Adhyaya 73
Drona Parva · 53 verses
53 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
धृतराष्ट्र उवाच बाणे तस्मिन् निकृत्ते तु धृष्टद्युम्ने च मोक्षिते तेन वृष्णिप्रवीरेण युयुधानेन संजय
dhṛtarāṣṭra uvāca bāṇe tasmin nikṛtte tu dhṛṣṭadyumne ca mokṣite tena vṛṣṇipravīreṇa yuyudhānena saṃjaya
Dhṛtarāṣṭra said: When that arrow was cut off and Dhṛṣṭadyumna freed by that foremost of the Vṛṣṇis, Yuyudhāna (Sātyaki), O Sanjaya,
धृतराष्ट्र ने कहा — हे संजय, जब वह बाण काट दिया गया और उस वृष्णिप्रवर युयुधान (सात्यकि) ने धृष्टद्युम्न को मुक्त करा लिया,
Verse 2
अमर्षितो महेष्वासः सर्वशस्त्रभृतां वरः नरव्याघ्रः शिनेः पौत्रे द्रोणः किम् अकरोद् युधि
amarṣito maheṣvāsaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ naravyāghraḥ śineḥ pautre droṇaḥ kim akarod yudhi
what did Droṇa, that great bowman, unforbearing, foremost of all weapon-bearers, that tiger among men, do in the fight against the grandson of Śini?
तब असहिष्णु महाधनुर्धर, समस्त शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ, नरव्याघ्र द्रोण ने युद्ध में शिनि-पौत्र (सात्यकि) के प्रति क्या किया?
Verse 3
संजय उवाच संप्रद्रुतः क्रोधविषो व्यादितास्यशरासनः तीक्ष्णधारेषुदशनः शितनाराचदंष्ट्रवान्
saṃjaya uvāca saṃpradrutaḥ krodhaviṣo vyāditāsyaśarāsanaḥ tīkṣṇadhāreṣudaśanaḥ śitanārācadaṃṣṭravān
Sanjaya said: Rushing on, with the venom of wrath, his mouth (the bow) gaping open, his teeth sharp-edged arrows, his fangs whetted iron shafts,
संजय ने कहा — क्रोध-रूपी विष वाले, धनुष रूपी फैले मुख वाले, तीक्ष्ण धार वाले बाण रूपी दाँतों वाले, पैने नाराच रूपी दाढ़ों वाले,
Verse 4
संरम्भामर्षताम्राक्षो महाहिर् इव निःश्वसन् नरवीरप्रमुदितैः शोणैर् अश्वैर् महाजवैः
saṃrambhāmarṣatāmrākṣo mahāhir iva niḥśvasan naravīrapramuditaiḥ śoṇair aśvair mahājavaiḥ
his eyes coppery with fury and indignation, hissing like a great serpent, with his blood-red steeds of great speed, gladdening the heroes among men,
क्रोध और असहनशीलता से ताम्र नेत्रों वाले, महासर्प के समान फुफकारते, नरवीरों को आनन्दित करते, अत्यन्त वेगवान् लाल घोड़ों के साथ —
Verse 5
उत्पतद्भिर् इवाकाशं क्रमद्भिर् इव सर्वतः रुक्मपुङ्खाञ् शरान् अस्यन् युयुधानम् उपाद्रवत्
utpatadbhir ivākāśaṃ kramadbhir iva sarvataḥ rukmapuṅkhāñ śarān asyan yuyudhānam upādravat
as though leaping to the sky and striding on every side, shooting gold-nocked arrows, he rushed upon Yuyudhāna (Sātyaki).
मानो आकाश में उड़ते और सब ओर कूदते हुए, स्वर्णपुंख बाण छोड़ते हुए (द्रोण) युयुधान पर टूट पड़े।
Verse 6
शरपातमहावर्षं रथघोषबलाहकम् कार्मुकाकर्षविक्षिप्तं नाराचबहुविद्युतम्
śarapātamahāvarṣaṃ rathaghoṣabalāhakam kārmukākarṣavikṣiptaṃ nārācabahuvidyutam
A great cloud of the downpour of arrows, with the thunder of chariot-noise, hurled from the drawing of the bow, with many lightnings of iron shafts,
बाण-वर्षा जिसकी महावृष्टि थी, रथघोष जिसके मेघ-गर्जन थे, धनुष के खिंचाव से छोड़ा गया, नाराच जिसकी अनेक बिजलियाँ थीं,
Verse 7
शक्तिखड्गाशनिधरं क्रोधवेगसमुत्थितम् द्रोणमेघम् अनावार्यं हयमारुतचोदितम्
śaktikhaḍgāśanidharaṃ krodhavegasamutthitam droṇamegham anāvāryaṃ hayamārutacoditam
bearing darts, swords, and thunderbolts, risen from the force of wrath — that irresistible Droṇa-cloud, driven by the wind of steeds —
शक्ति, खड्ग और अशनि (वज्र) को धारण करने वाला, क्रोध के वेग से उठा हुआ, अनिवार्य, घोड़ों रूपी वायु से प्रेरित वह द्रोण-रूपी मेघ —
Verse 8
दृष्ट्वैवाभिपतन्तं तं शूरः परपुरंजयः उवाच सूतं शैनेयः प्रहसन् युद्धदुर्मदः
dṛṣṭvaivābhipatantaṃ taṃ śūraḥ parapuraṃjayaḥ uvāca sūtaṃ śaineyaḥ prahasan yuddhadurmadaḥ
seeing it swooping upon him, the hero, conqueror of hostile cities, the grandson of Śini (Sātyaki), unconquerable in battle, laughing, said to his charioteer:
उसे अपनी ओर झपटते देखकर शूर, शत्रुनगरों का विजेता, युद्ध में दुर्धर्ष शिनि-पौत्र (सात्यकि) ने हँसते हुए अपने सारथि से कहा —
Verse 9
एतं वै ब्राह्मणं क्रूरं स्वकर्मण्य् अनवस्थितम् आश्रयं धार्तराष्ट्रस्य राज्ञो दुःखभयावहम्
etaṃ vai brāhmaṇaṃ krūraṃ svakarmaṇy anavasthitam āśrayaṃ dhārtarāṣṭrasya rājño duḥkhabhayāvaham
'This cruel Brahman, unsteady in his own duty (of a priest), the support of King Dhārtarāṣṭra (Duryodhana), the bringer of grief and fear —
'इस क्रूर ब्राह्मण को, जो अपने (ब्राह्मण-)कर्म में स्थिर नहीं है, जो राजा धृतराष्ट्र-पुत्र (दुर्योधन) का आश्रय है, दुःख और भय देने वाला है,'
Verse 10
शीघ्रं प्रजवितैर् अश्वैः प्रत्युद्याहि प्रहृष्टवत् आचार्यं राजपुत्राणां सततं शूरमानिनम्
śīghraṃ prajavitair aśvaiḥ pratyudyāhi prahṛṣṭavat ācāryaṃ rājaputrāṇāṃ satataṃ śūramāninam
— advance swiftly with the fleet steeds against him, joyously, — the preceptor of the princes, who ever deems himself a hero.'
'वेगवान् घोड़ों से शीघ्र, हर्षपूर्वक इसके सम्मुख बढ़ चल — राजपुत्रों के आचार्य को, जो सदा स्वयं को शूर मानता है।'
Verse 11
ततो रजतसंकाशा माधवस्य हयोत्तमाः द्रोणस्याभिमुखाः शीघ्रम् अगच्छन् वातरंहसः
tato rajatasaṃkāśā mādhavasya hayottamāḥ droṇasyābhimukhāḥ śīghram agacchan vātaraṃhasaḥ
Then the excellent silver-hued steeds of the Mādhava (Sātyaki), swift as the wind, went quickly toward Droṇa.
तब माधव (सात्यकि) के रजत के समान उत्तम, वायु-वेग वाले घोड़े शीघ्र ही द्रोण के सम्मुख चले।
Verse 12
इषुजालावृतं घोरम् अन्धकारम् अनन्तरम् अनाधृष्यम् इवान्येषां शूराणाम् अभवत् तदा
iṣujālāvṛtaṃ ghoram andhakāram anantaram anādhṛṣyam ivānyeṣāṃ śūrāṇām abhavat tadā
(There followed) a terrible, unbroken darkness covered with a net of arrows, then unassailable by other heroes.
तब बाण-जाल से ढका हुआ, घोर, अखण्ड अन्धकार (छा गया), जो उस समय अन्य शूरों के लिए अनाक्रम्य हो गया।
Verse 13
ततः शीघ्रास्त्रविदुषोर् द्रोणसात्वतयोस् तदा नान्तरं शरवृष्टीनां दृश्यते नरसिंहयोः
tataḥ śīghrāstraviduṣor droṇasātvatayos tadā nāntaraṃ śaravṛṣṭīnāṃ dṛśyate narasiṃhayoḥ
Then, between Droṇa and the Sātvata (Sātyaki), those two skilled in swift weapons, those two lions among men, no gap could be seen amid the showers of arrows.
तब शीघ्र-अस्त्र में निपुण, नरसिंह द्रोण और सात्वत (सात्यकि) के बीच बाण-वर्षाओं में कोई अन्तर (खाली स्थान) दिखाई न देता था।
Verse 14
इषूणां संनिपातेन शब्दो धाराभिघातजः शुश्रुवे शक्रमुक्तानाम् अशनीनाम् इव स्वनः
iṣūṇāṃ saṃnipātena śabdo dhārābhighātajaḥ śuśruve śakramuktānām aśanīnām iva svanaḥ
By the collision of the arrows there was heard a sound born of the striking of their streams, like the crash of the thunderbolts hurled by Śakra.
बाणों के परस्पर टकराव से उनकी धाराओं के आघात से उत्पन्न वह शब्द शक्र द्वारा छोड़े गये वज्रों के निनाद के समान सुनाई पड़ता था।
Verse 15
नाराचैर् अतिविद्धानां शराणां रूपम् आबभौ आशीविषविदष्टानां सर्पाणाम् इव भारत
nārācair atividdhānāṃ śarāṇāṃ rūpam ābabhau āśīviṣavidaṣṭānāṃ sarpāṇām iva bhārata
The arrows, deeply pierced through by the iron shafts (as they clashed), appeared, O Bhārata, like serpents bitten by venomous serpents.
हे भारत, नाराचों से अत्यन्त बिंधे हुए (टकराते) उन बाणों का रूप विष-सर्पों द्वारा काटे गये सर्पों के समान प्रतीत होता था।
Verse 16
तयोर् ज्यातलनिर्घोषो व्यश्रूयत सुदारुणः अजस्रं शैलशृङ्गाणां वज्रेणाहन्यताम् इव
tayor jyātalanirghoṣo vyaśrūyata sudāruṇaḥ ajasraṃ śailaśṛṅgāṇāṃ vajreṇāhanyatām iva
The twang of their bowstrings and palm-slaps was heard, most terrible, ceaseless, as of mountain-peaks being smitten by the thunderbolt.
उन दोनों की प्रत्यंचा और धनुष-तल की टंकार अत्यन्त दारुण रूप से निरन्तर सुनाई पड़ती थी, मानो वज्र से पर्वत-शिखरों पर आघात किया जा रहा हो।
Verse 17
उभयोस् तौ रथौ राजंस् ते चाश्वास्तौ च सारथी रुक्मपुङ्खैः शरैश् छन्नाश् चित्ररूपा बभुस् तदा
ubhayos tau rathau rājaṃs te cāśvāstau ca sārathī rukmapuṅkhaiḥ śaraiś channāś citrarūpā babhus tadā
The two chariots of both, O king, and their steeds and their two charioteers, covered with gold-nocked arrows, then appeared of wondrous form.
हे राजन्, दोनों के वे दोनों रथ, तथा वे घोड़े और वे सारथि, स्वर्णपुंख बाणों से ढके हुए तब विचित्र रूप वाले प्रतीत हुए।
Verse 18
निर्मलानाम् अजिह्मानां नाराचानां विशां पते निर्मुक्ताशीविषाभानां संपातो ऽभूत् सुदारुणः
nirmalānām ajihmānāṃ nārācānāṃ viśāṃ pate nirmuktāśīviṣābhānāṃ saṃpāto 'bhūt sudāruṇaḥ
Of the pure, unwarped iron shafts, O lord of the people, resembling venomous serpents let loose, the collision was most terrible.
हे प्रजापते, निर्मल, सीधे, छोड़े गये विष-सर्पों के समान नाराचों का वह परस्पर संघात अत्यन्त दारुण हो उठा।
Verse 19
उभयोः पतिते छत्रे तथैव पतितौ ध्वजौ उभौ रुधिरसिक्ताङ्गाव् उभौ च विजयैषिणौ
ubhayoḥ patite chatre tathaiva patitau dhvajau ubhau rudhirasiktāṅgāv ubhau ca vijayaiṣiṇau
The umbrellas of both fell, and likewise their two standards fell; both had their limbs bathed in blood, and both were desirous of victory.
दोनों के छत्र गिर पड़े और इसी प्रकार दोनों के ध्वज भी गिर पड़े; दोनों के अंग रक्त से सिंचे थे और दोनों ही विजय के इच्छुक थे।
Verse 20
स्रवद्भिः शोणितं गात्रैः प्रस्रुताव् इव वारणौ अन्योन्यम् अभिविध्येतां जीवितान्तकरैः शरैः
sravadbhiḥ śoṇitaṃ gātraiḥ prasrutāv iva vāraṇau anyonyam abhividhyetāṃ jīvitāntakaraiḥ śaraiḥ
With bodies streaming blood, like two elephants (with rut) flowing, they pierced one another with life-ending arrows.
शरीरों से रक्त बहाते हुए, मद बहाते दो हाथियों के समान वे दोनों एक-दूसरे को जीवनान्तक बाणों से बेधने लगे।
Verse 21
गर्जितोत्क्रुष्टसंनादाः शङ्खदुन्दुभिनिस्वनाः उपारमन् महाराज व्याजहार न कश् चन
garjitotkruṣṭasaṃnādāḥ śaṅkhadundubhinisvanāḥ upāraman mahārāja vyājahāra na kaś cana
The roars, shouts, and clamour, and the sounds of conches and drums, ceased, O great king; no one uttered a word.
हे महाराज, गर्जना, सिंहनाद और कोलाहल, तथा शंख और दुन्दुभियों के स्वर थम गये; कोई कुछ न बोला।
Verse 22
तूष्णींभूतान्य् अनीकानि योधा युद्धाद् उपारमन् ददृशे द्वैरथं ताभ्यां जातकौतूहलो जनः
tūṣṇīṃbhūtāny anīkāni yodhā yuddhād upāraman dadṛśe dvairathaṃ tābhyāṃ jātakautūhalo janaḥ
The armies became silent, and the warriors ceased from battle; and the people, filled with curiosity, gazed on the single combat of the two.
सेनाएँ मौन हो गईं, योद्धा युद्ध से रुक गये; और कौतूहल से भरे लोग उन दोनों के द्वैरथ-युद्ध को देखने लगे।
Verse 23
रथिनो हस्तियन्तारो हयारोहाः पदातयः अवैक्षन्ताचलैर् नेत्रैः परिवार्य रथर्षभौ
rathino hastiyantāro hayārohāḥ padātayaḥ avaikṣantācalair netraiḥ parivārya ratharṣabhau
Car-warriors, elephant-drivers, horsemen, and footmen looked on with unwinking eyes, surrounding the two bulls among car-warriors.
रथी, महावत, घुड़सवार और पैदल — सभी, उन दोनों रथश्रेष्ठों को घेरकर, अचल नेत्रों से देखते रहे।
Verse 24
हस्त्यनीकान्य् अतिष्ठन्त तथानीकानि वाजिनाम् तथैव रथवाहिन्यः प्रतिव्यूह्य व्यवस्थिताः
hastyanīkāny atiṣṭhanta tathānīkāni vājinām tathaiva rathavāhinyaḥ prativyūhya vyavasthitāḥ
The elephant-divisions stood still, and so the divisions of horse; likewise the car-hosts, arrayed against one another, stood arranged.
हाथियों की सेनाएँ स्थिर खड़ी रहीं, और वैसे ही घोड़ों की सेनाएँ; तथा रथ-सेनाएँ भी एक-दूसरे के सम्मुख व्यूहबद्ध होकर स्थित रहीं।
Verse 25
मुक्ताविद्रुमचित्रैश् च मणिकाञ्चनभूषितैः ध्वजैर् आभरणैश् चित्रैः कवचैश् च हिरण्मयैः
muktāvidrumacitraiś ca maṇikāñcanabhūṣitaiḥ dhvajair ābharaṇaiś citraiḥ kavacaiś ca hiraṇmayaiḥ
With (banners) variegated with pearls and coral, adorned with gems and gold, with diverse standards and ornaments, and with golden coats of mail,
मोती और मूँगे से विचित्र, मणि और स्वर्ण से विभूषित ध्वजों से, विचित्र आभूषणों से, तथा स्वर्णमय कवचों से,
Verse 26
वैजयन्तीपताकाभिः परिस्तोमाङ्गकम्बलैः विमलैर् निशितैः शस्त्रैर् हयानां च प्रकीर्णकैः
vaijayantīpatākābhiḥ paristomāṅgakambalaiḥ vimalair niśitaiḥ śastrair hayānāṃ ca prakīrṇakaiḥ
with victory-banners and pennons, with housings and body-cloths (of the elephants), with pure whetted weapons, and with the fly-whisks of the steeds,
वैजयन्ती-पताकाओं से, झूलों और अंगकम्बलों से, निर्मल पैने शस्त्रों से, और घोड़ों के चँवरों से,
Verse 27
जातरूपमयीभिश् च राजतीभिश् च मूर्धसु गजानां कुम्भमालाभिर् दन्तवेष्टैश् च भारत
jātarūpamayībhiś ca rājatībhiś ca mūrdhasu gajānāṃ kumbhamālābhir dantaveṣṭaiś ca bhārata
with (frontlets) of gold and of silver upon the heads of the elephants, and with garlands upon their frontal globes and tusk-guards, O Bhārata,
हे भारत, हाथियों के मस्तकों पर स्वर्णमय और रजतमय (भालपत्रों) से, तथा कुम्भस्थलों की मालाओं और दन्तवेष्टों से,
Verse 28
सबलाकाः सखद्योताः सैरावतशतह्रदाः अदृश्यन्तोष्णपर्याये मेघानाम् इव वागुराः
sabalākāḥ sakhadyotāḥ sairāvataśatahradāḥ adṛśyantoṣṇaparyāye meghānām iva vāgurāḥ
with cranes (white banners) and with fireflies (glittering points), with (splendour like) Airāvata and the lightning — the (host) appeared, in the turn of the hot season, like the spreading masses of clouds.
बगुलों (श्वेत पताकाओं) सहित, जुगनुओं (चमकते बिन्दुओं) सहित, ऐरावत और बिजली (की आभा) सहित वह (सेना) ग्रीष्म की बारी में मेघों के जाल के समान दिखाई दी।
Verse 29
अपश्यन्न् अस्मदीयाश् च ते च यौधिष्ठिराः स्थिताः तद् युद्धं युयुधानस्य द्रोणस्य च महात्मनः
apaśyann asmadīyāś ca te ca yaudhiṣṭhirāḥ sthitāḥ tad yuddhaṃ yuyudhānasya droṇasya ca mahātmanaḥ
Both our men and those of Yudhiṣṭhira stood beholding that battle of Yuyudhāna and of the high-souled Droṇa.
हमारे लोग और वे युधिष्ठिर के लोग (सभी) खड़े होकर युयुधान और महात्मा द्रोण के उस युद्ध को देख रहे थे।
Verse 30
विमानाग्रगता देवा ब्रह्मशक्रपुरोगमाः सिद्धचारणसंघाश् च विद्याधरमहोरगाः
vimānāgragatā devā brahmaśakrapurogamāḥ siddhacāraṇasaṃghāś ca vidyādharamahoragāḥ
The gods seated in the forefront of their celestial cars, headed by Brahmā and Śakra, and the hosts of Siddhas and Cāraṇas, the Vidyādharas and the great Uragas,
विमानों के अग्रभाग पर स्थित, ब्रह्मा और शक्र को आगे किये देवता, तथा सिद्धों और चारणों के समूह, विद्याधर और महानाग —
Verse 31
गतप्रत्यागताक्षेपैश् चित्रैः शस्त्रविघातिभिः विविधैर् विस्मयं जग्मुस् तयोः पुरुषसिंहयोः
gatapratyāgatākṣepaiś citraiḥ śastravighātibhiḥ vividhair vismayaṃ jagmus tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ
marvelled at (the feats) of those two lions among men — feats of advancing, retreating, and hurling, wondrous, destructive of weapons, of diverse kinds.
आगे बढ़ने, लौटने और (अस्त्र) फेंकने के विचित्र, शस्त्रनाशक, नाना प्रकार के (कौशलों से) उन दोनों पुरुषसिंहों पर विस्मित हो उठे।
Verse 32
हस्तलाघवम् अस्त्रेषु दर्शयन्तौ महाबलौ अन्योन्यं समविध्येतां शरैस् तौ द्रोणसात्यकी
hastalāghavam astreṣu darśayantau mahābalau anyonyaṃ samavidhyetāṃ śarais tau droṇasātyakī
Displaying the deftness of their hands in weapons, those two mighty ones, Droṇa and Sātyaki, pierced one another with arrows.
अस्त्रों में हाथ का लाघव (फुर्ती) दिखाते हुए वे दोनों महाबली द्रोण और सात्यकि एक-दूसरे को बाणों से बेधने लगे।
Verse 33
ततो द्रोणस्य दाशार्हः शरांश् चिच्छेद संयुगे पत्रिभिः सुदृढैर् आशु धनुश् चैव महाद्युते
tato droṇasya dāśārhaḥ śarāṃś ciccheda saṃyuge patribhiḥ sudṛḍhair āśu dhanuś caiva mahādyute
Then the Dāśārha (Sātyaki) cut off Droṇa's arrows in the fight with firm feathered shafts, and quickly (cut) his bow too, O you of great splendour.
हे महाद्युते, तब दाशार्ह (सात्यकि) ने संग्राम में द्रोण के बाणों को दृढ़ पंखयुक्त बाणों से काट डाला, और शीघ्र ही उनका धनुष भी काट दिया।
Verse 34
निमेषान्तरमात्रेण भारद्वाजो ऽपरं धनुः सज्यं चकार तच् चाशु चिच्छेदास्य स सात्यकिः
nimeṣāntaramātreṇa bhāradvājo 'paraṃ dhanuḥ sajyaṃ cakāra tac cāśu cicchedāsya sa sātyakiḥ
In but the space of a wink, the son of Bhāradvāja (Droṇa) strung another bow; and that too Sātyaki quickly cut off.
पलक झपकने भर के अन्तराल में भारद्वाज (द्रोण) ने दूसरा धनुष चढ़ा लिया; और उसे भी सात्यकि ने शीघ्र काट डाला।
Verse 35
ततस् त्वरन् पुनर् द्रोणो धनुर्हस्तो व्यतिष्ठत सज्यं सज्यं पुनश् चास्य चिच्छेद निशितैः शरैः
tatas tvaran punar droṇo dhanurhasto vyatiṣṭhata sajyaṃ sajyaṃ punaś cāsya ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ
Then Droṇa, in haste, stood again bow in hand; and as fast as he strung it (again and again), (Sātyaki) cut it off with his whetted arrows.
तब शीघ्रता से द्रोण फिर धनुष हाथ में लिये खड़े होते; और जैसे-जैसे वे चढ़ाते, वैसे-वैसे (सात्यकि) तीक्ष्ण बाणों से उसे फिर काट देता।
Verse 36
ततो ऽस्य संयुगे द्रोणो दृष्ट्वा कर्मातिमानुषम् युयुधानस्य राजेन्द्र मनसेदम् अचिन्तयत्
tato 'sya saṃyuge droṇo dṛṣṭvā karmātimānuṣam yuyudhānasya rājendra manasedam acintayat
Then, seeing in the fight that superhuman feat of Yuyudhāna, O king of kings, Droṇa thought thus in his mind:
हे राजेन्द्र, तब संग्राम में युयुधान के उस अतिमानुषी कर्म को देखकर द्रोण ने मन में यह विचार किया —
Verse 37
एतद् अस्त्रबलं रामे कार्तवीर्ये धनंजये भीष्मे च पुरुषव्याघ्रे यद् इदं सात्वतां वरे
etad astrabalaṃ rāme kārtavīrye dhanaṃjaye bhīṣme ca puruṣavyāghre yad idaṃ sātvatāṃ vare
'This might of weapons that is in this best of the Sātvatas is (equal to) that in Rāma (Paraśurāma), in Kārtavīrya, in Dhanaṃjaya, and in Bhīṣma, that tiger among men.'
'अस्त्र का जो यह बल इस सात्वतश्रेष्ठ में है, वह राम (परशुराम) में, कार्तवीर्य में, धनंजय में, और नरव्याघ्र भीष्म में (के समान) है।'
Verse 38
तं चास्य मनसा द्रोणः पूजयाम् आस विक्रमम् लाघवं वासवस्येव संप्रेक्ष्य द्विजसत्तमः
taṃ cāsya manasā droṇaḥ pūjayām āsa vikramam lāghavaṃ vāsavasyeva saṃprekṣya dvijasattamaḥ
And Droṇa in his mind honoured his prowess; that best of the twice-born, beholding his deftness like that of Vāsava (Indra),
और द्रोण ने मन में उसके पराक्रम का आदर किया; वासव (इन्द्र) के समान उसके लाघव को देखकर वह द्विजश्रेष्ठ —
Verse 39
तुतोषास्त्रविदां श्रेष्ठस् तथा देवाः सवासवाः न ताम् आलक्षयाम् आसुर् लघुतां शीघ्रकारिणः
tutoṣāstravidāṃ śreṣṭhas tathā devāḥ savāsavāḥ na tām ālakṣayām āsur laghutāṃ śīghrakāriṇaḥ
was pleased — (he), the foremost of the knowers of weapons; and so too the gods with Vāsava. They could not detect the deftness of that swift-handed one.
अस्त्रवेत्ताओं में श्रेष्ठ (द्रोण) सन्तुष्ट हुए, और वैसे ही वासव सहित देवता भी; उस शीघ्रकारी के लाघव को वे लक्ष्य न कर सके।
Verse 40
देवाश् च युयुधानस्य गन्धर्वाश् च विशां पते सिद्धचारणसंघाश् च विदुर् द्रोणस्य कर्म तत्
devāś ca yuyudhānasya gandharvāś ca viśāṃ pate siddhacāraṇasaṃghāś ca vidur droṇasya karma tat
And the gods, O lord of the people, and the Gandharvas, and the hosts of Siddhas and Cāraṇas knew (appreciated) that feat of Yuyudhāna and of Droṇa.
हे प्रजापते, और देवता, गन्धर्व, तथा सिद्धों और चारणों के समूह युयुधान और द्रोण के उस कर्म को (पहचान) जानते (सराहते) रहे।
Verse 41
ततो ऽन्यद् धनुर् आदाय द्रोणः क्षत्रियमर्दनः अस्त्रैर् अस्त्रविदां श्रेष्ठो योधयाम् आस भारत
tato 'nyad dhanur ādāya droṇaḥ kṣatriyamardanaḥ astrair astravidāṃ śreṣṭho yodhayām āsa bhārata
Then, taking up another bow, Droṇa, crusher of Kṣatriyas, that foremost of the knowers of weapons, fought with (celestial) weapons, O Bhārata.
हे भारत, तब दूसरा धनुष लेकर क्षत्रियमर्दन द्रोण, अस्त्रवेत्ताओं में श्रेष्ठ, (दिव्य) अस्त्रों से युद्ध करने लगे।
Verse 42
तस्यास्त्राण्य् अस्त्रमायाभिः प्रतिहन्य स सात्यकिः जघान निशितैर् बाणैस् तद् अद्भुतम् इवाभवत्
tasyāstrāṇy astramāyābhiḥ pratihanya sa sātyakiḥ jaghāna niśitair bāṇais tad adbhutam ivābhavat
But Sātyaki, warding off his weapons with the magic of weapons, smote him with whetted arrows; and this seemed a wonder.
किन्तु सात्यकि ने अस्त्र-माया से उसके अस्त्रों को विफल करके, तीक्ष्ण बाणों से उन पर प्रहार किया; और यह एक अद्भुत-सा प्रतीत हुआ।
Verse 43
तस्यातिमानुषं कर्म दृष्ट्वान्यैर् असमं रणे युक्तं योगेन योगज्ञास् तावकाः समपूजयन्
tasyātimānuṣaṃ karma dṛṣṭvānyair asamaṃ raṇe yuktaṃ yogena yogajñās tāvakāḥ samapūjayan
Beholding that superhuman feat of his, unequalled by others in battle, joined with (yogic) discipline, your men, knowers of discipline, honoured it.
रण में अन्यों से अतुलनीय, (योग-)साधना से युक्त उसके उस अतिमानुषी कर्म को देखकर योग के ज्ञाता तुम्हारे लोगों ने उसका आदर किया।
Verse 44
यद् अस्त्रम् अस्यति द्रोणस् तद् एवास्यति सात्यकिः तम् आचार्यो ऽप्य् असंभ्रान्तो ऽयोधयच् छत्रुतापनः
yad astram asyati droṇas tad evāsyati sātyakiḥ tam ācāryo 'py asaṃbhrānto 'yodhayac chatrutāpanaḥ
Whatever weapon Droṇa hurled, that very weapon Sātyaki hurled; and the preceptor, scorcher of foes, undismayed, fought him.
द्रोण जो अस्त्र छोड़ते, सात्यकि वही अस्त्र छोड़ देता; और शत्रुतापन आचार्य भी अविचलित होकर उससे युद्ध करते रहे।
Verse 45
ततः क्रुद्धो महाराज धनुर्वेदस्य पारगः वधाय युयुधानस्य दिव्यम् अस्त्रम् उदैरयत्
tataḥ kruddho mahārāja dhanurvedasya pāragaḥ vadhāya yuyudhānasya divyam astram udairayat
Then, wrathful, O great king, the master of the science of the bow raised a divine weapon for the slaying of Yuyudhāna.
हे महाराज, तब क्रुद्ध होकर धनुर्वेद के पारंगत (द्रोण) ने युयुधान के वध के लिए एक दिव्य अस्त्र उठाया।
Verse 46
तद् आग्नेयं महाघोरं रिपुघ्नम् उपलक्ष्य सः अस्त्रं दिव्यं महेष्वासो वारुणं समुदैरयत्
tad āgneyaṃ mahāghoraṃ ripughnam upalakṣya saḥ astraṃ divyaṃ maheṣvāso vāruṇaṃ samudairayat
Perceiving that most terrible Āgneya (fire-) weapon, the foe-destroyer, that great bowman (Sātyaki) raised the divine Vāruṇa (water-) weapon.
उस अत्यन्त घोर, शत्रुघाती आग्नेय अस्त्र को लक्ष्य करके उस महाधनुर्धर (सात्यकि) ने दिव्य वारुण अस्त्र उठाया।
Verse 47
हाहाकारो महान् आसीद् दृष्ट्वा दिव्यास्त्रधारिणौ न विचेरुस् तदाकाशे भूतान्य् आकाशगान्य् अपि
hāhākāro mahān āsīd dṛṣṭvā divyāstradhāriṇau na vicerus tadākāśe bhūtāny ākāśagāny api
A great cry of woe arose at the sight of the two wielders of divine weapons; the beings that move through the sky moved not then in the sky.
दोनों दिव्यास्त्रधारियों को देखकर महान् हाहाकार मच गया; आकाश में विचरने वाले प्राणी भी तब आकाश में न विचरे।
Verse 48
अस्त्रे ते वारुणाग्नेये ताभ्यां बाणसमाहिते न तावद् अभिषज्येते व्यावर्तद् अथ भास्करः
astre te vāruṇāgneye tābhyāṃ bāṇasamāhite na tāvad abhiṣajyete vyāvartad atha bhāskaraḥ
Those two weapons, the Vāruṇa and the Āgneya, being brought together by the arrows of the two, did not clash; and thereupon the sun declined (toward setting).
उन दोनों के बाणों से संयोजित वे वारुण और आग्नेय अस्त्र आपस में न टकराये; और तभी सूर्य (अस्त होने की ओर) ढलने लगा।
Verse 49
ततो युधिष्ठिरो राजा भीमसेनश् च पाण्डवः नकुलः सहदेवश् च पर्यरक्षन्त सात्यकिम्
tato yudhiṣṭhiro rājā bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ nakulaḥ sahadevaś ca paryarakṣanta sātyakim
Then King Yudhiṣṭhira, and Bhīmasena the Pāṇḍava, and Nakula and Sahadeva guarded Sātyaki (on all sides).
तब राजा युधिष्ठिर, पाण्डव भीमसेन, तथा नकुल और सहदेव सात्यकि की चारों ओर से रक्षा करने लगे।
Verse 50
धृष्टद्युम्नमुखैः सार्धं विराटश् च सकेकयः मत्स्याः शाल्वेयसेनाश् च द्रोणम् आजग्मुर् अञ्जसा
dhṛṣṭadyumnamukhaiḥ sārdhaṃ virāṭaś ca sakekayaḥ matsyāḥ śālveyasenāś ca droṇam ājagmur añjasā
Together with those headed by Dhṛṣṭadyumna, and Virāṭa with the Kekayas, the Matsyas, and the Śālveya forces, they came straight against Droṇa.
धृष्टद्युम्न आदि के साथ, तथा केकयों सहित विराट, मत्स्य और शाल्वेय सेनाएँ सीधे द्रोण पर आ पड़ीं।
Verse 51
दुःशासनं पुरस्कृत्य राजपुत्राः सहस्रशः द्रोणम् अभ्युपपद्यन्त सपत्नैः परिवारितम्
duḥśāsanaṃ puraskṛtya rājaputrāḥ sahasraśaḥ droṇam abhyupapadyanta sapatnaiḥ parivāritam
Placing Duḥśāsana at their head, the princes in their thousands came up to Droṇa, who was surrounded by his foes.
दुःशासन को आगे करके सहस्रों राजपुत्र, शत्रुओं से घिरे हुए द्रोण के पास आ पहुँचे।
Verse 52
ततो युद्धम् अभूद् राजंस् तव तेषां च धन्विनाम् रजसा संवृते लोके शरजालसमावृते
tato yuddham abhūd rājaṃs tava teṣāṃ ca dhanvinām rajasā saṃvṛte loke śarajālasamāvṛte
Then a battle ensued, O king, between yours and those bowmen; the world being covered with dust and enveloped with a net of arrows,
हे राजन्, तब तुम्हारे और उन धनुर्धरों के बीच युद्ध हुआ; संसार धूल से ढका और बाण-जाल से आवृत हो गया।
Verse 53
सर्वम् आविग्नम् अभवन् न प्राज्ञायत किं चन सैन्येन रजसा ध्वस्ते निर्मर्यादम् अवर्तत
sarvam āvignam abhavan na prājñāyata kiṃ cana sainyena rajasā dhvaste nirmaryādam avartata
all became confused; nothing could be discerned. The world being smothered by the army's dust, (the battle) went on without bounds (of order).
सब कुछ व्याकुल हो उठा, कुछ भी दिखाई न देता था; सेना की धूल से संसार के ढक जाने पर (युद्ध) मर्यादाहीन चलता रहा।