Adhyaya 69
Drona Parva · 75 verses
75 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
संजय उवाच ततः प्रविष्टे कौन्तेये सिन्धुराजजिघांसया द्रोणानीकं विनिर्भिद्य भोजानीकं च दुस्तरम्
saṃjaya uvāca tataḥ praviṣṭe kaunteye sindhurājajighāṃsayā droṇānīkaṃ vinirbhidya bhojānīkaṃ ca dustaram
Sanjaya said: When the son of Kuntī had penetrated, seeking to slay the king of the Sindhus (Jayadratha), having pierced through Droṇa's array and the hard-to-cross array of the Bhojas,
संजय ने कहा — जब कुन्तीपुत्र (अर्जुन) सिन्धुराज (जयद्रथ) के वध की इच्छा से द्रोण की सेना को और भोजों की दुस्तर सेना को भेदकर भीतर घुस गये,
Verse 2
काम्बोजस्य च दायादे हते राजन् सुदक्षिणे श्रुतायुधे च विक्रान्ते निहते सव्यसाचिना
kāmbojasya ca dāyāde hate rājan sudakṣiṇe śrutāyudhe ca vikrānte nihate savyasācinā
and when Sudakṣiṇa, the heir of Kāmboja, had been slain, O king, and the valiant Śrutāyudha struck down by Savyasācin (Arjuna),
और हे राजन्, जब काम्बोज का उत्तराधिकारी सुदक्षिण मारा गया और पराक्रमी श्रुतायुध सव्यसाची द्वारा गिरा दिया गया,
Verse 3
विप्रद्रुतेष्व् अनीकेषु विध्वस्तेषु समन्ततः प्रभग्नं स्वबलं दृष्ट्वा पुत्रस् ते द्रोणम् अभ्ययात्
vipradruteṣv anīkeṣu vidhvasteṣu samantataḥ prabhagnaṃ svabalaṃ dṛṣṭvā putras te droṇam abhyayāt
when the divisions were routed and shattered on every side, seeing his own army broken, your son went to Droṇa.
जब सेनाएँ चारों ओर भाग खड़ी हुईं और नष्ट हो गईं, तब अपनी सेना को टूटी हुई देखकर तुम्हारा पुत्र द्रोण के पास गया।
Verse 4
त्वरन्न् एकरथेनैव समेत्य द्रोणम् अब्रवीत् गतः स पुरुषव्याघ्रः प्रमथ्येमां महाचमूम्
tvarann ekarathenaiva sametya droṇam abravīt gataḥ sa puruṣavyāghraḥ pramathyemāṃ mahācamūm
Hastening on a single car, and coming to Droṇa, he said: 'That tiger among men has gone, having crushed this great host.
शीघ्रता से एक ही रथ पर आकर, द्रोण से मिलकर उसने कहा — 'वह पुरुषव्याघ्र इस महासेना को मथकर (आगे) निकल गया है।'
Verse 5
अत्र बुद्ध्या समीक्षस्व किं नु कार्यम् अनन्तरम् अर्जुनस्य विघाताय दारुणे ऽस्मिञ् जनक्षये
atra buddhyā samīkṣasva kiṃ nu kāryam anantaram arjunasya vighātāya dāruṇe 'smiñ janakṣaye
Consider now with wisdom what should next be done for the checking of Arjuna in this dire destruction of men.
'इस दारुण जनसंहार में अब बुद्धि से विचार कीजिए कि अर्जुन को रोकने के लिए आगे क्या करना चाहिए।'
Verse 6
यथा स पुरुषव्याघ्रो न हन्येत जयद्रथः तथा विधत्स्व भद्रं ते त्वं हि नः परमा गतिः
yathā sa puruṣavyāghro na hanyeta jayadrathaḥ tathā vidhatsva bhadraṃ te tvaṃ hi naḥ paramā gatiḥ
Devise — blessings be upon you — how that tiger among men may not slay Jayadratha; for you are our supreme refuge.
'आपका कल्याण हो — ऐसा विधान कीजिए जिससे वह पुरुषव्याघ्र जयद्रथ का वध न कर सके; क्योंकि आप ही हमारी परम गति हैं।'
Verse 7
असौ धनंजयाग्निर् हि कोपमारुतचोदितः सेनाकक्षं दहति मे वह्निः कक्षम् इवोत्थितः
asau dhanaṃjayāgnir hi kopamārutacoditaḥ senākakṣaṃ dahati me vahniḥ kakṣam ivotthitaḥ
For yonder fire that is Dhanaṃjaya, fanned by the wind of wrath, burns up the dry grass of my army, as a rising fire (burns) dry grass.
'वह धनंजय-रूपी अग्नि क्रोध-रूपी वायु से प्रेरित होकर मेरी सेना-रूपी घास को वैसे जला रही है जैसे उठी हुई आग सूखी घास को।'
Verse 8
अतिक्रान्ते हि कौन्तेये भित्त्वा सैन्यं परंतप जयद्रथस्य गोप्तारः संशयं परमं गताः
atikrānte hi kaunteye bhittvā sainyaṃ paraṃtapa jayadrathasya goptāraḥ saṃśayaṃ paramaṃ gatāḥ
For, the son of Kuntī having passed beyond, breaking through the host, O scorcher of foes, the protectors of Jayadratha have come into the utmost peril.
'हे परंतप, कुन्तीपुत्र के सेना भेदकर आगे निकल जाने से जयद्रथ के रक्षक परम संकट में पड़ गये हैं।'
Verse 9
स्थिरा बुद्धिर् नरेन्द्राणाम् आसीद् ब्रह्मविदां वर नातिक्रमिष्यति द्रोणं जातु जीवन् धनंजयः
sthirā buddhir narendrāṇām āsīd brahmavidāṃ vara nātikramiṣyati droṇaṃ jātu jīvan dhanaṃjayaḥ
Firm was the resolve of the kings, O best of the knowers of Brahman: "Dhanaṃjaya will never, while he lives, pass beyond Droṇa."
'हे ब्रह्मवेत्ताओं में श्रेष्ठ, राजाओं की यह दृढ़ धारणा थी कि — धनंजय जीवित रहते कभी द्रोण को लाँघकर आगे नहीं जा सकेगा।'
Verse 10
सो ऽसौ पार्थो व्यतिक्रान्तो मिषतस् ते महाद्युते सर्वं ह्य् अद्यातुरं मन्ये नैतद् अस्ति बलं मम
so 'sau pārtho vyatikrānto miṣatas te mahādyute sarvaṃ hy adyāturaṃ manye naitad asti balaṃ mama
Yet that Pārtha has passed beyond you, O you of great splendour, while you looked on! I think that today all is undone; this force of mine is no more.
'किन्तु हे महाद्युते, वही पार्थ आपके देखते-देखते आपको लाँघकर निकल गया! मैं समझता हूँ कि आज सब कुछ नष्ट हो गया; अब यह मेरी सेना रही ही नहीं।'
Verse 11
जानामि त्वां महाभाग पाण्डवानां हिते रतम् तथा मुह्यामि च ब्रह्मन् कार्यवत्तां विचिन्तयन्
jānāmi tvāṃ mahābhāga pāṇḍavānāṃ hite ratam tathā muhyāmi ca brahman kāryavattāṃ vicintayan
I know you, O highly blessed one, to be devoted to the welfare of the Pāṇḍavas; and so I am bewildered, O Brahman, when I consider the demands of duty.
'हे महाभाग, मैं जानता हूँ कि आप पाण्डवों के हित में लगे रहते हैं; और इसीलिए हे ब्रह्मन्, कर्तव्य का विचार करते हुए मैं मोहित हो जाता हूँ।'
Verse 12
यथाशक्ति च ते ब्रह्मन् वर्तये वृत्तिम् उत्तमाम् प्रीणामि च यथाशक्ति तच् च त्वं नावबुध्यसे
yathāśakti ca te brahman vartaye vṛttim uttamām prīṇāmi ca yathāśakti tac ca tvaṃ nāvabudhyase
To the utmost of my power, O Brahman, I provide you the best of maintenance, and gratify you as best I can; yet this you do not perceive.
'हे ब्रह्मन्, मैं यथाशक्ति आपकी उत्तम आजीविका का प्रबन्ध करता हूँ और यथाशक्ति आपको प्रसन्न करता हूँ; किन्तु उसे आप नहीं समझते।'
Verse 13
अस्मान् न त्वं सदा भक्तान् इच्छस्य् अमितविक्रम पाण्डवान् सततं प्रीणास्य् अस्माकं विप्रिये रतान्
asmān na tvaṃ sadā bhaktān icchasy amitavikrama pāṇḍavān satataṃ prīṇāsy asmākaṃ vipriye ratān
You do not, O one of measureless prowess, ever wish us well, though we are devoted (to you); you constantly gratify the Pāṇḍavas, who delight in what is hateful to us.
'हे अमितविक्रम, हम सदा भक्त होने पर भी आप हमारा हित नहीं चाहते; और हमारे अप्रिय में रत रहने वाले पाण्डवों को आप निरन्तर प्रसन्न करते रहते हैं।'
Verse 14
अस्मान् एवोपजीवंस् त्वम् अस्माकं विप्रिये रतः न ह्य् अहं त्वां विजानामि मधुदिग्धम् इव क्षुरम्
asmān evopajīvaṃs tvam asmākaṃ vipriye rataḥ na hy ahaṃ tvāṃ vijānāmi madhudigdham iva kṣuram
While living upon us, you delight in what is hateful to us; I did not know you (to be) like a razor smeared with honey.
'हमीं पर जीविका पाते हुए आप हमारे अप्रिय में रत रहते हैं; मैं आपको मधु से लिपटे उस्तरे के समान नहीं जानता था।'
Verse 15
नादास्यच् चेद् वरं मह्यं भवान् पाण्डवनिग्रहे नावारयिष्यं गच्छन्तम् अहं सिन्धुपतिं गृहान्
nādāsyac ced varaṃ mahyaṃ bhavān pāṇḍavanigrahe nāvārayiṣyaṃ gacchantam ahaṃ sindhupatiṃ gṛhān
Had you not granted me a boon regarding the restraint of the Pāṇḍavas, I would not have prevented the ruler of the Sindhus from going home.
'यदि आपने पाण्डवों के निग्रह के विषय में मुझे वर न दिया होता, तो मैं घर जाते हुए सिन्धुपति को न रोकता।'
Verse 16
मया त्व् आशंसमानेन त्वत्तस् त्राणम् अबुद्धिना आश्वासितः सिन्धुपतिर् मोहाद् दत्तश् च मृत्यवे
mayā tv āśaṃsamānena tvattas trāṇam abuddhinā āśvāsitaḥ sindhupatir mohād dattaś ca mṛtyave
But I, senseless, hoping for protection from you, comforted the ruler of the Sindhus, and in my delusion gave him over to death.
'किन्तु मैं मूढ़ ने आपसे रक्षा की आशा करके सिन्धुपति को आश्वस्त किया, और मोहवश उसे मृत्यु के हवाले कर दिया।'
Verse 17
यमदंष्ट्रान्तरं प्राप्तो मुच्येतापि हि मानवः नार्जुनस्य वशं प्राप्तो मुच्येताजौ जयद्रथः
yamadaṃṣṭrāntaraṃ prāpto mucyetāpi hi mānavaḥ nārjunasya vaśaṃ prāpto mucyetājau jayadrathaḥ
A man who has come into the space between Yama's jaws might yet escape; but Jayadratha, come under Arjuna's power, cannot escape in battle.
'यमराज के दाँतों के बीच पहुँचा हुआ मनुष्य भी छूट सकता है, किन्तु अर्जुन के वश में आया जयद्रथ रण में नहीं छूट सकता।'
Verse 18
स तथा कुरु शोणाश्व यथा रक्ष्येत सैन्धवः मम चार्तप्रलापानां मा क्रुधः पाहि सैन्धवम्
sa tathā kuru śoṇāśva yathā rakṣyeta saindhavaḥ mama cārtapralāpānāṃ mā krudhaḥ pāhi saindhavam
So act, O you of red steeds, that the Saindhava may be protected; and be not wroth at my distracted words; protect the Saindhava.'
'हे शोणाश्व (लाल घोड़ों वाले द्रोण), ऐसा कीजिए जिससे सैन्धव की रक्षा हो; और मेरे आर्त प्रलापों पर क्रोध न कीजिए — सैन्धव की रक्षा कीजिए।'
Verse 19
द्रोण उवाच नाभ्यसूयामि ते वाचम् अश्वत्थाम्नासि मे समः सत्यं तु ते प्रवक्ष्यामि तज् जुषस्व विशां पते
droṇa uvāca nābhyasūyāmi te vācam aśvatthāmnāsi me samaḥ satyaṃ tu te pravakṣyāmi taj juṣasva viśāṃ pate
Droṇa said: I take no offence at your speech; you are as dear to me as Aśvatthāman. But I shall speak the truth to you; accept it, O lord of the people.
द्रोण ने कहा — हे प्रजापते, मैं तुम्हारी बात पर दोष नहीं देता; तुम मुझे अश्वत्थामा के समान प्रिय हो। किन्तु मैं तुमसे सत्य कहूँगा, उसे स्वीकार करो।
Verse 20
सारथिः प्रवरः कृष्णः शीघ्राश् चास्य हयोत्तमाः अल्पं च विवरं कृत्वा तूर्णं याति धनंजयः
sārathiḥ pravaraḥ kṛṣṇaḥ śīghrāś cāsya hayottamāḥ alpaṃ ca vivaraṃ kṛtvā tūrṇaṃ yāti dhanaṃjayaḥ
Kṛṣṇa is his excellent charioteer, and his are the best of swift steeds; making but a small opening, Dhanaṃjaya swiftly passes on.
'कृष्ण उसका श्रेष्ठ सारथि है, और उसके घोड़े उत्तम तथा वेगवान् हैं; थोड़ा-सा छिद्र (मार्ग) बनाकर ही धनंजय शीघ्रता से निकल जाता है।'
Verse 21
किं नु पश्यसि बाणौघान् क्रोशमात्रे किरीटिनः पश्चाद् रथस्य पतितान् क्षिप्ताञ् शीघ्रं हि गच्छतः
kiṃ nu paśyasi bāṇaughān krośamātre kirīṭinaḥ paścād rathasya patitān kṣiptāñ śīghraṃ hi gacchataḥ
Do you not see the floods of arrows of the Diadem-decked one (Arjuna) fallen a krośa behind his car, shot as he goes swiftly on?
'क्या तुम किरीटी के बाण-समूह नहीं देखते, जो शीघ्रता से जाते हुए उसके रथ से एक कोस पीछे गिरे पड़े हैं, छोड़े जाने पर भी (वह आगे निकल जाता है)?'
Verse 22
न चाहं शीघ्रयाने ऽद्य समर्थो वयसान्वितः सेनामुखे च पार्थानाम् एतद् बलम् उपस्थितम्
na cāhaṃ śīghrayāne 'dya samartho vayasānvitaḥ senāmukhe ca pārthānām etad balam upasthitam
I am not able today, encumbered with age, to move swiftly; and here at the front of the Pāṇḍava army this force stands arrayed.
'और मैं आज वृद्धावस्था से युक्त होने के कारण शीघ्र गमन में समर्थ नहीं हूँ; और यहाँ पाण्डवों की सेना के मुख पर यह बल आ खड़ा है।'
Verse 23
युधिष्ठिरश् च मे ग्राह्यो मिषतां सर्वधन्विनाम् एवं मया प्रतिज्ञातं क्षत्रमध्ये महाभुज
yudhiṣṭhiraś ca me grāhyo miṣatāṃ sarvadhanvinām evaṃ mayā pratijñātaṃ kṣatramadhye mahābhuja
And Yudhiṣṭhira is to be captured by me in the sight of all the bowmen; thus have I vowed in the midst of the Kṣatriyas, O mighty-armed one.
'हे महाभुज, और समस्त धनुर्धरों के देखते-देखते मुझे युधिष्ठिर को पकड़ना है — क्षत्रियों के बीच मैंने ऐसी प्रतिज्ञा की है।'
Verse 24
धनंजयेन चोत्सृष्टो वर्तते प्रमुखे मम तस्माद् व्यूहमुखं हित्वा नाहं यास्यामि फल्गुनम्
dhanaṃjayena cotsṛṣṭo vartate pramukhe mama tasmād vyūhamukhaṃ hitvā nāhaṃ yāsyāmi phalgunam
Loosed by Dhanaṃjaya, (Yudhiṣṭhira) stands before me; therefore, forsaking the front of the array, I will not go after Phalguna.
'धनंजय द्वारा (रक्षा हेतु) छोड़ा गया वह (युधिष्ठिर) मेरे सामने है; इसलिए व्यूह के मुख को छोड़कर मैं फाल्गुन के पीछे नहीं जाऊँगा।'
Verse 25
तुल्याभिजनकर्माणं शत्रुम् एकं सहायवान् गत्वा योधय मा भैस् त्वं त्वं ह्य् अस्य जगतः पतिः
tulyābhijanakarmāṇaṃ śatrum ekaṃ sahāyavān gatvā yodhaya mā bhais tvaṃ tvaṃ hy asya jagataḥ patiḥ
Go, with a companion, and fight the one foe of like lineage and deeds (a fitting equal); fear not, for you are the lord of this world.
'तुम सहायक लेकर जाओ और समान कुल एवं कर्म वाले उस एक शत्रु से युद्ध करो; भय मत करो, क्योंकि तुम इस जगत् के स्वामी हो।'
Verse 26
राजा शूरः कृती दक्षो वैरम् उत्पाद्य पाण्डवैः वीर स्वयं प्रयाह्य् आशु यत्र यातो धनंजयः
rājā śūraḥ kṛtī dakṣo vairam utpādya pāṇḍavaiḥ vīra svayaṃ prayāhy āśu yatra yāto dhanaṃjayaḥ
A king, valiant, accomplished, and skilful, having engendered enmity with the Pāṇḍavas — go yourself, O hero, swiftly to where Dhanaṃjaya has gone.
'तुम राजा, शूर, कुशल और दक्ष हो, तथा पाण्डवों से वैर उत्पन्न करने वाले हो; हे वीर, तुम स्वयं शीघ्र वहाँ जाओ जहाँ धनंजय गया है।'
Verse 27
दुर्योधन उवाच कथं त्वाम् अप्य् अतिक्रान्तः सर्वशस्त्रभृतां वरः धनंजयो मया शक्य आचार्य प्रतिबाधितुम्
duryodhana uvāca kathaṃ tvām apy atikrāntaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ dhanaṃjayo mayā śakya ācārya pratibādhitum
Duryodhana said: How am I able, O preceptor, to check Dhanaṃjaya, foremost of all wielders of weapons, who has passed even beyond you?
दुर्योधन ने कहा — हे आचार्य, जो समस्त शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ धनंजय आपको भी लाँघकर निकल गया, उसे मैं कैसे रोकने में समर्थ हो सकता हूँ?
Verse 28
अपि शक्यो रणे जेतुं वज्रहस्तः पुरंदरः नार्जुनः समरे शक्यो जेतुं परपुरंजयः
api śakyo raṇe jetuṃ vajrahastaḥ puraṃdaraḥ nārjunaḥ samare śakyo jetuṃ parapuraṃjayaḥ
Purandara (Indra), the thunderbolt-handed, might be conquered in battle, but Arjuna, conqueror of hostile cities, cannot be vanquished in the fight —
'वज्रधारी पुरन्दर (इन्द्र) भी रण में जीते जा सकते हैं, किन्तु शत्रुनगरों का विजेता अर्जुन समर में नहीं जीता जा सकता —'
Verse 29
येन भोजश् च हार्दिक्यो भवांश् च त्रिदशोपमः अस्त्रप्रतापेन जितौ श्रुतायुश् च निबर्हितः
yena bhojaś ca hārdikyo bhavāṃś ca tridaśopamaḥ astrapratāpena jitau śrutāyuś ca nibarhitaḥ
— he by whose might of weapons the Bhoja (Kṛtavarman), son of Hṛdika, and you yourself, the peer of the gods, were overcome, and Śrutāyus destroyed,
'जिसने अस्त्र-प्रताप से हार्दिक्य भोज (कृतवर्मा) को और देवतुल्य आप तक को जीत लिया, और श्रुतायु का संहार कर दिया,'
Verse 30
सुदक्षिणश् च निहतः स च राजा श्रुतायुधः श्रुतायुश् चाच्युतायुश् च म्लेच्छाश् च शतशो हताः
sudakṣiṇaś ca nihataḥ sa ca rājā śrutāyudhaḥ śrutāyuś cācyutāyuś ca mlecchāś ca śataśo hatāḥ
and Sudakṣiṇa slain, and that king Śrutāyudha, and Śrutāyus and Acyutāyus, and Mlecchas by the hundred slain.
'और सुदक्षिण तथा वह राजा श्रुतायुध, और श्रुतायु तथा अच्युतायु भी मारे गये, और सैकड़ों म्लेच्छ मार डाले गये —'
Verse 31
तं कथं पाण्डवं युद्धे दहन्तम् अहितान् बहून् प्रतियोत्स्यामि दुर्धर्षं तन् मे शंसास्त्रकोविद
taṃ kathaṃ pāṇḍavaṃ yuddhe dahantam ahitān bahūn pratiyotsyāmi durdharṣaṃ tan me śaṃsāstrakovida
How shall I fight that invincible son of Pāṇḍu, who is burning up his many foes in battle? Tell me that, O you skilled in weapons.
'रण में बहुत-से शत्रुओं को जलाते हुए उस दुर्धर्ष पाण्डव से मैं कैसे युद्ध करूँगा? हे अस्त्रविद्या के ज्ञाता, वह मुझे बताइए।'
Verse 32
क्षमं चेन् मन्यसे युद्धं मम तेनाद्य शाधि माम् परवान् अस्मि भवति प्रेष्यकृद् रक्ष मे यशः
kṣamaṃ cen manyase yuddhaṃ mama tenādya śādhi mām paravān asmi bhavati preṣyakṛd rakṣa me yaśaḥ
If you deem the battle proper for me, then instruct me therein today; I am subject to you; I am (your) servant; guard my honour.
'यदि आप मेरे लिए युद्ध उचित समझते हैं, तो आज उसमें मुझे शिक्षा दीजिए; मैं आपके अधीन हूँ, आपका सेवक हूँ; मेरे यश की रक्षा कीजिए।'
Verse 33
द्रोण उवाच सत्यं वदसि कौरव्य दुराधर्षो धनंजयः अहं तु तत् करिष्यामि यथैनं प्रसहिष्यसि
droṇa uvāca satyaṃ vadasi kauravya durādharṣo dhanaṃjayaḥ ahaṃ tu tat kariṣyāmi yathainaṃ prasahiṣyasi
Droṇa said: Truly do you speak, O Kaurava; Dhanaṃjaya is hard to withstand. Yet I shall so act that you shall be able to bear up against him.
द्रोण ने कहा — हे कौरव्य, तुम सच कहते हो; धनंजय दुराधर्ष है। फिर भी मैं ऐसा करूँगा जिससे तुम उसका सामना कर सकोगे।
Verse 34
अद्भुतं चाद्य पश्यन्तु लोके सर्वधनुर्धराः विषक्तं त्वयि कौन्तेयं वासुदेवस्य पश्यतः
adbhutaṃ cādya paśyantu loke sarvadhanurdharāḥ viṣaktaṃ tvayi kaunteyaṃ vāsudevasya paśyataḥ
Let all the bowmen of the world today behold a wonder — the son of Kuntī engaged with you, while Vāsudeva looks on.
'आज संसार के समस्त धनुर्धर एक अद्भुत बात देखें — कि वासुदेव के देखते-देखते कुन्तीपुत्र तुमसे उलझ (फँस) गया है।'
Verse 35
एष ते कवचं राजंस् तथा बध्नामि काञ्चनम् यथा न बाणा नास्त्राणि विषहिष्यन्ति ते रणे
eṣa te kavacaṃ rājaṃs tathā badhnāmi kāñcanam yathā na bāṇā nāstrāṇi viṣahiṣyanti te raṇe
I shall bind on you, O king, this golden armour, so that neither arrows nor weapons shall prevail against you in battle.
'हे राजन्, मैं तुम्हें यह स्वर्णिम कवच वैसे बाँधूँगा कि रण में न बाण और न अस्त्र तुम्हारे विरुद्ध टिक सकेंगे।'
Verse 36
यदि त्वां सासुरसुराः सयक्षोरगराक्षसाः योधयन्ति त्रयो लोकाः सनरा नास्ति ते भयम्
yadi tvāṃ sāsurasurāḥ sayakṣoragarākṣasāḥ yodhayanti trayo lokāḥ sanarā nāsti te bhayam
If the three worlds, with their Asuras and Suras, with Yakṣas, Uragas, and Rākṣasas, and with men, should fight you, you have naught to fear.
'यदि असुरों और सुरों सहित, यक्षों, नागों और राक्षसों सहित, तथा मनुष्यों सहित तीनों लोक तुमसे युद्ध करें, तो भी तुम्हें कोई भय नहीं।'
Verse 37
न कृष्णो न च कौन्तेयो न चान्यः शस्त्रभृद् रणे शरान् अर्पयितुं कश् चित् कवचे तव शक्ष्यति
na kṛṣṇo na ca kaunteyo na cānyaḥ śastrabhṛd raṇe śarān arpayituṃ kaś cit kavace tava śakṣyati
Neither Kṛṣṇa, nor the son of Kuntī, nor any other weapon-bearer in battle shall be able to fix arrows in your armour.
'न कृष्ण, न कुन्तीपुत्र, न ही रण में कोई अन्य शस्त्रधारी तुम्हारे कवच में बाण गाड़ने में समर्थ होगा।'
Verse 38
स त्वं कवचम् आस्थाय क्रुद्धम् अद्य रणे ऽर्जुनम् त्वरमाणः स्वयं याहि न चासौ त्वां सहिष्यते
sa tvaṃ kavacam āsthāya kruddham adya raṇe 'rjunam tvaramāṇaḥ svayaṃ yāhi na cāsau tvāṃ sahiṣyate
Clad in that armour, go yourself in haste today against the wrathful Arjuna in battle, and he shall not withstand you.
'तुम उस कवच को धारण करके आज रण में क्रुद्ध अर्जुन पर शीघ्रता से स्वयं जाओ; वह तुम्हारा सामना नहीं कर सकेगा।'
Verse 39
संजय उवाच एवम् उक्त्वा त्वरन् द्रोणः स्पृष्ट्वाम्भो वर्म भास्वरम् आबबन्धाद्भुततमं जपन् मन्त्रं यथाविधि
saṃjaya uvāca evam uktvā tvaran droṇaḥ spṛṣṭvāmbho varma bhāsvaram ābabandhādbhutatamaṃ japan mantraṃ yathāvidhi
Sanjaya said: Having thus spoken, Droṇa in haste, touching water, bound on the shining armour, muttering the mantra according to rite — a most wondrous (deed) —
संजय ने कहा — ऐसा कहकर द्रोण ने शीघ्रता से जल का स्पर्श करके, विधिपूर्वक मन्त्र जपते हुए, वह अत्यन्त अद्भुत देदीप्यमान कवच बाँध दिया।
Verse 40
रणे तस्मिन् सुमहति विजयाय सुतस्य ते विसिस्मापयिषुर् लोकं विद्यया ब्रह्मवित्तमः
raṇe tasmin sumahati vijayāya sutasya te visismāpayiṣur lokaṃ vidyayā brahmavittamaḥ
— for the victory of your son in that mighty battle; that best of the knowers of Brahman, wishing to fill the world with wonder by his lore.
उस महान् रण में तुम्हारे पुत्र की विजय के लिए, अपनी विद्या से संसार को विस्मित करने की इच्छा से, उस ब्रह्मवेत्ताओं में श्रेष्ठ (द्रोण ने यह किया)।
Verse 41
द्रोण उवाच करोतु स्वस्ति ते ब्रह्मा स्वस्ति चापि द्विजातयः सरीसृपाश् च ये श्रेष्ठास् तेभ्यस् ते स्वस्ति भारत
droṇa uvāca karotu svasti te brahmā svasti cāpi dvijātayaḥ sarīsṛpāś ca ye śreṣṭhās tebhyas te svasti bhārata
Droṇa said: May Brahmā grant you weal, and may the twice-born grant you weal; and those that are best among the creeping things — from them be weal to you, O Bhārata.
द्रोण ने कहा — ब्रह्मा तुम्हारा कल्याण करें, और द्विजगण भी तुम्हारा कल्याण करें; और जो सरीसृपों में श्रेष्ठ हैं, हे भारत, उनसे तुम्हारा कल्याण हो।
Verse 42
ययातिर् नहुषश् चैव धुन्धुमारो भगीरथः तुभ्यं राजर्षयः सर्वे स्वस्ति कुर्वन्तु सर्वशः
yayātir nahuṣaś caiva dhundhumāro bhagīrathaḥ tubhyaṃ rājarṣayaḥ sarve svasti kurvantu sarvaśaḥ
May Yayāti, Nahuṣa, Dhundhumāra, and Bhagīratha, and all the royal sages, in every way grant you weal.
'ययाति, नहुष, धुन्धुमार और भगीरथ, तथा सभी राजर्षि सब प्रकार से तुम्हारा कल्याण करें।'
Verse 43
स्वस्ति ते ऽस्त्व् एकपादेभ्यो बहुपादेभ्य एव च स्वस्त्य् अस्त्व् अपादकेभ्यश् च नित्यं तव महारणे
svasti te 'stv ekapādebhyo bahupādebhya eva ca svasty astv apādakebhyaś ca nityaṃ tava mahāraṇe
May there be weal to you from the one-footed and from the many-footed, and weal from the footless too, ever in the great battle.
'एकपाद (एक पैर वाले) और बहुपाद (बहुत पैरों वाले) प्राणियों से तुम्हारा कल्याण हो, और अपाद (बिना पैर वाले) प्राणियों से भी — इस महारण में सदा तुम्हारा कल्याण हो।'
Verse 44
स्वाहा स्वधा शची चैव स्वस्ति कुर्वन्तु ते सदा लक्ष्मीर् अरुन्धती चैव कुरुतां स्वस्ति ते ऽनघ
svāhā svadhā śacī caiva svasti kurvantu te sadā lakṣmīr arundhatī caiva kurutāṃ svasti te 'nagha
May Svāhā, Svadhā, and Śacī ever grant you weal; and may Lakṣmī and Arundhatī work weal for you, O sinless one.
'स्वाहा, स्वधा और शची सदा तुम्हारा कल्याण करें; और हे अनघ, लक्ष्मी तथा अरुन्धती तुम्हारा कल्याण करें।'
Verse 45
असितो देवलश् चैव विश्वामित्रस् तथाङ्गिराः वसिष्ठः कश्यपश् चैव स्वस्ति कुर्वन्तु ते नृप
asito devalaś caiva viśvāmitras tathāṅgirāḥ vasiṣṭhaḥ kaśyapaś caiva svasti kurvantu te nṛpa
May Asita, Devala, Viśvāmitra, Aṅgiras, Vasiṣṭha, and Kaśyapa grant you weal, O king.
'हे राजन्, असित, देवल, विश्वामित्र, अंगिरा, वसिष्ठ और कश्यप तुम्हारा कल्याण करें।'
Verse 46
धाता विधाता लोकेशो दिशश् च सदिगीश्वराः स्वस्ति ते ऽद्य प्रयच्छन्तु कार्त्तिकेयश् च षण्मुखः
dhātā vidhātā lokeśo diśaś ca sadigīśvarāḥ svasti te 'dya prayacchantu kārttikeyaś ca ṣaṇmukhaḥ
May Dhātṛ, Vidhātṛ, the Lord of the world, the quarters with their guardian-lords, and Kārttikeya of the six faces bestow weal upon you today.
'धाता, विधाता, लोकेश, दिशाएँ अपने दिक्पालों सहित, और षण्मुख कार्तिकेय आज तुम्हें कल्याण प्रदान करें।'
Verse 47
विवस्वान् भगवान् स्वस्ति करोतु तव सर्वशः दिग्गजाश् चैव चत्वारः क्षितिः खं गगनं ग्रहाः
vivasvān bhagavān svasti karotu tava sarvaśaḥ diggajāś caiva catvāraḥ kṣitiḥ khaṃ gaganaṃ grahāḥ
May the divine Vivasvat (the Sun) work you weal in every way; and the four elephants of the quarters, the earth, the sky, the firmament, and the planets —
'भगवान् विवस्वान् (सूर्य) सब प्रकार से तुम्हारा कल्याण करें; और चारों दिग्गज, पृथ्वी, आकाश, गगन और ग्रह —'
Verse 48
अधस्ताद् धरणीं यो ऽसौ सदा धारयते नृप स शेषः पन्नगश्रेष्ठः स्वस्ति तुभ्यं प्रयच्छतु
adhastād dharaṇīṃ yo 'sau sadā dhārayate nṛpa sa śeṣaḥ pannagaśreṣṭhaḥ svasti tubhyaṃ prayacchatu
— and he who below ever upholds the earth, O king, that Śeṣa, best of serpents, may he grant you weal.
'हे राजन्, जो नीचे सदा पृथ्वी को धारण करता है, वह नागश्रेष्ठ शेष तुम्हें कल्याण प्रदान करे।'
Verse 49
गान्धारे युधि विक्रम्य निर्जिताः सुरसत्तमाः पुरा वृत्रेण दैत्येन भिन्नदेहाः सहस्रशः
gāndhāre yudhi vikramya nirjitāḥ surasattamāḥ purā vṛtreṇa daityena bhinnadehāḥ sahasraśaḥ
O son of Gāndhārī, of old the most excellent of the gods, showing prowess in battle, were vanquished long ago by the Daitya Vṛtra, their bodies rent in thousands.
'हे गान्धारीनन्दन, प्राचीन काल में श्रेष्ठ देवता रण में पराक्रम दिखाकर भी दैत्य वृत्र द्वारा पराजित हुए थे, उनके शरीर सहस्रों की संख्या में विदीर्ण हो गये थे।'
Verse 50
हृततेजोबलाः सर्वे तदा सेन्द्रा दिवौकसः ब्रह्माणं शरणं जग्मुर् वृत्राद् भीता महासुरात्
hṛtatejobalāḥ sarve tadā sendrā divaukasaḥ brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmur vṛtrād bhītā mahāsurāt
All the dwellers of heaven then, together with Indra, their splendour and strength taken away, went for refuge to Brahmā, terrified of the great Asura Vṛtra.
'तब इन्द्र सहित समस्त देवता, जिनका तेज और बल छिन गया था, महासुर वृत्र से भयभीत होकर ब्रह्मा की शरण में गये।'
Verse 51
देवा ऊचुः प्रमर्दितानां वृत्रेण देवानां देवसत्तम गतिर् भव सुरश्रेष्ठ त्राहि नो महतो भयात्
devā ūcuḥ pramarditānāṃ vṛtreṇa devānāṃ devasattama gatir bhava suraśreṣṭha trāhi no mahato bhayāt
The gods said: O best of the gods, become the refuge, O foremost of the celestials, of the gods who are being crushed by Vṛtra; save us from this great fear.
देवताओं ने कहा — हे देवश्रेष्ठ, हे सुरश्रेष्ठ, वृत्र द्वारा मर्दित किये जा रहे देवताओं की गति बनिए; हमें इस महान् भय से बचाइए।
Verse 52
द्रोण उवाच अथ पार्श्वे स्थितं विष्णुं शक्रादींश् च सुरोत्तमान् प्राह तथ्यम् इदं वाक्यं विषण्णान् सुरसत्तमान्
droṇa uvāca atha pārśve sthitaṃ viṣṇuṃ śakrādīṃś ca surottamān prāha tathyam idaṃ vākyaṃ viṣaṇṇān surasattamān
Droṇa said: Then (Brahmā) spoke this true word to Viṣṇu, who stood beside him, and to Śakra and the other foremost gods, the best of the celestials, who were dejected:
द्रोण ने कहा — तब (ब्रह्मा ने) अपने पास खड़े विष्णु से, तथा शक्र आदि श्रेष्ठ देवताओं से, जो खिन्न थे, यह यथार्थ वचन कहा —
Verse 53
रक्ष्या मे सततं देवाः सहेन्द्राः सद्विजातयः त्वष्टुः सुदुर्धरं तेजो येन वृत्रो विनिर्मितः
rakṣyā me satataṃ devāḥ sahendrāḥ sadvijātayaḥ tvaṣṭuḥ sudurdharaṃ tejo yena vṛtro vinirmitaḥ
The gods, together with Indra and the twice-born, are ever to be protected by me. Hard to bear is the energy of Tvaṣṭṛ, by which Vṛtra was fashioned.
'इन्द्र और द्विजों सहित देवता सदा मेरे द्वारा रक्षणीय हैं। त्वष्टा का वह तेज अत्यन्त दुर्धर है, जिससे वृत्र रचा गया है।'
Verse 54
त्वष्ट्रा पुरा तपस् तप्त्वा वर्षायुतशतं तदा वृत्रो विनिर्मितो देवाः प्राप्यानुज्ञां महेश्वरात्
tvaṣṭrā purā tapas taptvā varṣāyutaśataṃ tadā vṛtro vinirmito devāḥ prāpyānujñāṃ maheśvarāt
Tvaṣṭṛ of old, having practised austerity for a hundred myriads of years, fashioned Vṛtra, O gods, having obtained the leave of Maheśvara (Śiva).
'हे देवगण, त्वष्टा ने प्राचीन काल में सौ अयुत वर्षों तक तप करके, महेश्वर की अनुज्ञा पाकर वृत्र को रचा था।'
Verse 55
स तस्यैव प्रसादाद् वै हन्याद् एव रिपुर् बली नागत्वा शंकरस्थानं भगवान् दृश्यते हरः
sa tasyaiva prasādād vai hanyād eva ripur balī nāgatvā śaṃkarasthānaṃ bhagavān dṛśyate haraḥ
By his (Śiva's) grace alone can that mighty foe be slain. Without going to the abode of Śaṃkara, the blessed Hara cannot be seen.
'उसी (शिव) की कृपा से ही वह बलवान् शत्रु मारा जा सकता है। शंकर के स्थान पर गये बिना भगवान् हर के दर्शन नहीं होते।'
Verse 56
दृष्ट्वा हनिष्यथ रिपुं क्षिप्रं गच्छत मन्दरम् यत्रास्ते तपसां योनिर् दक्षयज्ञविनाशनः पिनाकी सर्वभूतेशो भगनेत्रनिपातनः
dṛṣṭvā haniṣyatha ripuṃ kṣipraṃ gacchata mandaram yatrāste tapasāṃ yonir dakṣayajñavināśanaḥ pinākī sarvabhūteśo bhaganetranipātanaḥ
Having beheld (him), you shall slay the foe; go quickly to Mount Mandara, where dwells the source of austerities, the destroyer of Dakṣa's sacrifice, the Pināka-wielder, lord of all beings, who cast down the eye of Bhaga.
'उनके दर्शन करके तुम शत्रु का वध करोगे; अतः शीघ्र मन्दर पर्वत पर जाओ, जहाँ तपस्याओं के उद्गम, दक्ष-यज्ञ के विनाशक, पिनाकधारी, समस्त भूतों के ईश्वर, भग के नेत्र को गिराने वाले (शिव) निवास करते हैं।'
Verse 57
ते गत्वा सहिता देवा ब्रह्मणा सह मन्दरम् अपश्यंस् तेजसां राशिं सूर्यकोटिसमप्रभम्
te gatvā sahitā devā brahmaṇā saha mandaram apaśyaṃs tejasāṃ rāśiṃ sūryakoṭisamaprabham
Going together with Brahmā to Mandara, the gods beheld a mass of splendour, radiant as ten million suns.
ब्रह्मा के साथ मिलकर मन्दर पर्वत पर जाकर देवताओं ने करोड़ों सूर्यों के समान प्रभा वाली तेज की एक राशि देखी।
Verse 58
सो ऽब्रवीत् स्वागतं देवा ब्रूत किं करवाण्य् अहम् अमोघं दर्शनं मह्यं कामप्राप्तिर् अतो ऽस्तु वः
so 'bravīt svāgataṃ devā brūta kiṃ karavāṇy aham amoghaṃ darśanaṃ mahyaṃ kāmaprāptir ato 'stu vaḥ
He said: Welcome, O gods; say what I may do. The sight of me is not fruitless; from this let there be to you the attainment of your desire.
उन्होंने कहा — हे देवगण, स्वागत है; कहो, मैं क्या करूँ? मेरे दर्शन अमोघ हैं; इससे तुम्हें अभीष्ट की प्राप्ति हो।
Verse 59
एवम् उक्तास् तु ते सर्वे प्रत्यूचुस् तं दिवौकसः तेजो हृतं नो वृत्रेण गतिर् भव दिवौकसाम्
evam uktās tu te sarve pratyūcus taṃ divaukasaḥ tejo hṛtaṃ no vṛtreṇa gatir bhava divaukasām
Thus addressed, all those dwellers of heaven answered him: 'Our energy has been taken away by Vṛtra; become the refuge of the dwellers of heaven.
ऐसा कहे जाने पर उन समस्त देवताओं ने उनसे उत्तर दिया — 'वृत्र ने हमारा तेज हर लिया है; देवताओं की गति बनिए।'
Verse 60
मूर्तीर् ईक्षष्व नो देव प्रहारैर् जर्जरीकृताः शरणं त्वां प्रपन्नाः स्म गतिर् भव महेश्वर
mūrtīr īkṣaṣva no deva prahārair jarjarīkṛtāḥ śaraṇaṃ tvāṃ prapannāḥ sma gatir bhava maheśvara
Behold our forms, O god, battered by his blows; we have come to you for refuge; become (our) refuge, O Maheśvara.'
'हे देव, उसके प्रहारों से जर्जर हुई हमारी मूर्तियों (शरीरों) को देखिए; हम आपकी शरण में आये हैं, हे महेश्वर, (हमारी) गति बनिए।'
Verse 61
महेश्वर उवाच विदितं मे यथा देवाः कृत्येयं सुमहाबला त्वष्टुस् तेजोभवा घोरा दुर्निवार्याकृतात्मभिः
maheśvara uvāca viditaṃ me yathā devāḥ kṛtyeyaṃ sumahābalā tvaṣṭus tejobhavā ghorā durnivāryākṛtātmabhiḥ
Maheśvara said: Known to me, O gods, is this creature (Vṛtra) of exceeding might, sprung from the energy of Tvaṣṭṛ, terrible, hard to be checked by those of unformed selves.
महेश्वर ने कहा — हे देवगण, मुझे ज्ञात है कि यह (वृत्र) अत्यन्त महाबली, त्वष्टा के तेज से उत्पन्न, घोर, और अजितेन्द्रिय पुरुषों द्वारा दुर्निवार्य है।
Verse 62
अवश्यं तु मया कार्यं साह्यं सर्वदिवौकसाम् ममेदं गात्रजं शक्र कवचं गृह्य भास्वरम् बधानानेन मन्त्रेण मानसेन सुरेश्वर
avaśyaṃ tu mayā kāryaṃ sāhyaṃ sarvadivaukasām mamedaṃ gātrajaṃ śakra kavacaṃ gṛhya bhāsvaram badhānānena mantreṇa mānasena sureśvara
Yet must I render aid to all the dwellers of heaven. Take this shining armour, born of my own body, O Śakra, and bind it on with this mind-born mantra, O lord of the gods.
'फिर भी मुझे समस्त देवताओं की सहायता अवश्य करनी है। हे शक्र, मेरे शरीर से उत्पन्न यह देदीप्यमान कवच लो और हे सुरेश्वर, इस मानसिक मन्त्र से इसे बाँध लो।'
Verse 63
द्रोण उवाच इत्य् उक्त्वा वरदः प्रादाद् वर्म तन् मन्त्रम् एव च स तेन वर्मणा गुप्तः प्रायाद् वृत्रचमूं प्रति
droṇa uvāca ity uktvā varadaḥ prādād varma tan mantram eva ca sa tena varmaṇā guptaḥ prāyād vṛtracamūṃ prati
Droṇa said: Having thus spoken, the boon-giver gave that armour and that mantra; and guarded by that armour, he (Indra) went against the army of Vṛtra.
द्रोण ने कहा — ऐसा कहकर वरदाता (शिव) ने वह कवच और वह मन्त्र दिया; और उस कवच से सुरक्षित होकर वह (इन्द्र) वृत्र की सेना की ओर चला।
Verse 64
नानाविधैश् च शस्त्रौघैः पात्यमानैर् महारणे न संधिः शक्यते भेत्तुं वर्मबन्धस्य तस्य तु
nānāvidhaiś ca śastraughaiḥ pātyamānair mahāraṇe na saṃdhiḥ śakyate bhettuṃ varmabandhasya tasya tu
Though masses of diverse weapons were hurled in the great battle, the joining of the fastenings of that armour could not be pierced.
उस महारण में नाना प्रकार के शस्त्र-समूह गिराये जाने पर भी उस कवच के बन्धन की सन्धि को भेदा न जा सका।
Verse 65
ततो जघान समरे वृत्रं देवपतिः स्वयम् तं च मत्रमयं बन्धं वर्म चाङ्गिरसे ददौ
tato jaghāna samare vṛtraṃ devapatiḥ svayam taṃ ca matramayaṃ bandhaṃ varma cāṅgirase dadau
Then the lord of the gods himself slew Vṛtra in battle; and that mantra-formed binding, and the armour, he gave to Aṅgiras.
तब देवराज इन्द्र ने स्वयं रण में वृत्र का वध किया; और वह मन्त्रमय बन्धन तथा कवच उन्होंने अंगिरा को दे दिया।
Verse 66
अङ्गिराः प्राह पुत्रस्य मन्त्रज्ञस्य बृहस्पतेः बृहस्पतिर् अथोवाच अग्निवेश्याय धीमते
aṅgirāḥ prāha putrasya mantrajñasya bṛhaspateḥ bṛhaspatir athovāca agniveśyāya dhīmate
Aṅgiras declared it to his son Bṛhaspati, knower of mantras; and Bṛhaspati then declared it to the wise Agniveśya.
अंगिरा ने (उसे) मन्त्रज्ञ अपने पुत्र बृहस्पति को बताया; और बृहस्पति ने फिर बुद्धिमान अग्निवेश्य को बताया।
Verse 67
अग्निवेश्यो मम प्रादात् तेन बध्नामि वर्म ते तवाद्य देहरक्षार्थं मन्त्रेण नृपसत्तम
agniveśyo mama prādāt tena badhnāmi varma te tavādya deharakṣārthaṃ mantreṇa nṛpasattama
Agniveśya gave it to me; with that mantra I bind on your armour, for the protection of your body today, O best of kings.
'अग्निवेश्य ने मुझे दिया; हे नृपश्रेष्ठ, उसी मन्त्र से आज तुम्हारे शरीर की रक्षा के लिए मैं तुम्हारा कवच बाँधता हूँ।'
Verse 68
संजय उवाच एवम् उक्त्वा ततो द्रोणस् तव पुत्रं महाद्युतिः पुनर् एव वचः प्राह शनैर् आचार्यपुंगवः
saṃjaya uvāca evam uktvā tato droṇas tava putraṃ mahādyutiḥ punar eva vacaḥ prāha śanair ācāryapuṃgavaḥ
Sanjaya said: Having thus spoken to your son, Droṇa of great splendour, that bull among preceptors, gently spoke this word again:
संजय ने कहा — तुम्हारे पुत्र से ऐसा कहकर महाद्युतिमान द्रोण, आचार्यों में श्रेष्ठ, ने फिर धीरे से यह वचन कहा —
Verse 69
ब्रह्मसूत्रेण बध्नामि कवचं तव पार्थिव हिरण्यगर्भेण यथा बद्धं विष्णोः पुरा रणे
brahmasūtreṇa badhnāmi kavacaṃ tava pārthiva hiraṇyagarbheṇa yathā baddhaṃ viṣṇoḥ purā raṇe
'I bind on your armour with the thread of Brahman, O king, as the armour of Viṣṇu was bound of old in battle by Hiraṇyagarbha (Brahmā).
'हे पार्थिव, मैं तुम्हारा कवच ब्रह्मसूत्र से वैसे बाँधता हूँ जैसे प्राचीन काल में रण में हिरण्यगर्भ (ब्रह्मा) द्वारा विष्णु का कवच बाँधा गया था।'
Verse 70
यथा च ब्रह्मणा बद्धं संग्रामे तारकामये शक्रस्य कवचं दिव्यं तथा बध्नाम्य् अहं तव
yathā ca brahmaṇā baddhaṃ saṃgrāme tārakāmaye śakrasya kavacaṃ divyaṃ tathā badhnāmy ahaṃ tava
And as the divine armour of Śakra was bound by Brahmā in the war of Tāraka, so do I bind yours.'
'और जैसे तारकामय संग्राम में ब्रह्मा द्वारा शक्र (इन्द्र) का दिव्य कवच बाँधा गया था, वैसे ही मैं तुम्हारा बाँधता हूँ।'
Verse 71
बद्ध्वा तु कवचं तस्य मन्त्रेण विधिपूर्वकम् प्रेषयाम् आस राजानं युद्धाय महते द्विजः
baddhvā tu kavacaṃ tasya mantreṇa vidhipūrvakam preṣayām āsa rājānaṃ yuddhāya mahate dvijaḥ
Having bound on his armour with the mantra, according to rite, the Brahman sent forth the king to the great battle.
विधिपूर्वक मन्त्र से उसका कवच बाँधकर उस द्विज ने राजा को महान् युद्ध के लिए भेजा।
Verse 72
स संनद्धो महाबाहुर् आचार्येण महात्मना रथानां च सहस्रेण त्रिगर्तानां प्रहारिणाम्
sa saṃnaddho mahābāhur ācāryeṇa mahātmanā rathānāṃ ca sahasreṇa trigartānāṃ prahāriṇām
Girt by that high-souled preceptor, the mighty-armed one, with a thousand chariots of the smiting Trigartas,
महात्मा आचार्य द्वारा सन्नद्ध किया गया वह महाबाहु, प्रहार करने वाले त्रिगर्तों के एक हज़ार रथों के साथ,
Verse 73
तथा दन्तिसहस्रेण मत्तानां वीर्यशालिनाम् अश्वानाम् अयुतेनैव तथान्यैश् च महारथैः
tathā dantisahasreṇa mattānāṃ vīryaśālinām aśvānām ayutenaiva tathānyaiś ca mahārathaiḥ
and with a thousand rutting, valorous elephants, and with ten thousand steeds, and with other mighty car-warriors,
तथा एक हज़ार मदमत्त, पराक्रमी हाथियों के साथ, दस हज़ार घोड़ों के साथ, तथा अन्य महारथियों के साथ,
Verse 74
वृतः प्रायान् महाबाहुर् अर्जुनस्य रथं प्रति नानावादित्रघोषेण यथा वैरोचनिस् तथा
vṛtaḥ prāyān mahābāhur arjunasya rathaṃ prati nānāvāditraghoṣeṇa yathā vairocanis tathā
— surrounded (by these), the mighty-armed one advanced toward Arjuna's car, with the noise of diverse instruments, even as (did) the son of Virocana (Bali).
— इनसे घिरा हुआ वह महाबाहु, नाना बाजों के घोष के साथ, अर्जुन के रथ की ओर वैसे ही चला जैसे वैरोचनि (बलि) (चला था)।
Verse 75
ततः शब्दो महान् आसीत् सैन्यानां तव भारत अगाधं प्रस्थितं दृष्ट्वा समुद्रम् इव कौरवम्
tataḥ śabdo mahān āsīt sainyānāṃ tava bhārata agādhaṃ prasthitaṃ dṛṣṭvā samudram iva kauravam
Then there arose a great noise of your armies, O Bhārata, beholding the Kaurava (host) setting forth like an unfathomable ocean.
हे भारत, तब अगाध समुद्र के समान प्रस्थान करते हुए कौरव (सेना) को देखकर तुम्हारी सेनाओं का महान् शब्द उठा।