāṣṭabhiḥ

    Piercing the son of Somadatta (Bhūriśravas) with three (arrows) and Śalya with ten, with whetted (arrows) flame-tipped like fire he pierced the son of Droṇa (Aśvatthāman) with eight.

    सोमदत्त-पुत्र (भूरिश्रवा) को तीन (बाणों से) और शल्य को दस बाणों से बेधकर, अग्निशिखा के आकार वाले तीक्ष्ण (बाणों से) उन्होंने द्रोण-पुत्र को आठ बाणों से बेध दिया।

  31. Verse 31

    गौतमं पञ्चविंशत्या शैन्धवं च शतेन ह पुनर् द्रौणिं च सप्तत्या शराणां सो ऽभ्यताडयत्

    gautamaṃ pañcaviṃśatyā śaindhavaṃ ca śatena ha punar drauṇiṃ ca saptatyā śarāṇāṃ so 'bhyatāḍayat

    (He struck) Gautama (Kṛpa) with twenty-five and the Saindhava (Jayadratha) with a hundred, and again he smote the son of Droṇa with seventy arrows.

    गौतम (कृप) को पच्चीस और सैन्धव (जयद्रथ) को सौ (बाणों से), तथा द्रोण-पुत्र को फिर सत्तर बाणों से उन्होंने प्रहार किया।

  32. Verse 32

    भूरिश्रवास् तु संक्रुद्धः प्रतोदं चिच्छिदे हरेः अर्जुनं च त्रिसप्तत्या बाणानाम् आजघान ह

    bhūriśravās tu saṃkruddhaḥ pratodaṃ cicchide hareḥ arjunaṃ ca trisaptatyā bāṇānām ājaghāna ha

    But Bhūriśravas, enraged, cut off the goad of Hari (Kṛṣṇa), and struck Arjuna with seventy-three arrows.

    किन्तु क्रुद्ध भूरिश्रवा ने हरि (कृष्ण) का प्रतोद (चाबुक) काट डाला, और अर्जुन पर तिहत्तर बाणों से प्रहार किया।

  33. Verse 33

    ततः शरशतैस् तीक्ष्णैस् तान् अरीञ् श्वेतवाहनः प्रत्यषेधद् द्रुतं क्रुद्धो महावातो घनान् इव

    tataḥ śaraśatais tīkṣṇais tān arīñ śvetavāhanaḥ pratyaṣedhad drutaṃ kruddho mahāvāto ghanān iva

    Then, with hundreds of whetted arrows, the white-steeded one (Arjuna), wrathful, swiftly repelled those foes, as a great wind (scatters) clouds.

    तब श्वेतवाहन (अर्जुन) ने क्रुद्ध होकर सैकड़ों तीक्ष्ण बाणों से उन शत्रुओं को शीघ्रता से वैसे रोक दिया जैसे प्रचण्ड वायु मेघों को।