Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Adhyaya 5

Drona Parva · 40 verses

40 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    संजय उवाच रथस्थं पुरुषव्याघ्रं दृष्ट्वा कर्णम् अवस्थितम् हृष्टो दुर्योधनो राजन्न् इदं वचनम् अब्रवीत्

    saṃjaya uvāca rathasthaṃ puruṣavyāghraṃ dṛṣṭvā karṇam avasthitam hṛṣṭo duryodhano rājann idaṃ vacanam abravīt

    Sañjaya said: Beholding Karṇa, that tiger among men, stationed upon his chariot, Duryodhana, gladdened, O king, spoke these words:

    संजय ने कहा — हे राजन्! रथ पर स्थित पुरुषव्याघ्र कर्ण को खड़ा देखकर प्रसन्न दुर्योधन ने यह वचन कहा —

  2. Verse 2

    सनाथम् इदम् अत्यर्थं भवता पालितं बलम् मन्ये किं तु समर्थं यद् धितं तत् संप्रधार्यताम्

    sanātham idam atyarthaṃ bhavatā pālitaṃ balam manye kiṃ tu samarthaṃ yad dhitaṃ tat saṃpradhāryatām

    'This army, guarded by you, is now abundantly provided with a protector. Yet consider — what is fitting and within our power; let that be resolved.'

    'यह सेना अब आपके द्वारा संरक्षित होकर अत्यन्त सनाथ हो गई, ऐसा मैं मानता हूँ। किन्तु जो सम्भव और हितकर हो, उसका निश्चय कीजिए।'

  3. Verse 3

    कर्ण उवाच ब्रूहि तत् पुरुषव्याघ्र त्वं हि प्राज्ञतमो नृप यथा चार्थपतिः कृत्यं पश्यते न तथेतरः

    karṇa uvāca brūhi tat puruṣavyāghra tvaṃ hi prājñatamo nṛpa yathā cārthapatiḥ kṛtyaṃ paśyate na tathetaraḥ

    Karṇa said: 'Speak it, O tiger among men, for you, O king, are the wisest; as the lord of a matter sees the thing to be done, so does no other.'

    कर्ण ने कहा — 'हे पुरुषव्याघ्र! आप ही उसे कहिए, क्योंकि हे नृप! आप ही सर्वाधिक प्रज्ञावान् हैं; जैसे किसी कार्य का स्वामी उस कर्तव्य को देखता है, वैसा दूसरा नहीं देखता।'

  4. Verse 4

    ते स्म सर्वे तव वचः श्रोतुकामा नरेश्वर नान्याय्यं हि भवान् वाक्यं ब्रूयाद् इति मतिर् मम

    te sma sarve tava vacaḥ śrotukāmā nareśvara nānyāyyaṃ hi bhavān vākyaṃ brūyād iti matir mama

    'All these are eager to hear your word, O lord of men; and my thought is that you would speak no improper word.'

    'हे नरेश्वर! ये सब आपका वचन सुनने को उत्सुक हैं; और मेरा विचार है कि आप अन्यायपूर्ण वचन नहीं कहेंगे।'

  5. Verse 5

    दुर्योधन उवाच भीष्मः सेनाप्रणेतासीद् वयसा विक्रमेण च श्रुतेन च सुसंपन्नः सर्वैर् योधगुणैस् तथा

    duryodhana uvāca bhīṣmaḥ senāpraṇetāsīd vayasā vikrameṇa ca śrutena ca susaṃpannaḥ sarvair yodhaguṇais tathā

    Duryodhana said: 'Bhīṣma was the leader of our army, endowed with age and prowess, well furnished with learning and with every warrior's virtue.'

    दुर्योधन ने कहा — 'भीष्म हमारी सेना के प्रणेता थे, अवस्था और विक्रम से, तथा शास्त्रज्ञान से और समस्त योद्धा-गुणों से भलीभाँति सम्पन्न थे।'

  6. Verse 6

    तेनातियशसा कर्ण घ्नता शत्रुगणान् मम सुयुद्धेन दशाहानि पालिताः स्मो महात्मना

    tenātiyaśasā karṇa ghnatā śatrugaṇān mama suyuddhena daśāhāni pālitāḥ smo mahātmanā

    'By that most glorious one, O Karṇa, slaying the hosts of my foes in fair fight, we were guarded for ten days, by that great-souled one.'

    'हे कर्ण! उस अत्यन्त यशस्वी महात्मा ने सुयुद्ध से मेरे शत्रुगणों को मारते हुए दस दिनों तक हमारी रक्षा की।'

  7. Verse 7

    तस्मिन्न् असुकरं कर्म कृतवत्य् आस्थिते दिवम् कं नु सेनाप्रणेतारं मन्यसे तदनन्तरम्

    tasminn asukaraṃ karma kṛtavaty āsthite divam kaṃ nu senāpraṇetāraṃ manyase tadanantaram

    'He having done a deed hard to do, and gone to heaven — whom now do you deem fit as leader of the army in his stead?'

    'वह दुष्कर कर्म करके स्वर्ग सिधार गए; अब उनके पश्चात् सेना का प्रणेता आप किसे योग्य मानते हैं?'

  8. Verse 8

    न ऋते नायकं सेना मुहूर्तम् अपि तिष्ठति आहवेष्व् आहवश्रेष्ठ नेतृहीनेव नौर् जले

    na ṛte nāyakaṃ senā muhūrtam api tiṣṭhati āhaveṣv āhavaśreṣṭha netṛhīneva naur jale

    'Without a leader an army stands not even a moment in battle, O best of warriors, like a boat without a helmsman upon the water.'

    'हे आहवश्रेष्ठ! नायक के बिना सेना युद्ध में एक मुहूर्त भी नहीं टिकती, जैसे जल में बिना कर्णधार के नौका।'

  9. Verse 9

    यथा ह्य् अकर्णधारा नौ रथश् चासारथिर् यथा द्रवेद् यथेष्टं तद्वत् स्याद् ऋते सेनापतिं बलम्

    yathā hy akarṇadhārā nau rathaś cāsārathir yathā draved yatheṣṭaṃ tadvat syād ṛte senāpatiṃ balam

    'For as a boat without a steersman, and a chariot without a charioteer, would drift at will, so would an army be without a commander.'

    'क्योंकि जैसे बिना कर्णधार की नौका और बिना सारथि का रथ इच्छानुसार भटकता है, वैसे ही सेनापति के बिना सेना होती है।'

  10. Verse 10

    स भवान् वीक्ष्य सर्वेषु मामकेषु महात्मसु पश्य सेनापतिं युक्तम् अनु शांतनवाद् इह

    sa bhavān vīkṣya sarveṣu māmakeṣu mahātmasu paśya senāpatiṃ yuktam anu śāṃtanavād iha

    'Do you, therefore, looking among all my great-souled ones, mark out a fitting commander of the army, next after the son of Śāntanu.'

    'इसलिए आप मेरे समस्त महात्माओं में दृष्टि डालकर शान्तनुपुत्र के पश्चात् इस सेना के योग्य सेनापति को देखिए।'

  11. Verse 11

    यं हि सेनाप्रणेतारं भवान् वक्ष्यति संयुगे तं वयं सहिताः सर्वे प्रकरिष्याम मारिष

    yaṃ hi senāpraṇetāraṃ bhavān vakṣyati saṃyuge taṃ vayaṃ sahitāḥ sarve prakariṣyāma māriṣa

    'Whomsoever you shall name as leader of the army in the fray, him shall we all together make our commander, O honoured one.'

    'हे मान्यवर! संग्राम में आप जिसे सेना का प्रणेता कहेंगे, उसे हम सब मिलकर अपना सेनापति बना लेंगे।'

  12. Verse 12

    कर्ण उवाच सर्व एव महात्मान इमे पुरुषसत्तमाः सेनापतित्वम् अर्हन्ति नात्र कार्या विचारणा

    karṇa uvāca sarva eva mahātmāna ime puruṣasattamāḥ senāpatitvam arhanti nātra kāryā vicāraṇā

    Karṇa said: 'All these great-souled ones, these best of men, are worthy of the army's command; herein no debate need be made.'

    कर्ण ने कहा — 'ये सब महात्मा, पुरुषश्रेष्ठ, सेनापतित्व के योग्य हैं; इसमें कोई विचार करने की आवश्यकता नहीं।'

  13. Verse 13

    कुलसंहननज्ञानैर् बलविक्रमबुद्धिभिः युक्ताः कृतज्ञा ह्रीमन्त आहवेष्व् अनिवर्तिनः

    kulasaṃhananajñānair balavikramabuddhibhiḥ yuktāḥ kṛtajñā hrīmanta āhaveṣv anivartinaḥ

    'Endowed with knowledge of lineage and of frame, with strength, valour, and wisdom, grateful, modest, and unyielding in battle—'

    'कुल, शरीर-गठन और ज्ञान से, तथा बल, विक्रम और बुद्धि से युक्त, कृतज्ञ, लज्जाशील और युद्ध में पीछे न हटने वाले —'

  14. Verse 14

    युगपन् न तु ते शक्याः कर्तुं सर्वे पुरःसराः एक एवात्र कर्तव्यो यस्मिन् वैशेषिका गुणाः

    yugapan na tu te śakyāḥ kartuṃ sarve puraḥsarāḥ eka evātra kartavyo yasmin vaiśeṣikā guṇāḥ

    'yet they cannot all be set at the head at once. One alone must here be chosen, in whom are the distinguishing qualities.'

    'किन्तु ये सब एक साथ अग्रणी नहीं बनाए जा सकते। यहाँ एक को ही सेनापति बनाना होगा, जिसमें विशेष गुण हों।'

  15. Verse 15

    अन्योन्यस्पर्धिनां तेषां यद्य् एकं सत्करिष्यसि शेषा विमनसो व्यक्तं न योत्स्यन्ते हि भारत

    anyonyaspardhināṃ teṣāṃ yady ekaṃ satkariṣyasi śeṣā vimanaso vyaktaṃ na yotsyante hi bhārata

    'If, among these who vie with one another, you honour one, the rest, plainly displeased, will not fight, O Bhārata.'

    'हे भारत! परस्पर स्पर्धा करने वाले इनमें यदि आप एक का ही सत्कार करेंगे, तो शेष स्पष्ट रूप से अप्रसन्न होकर युद्ध नहीं करेंगे।'

  16. Verse 16

    अयं तु सर्वयोधानाम् आचार्यः स्थविरो गुरुः युक्तः सेनापतिः कर्तुं द्रोणः शस्त्रभृतां वरः

    ayaṃ tu sarvayodhānām ācāryaḥ sthaviro guruḥ yuktaḥ senāpatiḥ kartuṃ droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ

    'But this one — the teacher of all the warriors, the elder, the preceptor, Droṇa, best of the bearers of arms — is fit to be made commander of the army.'

    'किन्तु यह जो समस्त योद्धाओं के आचार्य, वृद्ध, गुरु, शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ द्रोण हैं — ये सेनापति बनाए जाने के योग्य हैं।'

  17. Verse 17

    को हि तिष्ठति दुर्धर्षे द्रोणे ब्रह्मविदुत्तमे सेनापतिः स्याद् अन्यो ऽस्माच् छुक्राङ्गिरसदर्शनात्

    ko hi tiṣṭhati durdharṣe droṇe brahmaviduttame senāpatiḥ syād anyo 'smāc chukrāṅgirasadarśanāt

    'For while the unassailable Droṇa stands, best of the knowers of Brahman, who else than he, of the insight of Śukra and Aṅgiras, could be commander?'

    'ब्रह्मवेत्ताओं में उत्तम, दुर्धर्ष द्रोण के विद्यमान रहते, शुक्र और अंगिरा के समान अन्तर्दृष्टि वाले इनके सिवा और कौन सेनापति हो सकता है?'

  18. Verse 18

    न च स ह्य् अस्ति ते योधः सर्वराजसु भारत यो द्रोणं समरे यान्तं नानुयास्यति संयुगे

    na ca sa hy asti te yodhaḥ sarvarājasu bhārata yo droṇaṃ samare yāntaṃ nānuyāsyati saṃyuge

    'And there is no warrior of yours among all the kings, O Bhārata, who would not follow Droṇa as he advances in battle in the fray.'

    'हे भारत! समस्त राजाओं में आपका कोई ऐसा योद्धा नहीं, जो समर में आगे बढ़ते द्रोण का युद्ध में अनुसरण न करे।'

  19. Verse 19

    एष सेनाप्रणेतॄणाम् एष शस्त्रभृताम् अपि एष बुद्धिमतां चैव श्रेष्ठो राजन् गुरुश् च ते

    eṣa senāpraṇetṝṇām eṣa śastrabhṛtām api eṣa buddhimatāṃ caiva śreṣṭho rājan guruś ca te

    'He is the best of the leaders of armies, the best of the bearers of arms, and the best of the wise, O king, and he is your preceptor.'

    'हे राजन्! ये सेनाप्रणेताओं में श्रेष्ठ हैं, शस्त्रधारियों में भी श्रेष्ठ हैं, और बुद्धिमानों में भी श्रेष्ठ हैं, तथा ये आपके गुरु हैं।'

  20. Verse 20

    एवं दुर्योधनाचार्यम् आशु सेनापतिं कुरु जिगीषन्तो ऽसुरान् संख्ये कार्त्तिकेयम् इवामराः

    evaṃ duryodhanācāryam āśu senāpatiṃ kuru jigīṣanto 'surān saṃkhye kārttikeyam ivāmarāḥ

    'So, O Duryodhana, make the preceptor forthwith commander of the army, as the immortals made Kārttikeya, longing to conquer the Asuras in battle.'

    'अतः हे दुर्योधन! आचार्य को शीघ्र सेनापति बनाओ, जैसे संग्राम में असुरों को जीतने के इच्छुक देवताओं ने कार्त्तिकेय को (बनाया था)।'

  21. Verse 21

    संजय उवाच कर्णस्य वचनं श्रुत्वा राजा दुर्योधनस् तदा सेनामध्यगतं द्रोणम् इदं वचनम् अब्रवीत्

    saṃjaya uvāca karṇasya vacanaṃ śrutvā rājā duryodhanas tadā senāmadhyagataṃ droṇam idaṃ vacanam abravīt

    Sañjaya said: Hearing Karṇa's word, King Duryodhana then spoke this to Droṇa, stationed in the midst of the army:

    संजय ने कहा — कर्ण का वचन सुनकर राजा दुर्योधन ने तब सेना के मध्य में स्थित द्रोण से यह वचन कहा —

  22. Verse 22

    वर्णश्रैष्ठ्यात् कुलोत्पत्त्या श्रुतेन वयसा धिया वीर्याद् दाक्ष्याद् अधृष्यत्वाद् अर्थज्ञानान् नयाज् जयात्

    varṇaśraiṣṭhyāt kulotpattyā śrutena vayasā dhiyā vīryād dākṣyād adhṛṣyatvād arthajñānān nayāj jayāt

    'By excellence of class, by lineage, by learning, by age, by wisdom, by valour, by skill, by unassailableness, by knowledge of affairs, by policy, by victoriousness—'

    'वर्ण की श्रेष्ठता से, कुल की उत्पत्ति से, शास्त्रज्ञान से, अवस्था से, बुद्धि से, वीर्य से, दक्षता से, अधृष्यता से, अर्थज्ञान से, नीति से, विजय से —'

  23. Verse 23

    तपसा च कृतज्ञत्वाद् वृद्धः सर्वगुणैर् अपि युक्तो भवत्समो गोप्ता राज्ञाम् अन्यो न विद्यते

    tapasā ca kṛtajñatvād vṛddhaḥ sarvaguṇair api yukto bhavatsamo goptā rājñām anyo na vidyate

    'by austerity and by gratitude, aged and endowed with every virtue — a protector of kings equal to you no other is found.'

    'तथा तप और कृतज्ञता से वृद्ध, और समस्त गुणों से भी सम्पन्न — राजाओं के रक्षक के रूप में आपके समान और कोई नहीं मिलता।'

  24. Verse 24

    स भवान् पातु नः सर्वान् विबुधान् इव वासवः भवन्नेत्राः पराञ् जेतुम् इच्छामो द्विजसत्तम

    sa bhavān pātu naḥ sarvān vibudhān iva vāsavaḥ bhavannetrāḥ parāñ jetum icchāmo dvijasattama

    'Do you, then, guard us all, as Vāsava guards the gods. With you for our eyes, we wish to conquer the foes, O best of the twice-born.'

    'हे द्विजश्रेष्ठ! अतः आप हम सबकी वैसे ही रक्षा कीजिए जैसे वासव (इन्द्र) देवताओं की करते हैं। आपको ही नेत्र (मार्गदर्शक) बनाकर हम शत्रुओं को जीतना चाहते हैं।'

  25. Verse 25

    रुद्राणाम् इव कापाली वसूनाम् इव पावकः कुबेर इव यक्षाणां मरुताम् इव वासवः

    rudrāṇām iva kāpālī vasūnām iva pāvakaḥ kubera iva yakṣāṇāṃ marutām iva vāsavaḥ

    'As Kapālin among the Rudras, as Pāvaka among the Vasus, as Kubera among the Yakṣas, as Vāsava among the Maruts;'

    'रुद्रों में कपाली (शिव) के समान, वसुओं में अग्नि के समान, यक्षों में कुबेर के समान, मरुतों में वासव के समान;'

  26. Verse 26

    वसिष्ठ इव विप्राणां तेजसाम् इव भास्करः पितॄणाम् इव धर्मो ऽथ आदित्यानाम् इवाम्बुराट्

    vasiṣṭha iva viprāṇāṃ tejasām iva bhāskaraḥ pitṝṇām iva dharmo 'tha ādityānām ivāmburāṭ

    'as Vasiṣṭha among the brahmins, as the sun among the lights, as Dharma among the fathers, as the lord of waters among the Ādityas;'

    'ब्राह्मणों में वसिष्ठ के समान, तेजों में सूर्य के समान, पितरों में धर्म (यम) के समान, आदित्यों में जलाधिपति (वरुण) के समान;'

  27. Verse 27

    नक्षत्राणाम् इव शशी दितिजानाम् इवोशनाः श्रेष्ठः सेनाप्रणेतॄणां स नः सेनापतिर् भव

    nakṣatrāṇām iva śaśī ditijānām ivośanāḥ śreṣṭhaḥ senāpraṇetṝṇāṃ sa naḥ senāpatir bhava

    'as the moon among the constellations, as Uśanas among the sons of Diti — so, best of the leaders of armies, be you our commander.'

    'नक्षत्रों में चन्द्रमा के समान, दितिपुत्रों में उशना (शुक्र) के समान — सेनाप्रणेताओं में श्रेष्ठ आप हमारे सेनापति बनें।'

  28. Verse 28

    अक्षौहिण्यो दशैका च वशगाः सन्तु ते ऽनघ ताभिः शत्रून् प्रतिव्यूह्य जहीन्द्रो दानवान् इव

    akṣauhiṇyo daśaikā ca vaśagāḥ santu te 'nagha tābhiḥ śatrūn prativyūhya jahīndro dānavān iva

    'Let the eleven akṣauhiṇīs be subject to you, O sinless one. With them array our forces against the foe and slay them, as Indra the Dānavas.'

    'हे निष्पाप! ग्यारह अक्षौहिणियाँ आपके वश में रहें। उनसे शत्रुओं के विरुद्ध व्यूह रचकर उन्हें वैसे ही मारिए जैसे इन्द्र ने दानवों को (मारा)।'

  29. Verse 29

    प्रयातु नो भवान् अग्रे देवानाम् इव पावकिः अनुयास्यामहे त्व् आजौ सौरभेया इवर्षभम्

    prayātu no bhavān agre devānām iva pāvakiḥ anuyāsyāmahe tv ājau saurabheyā ivarṣabham

    'Go you at our head, as the son of the Fire-god goes before the gods; and we shall follow you in battle, as bulls, the offspring of Surabhī, follow a bull.'

    'देवताओं के आगे जैसे अग्निपुत्र (स्कन्द) चलते हैं, वैसे ही आप हमारे आगे चलिए; और हम युद्ध में आपका अनुसरण वैसे ही करेंगे जैसे सुरभि के बछड़े वृषभ का।'

  30. Verse 30

    उग्रधन्वा महेष्वासो दिव्यं विस्फारयन् धनुः अग्रे भवन्तं दृष्ट्वा नो नार्जुनः प्रसहिष्यते

    ugradhanvā maheṣvāso divyaṃ visphārayan dhanuḥ agre bhavantaṃ dṛṣṭvā no nārjunaḥ prasahiṣyate

    'A dread bowman, a great archer, twanging your celestial bow — seeing you at our head, Arjuna will not prevail against us.'

    'उग्रधन्वा, महाधनुर्धर आप अपने दिव्य धनुष को टंकारते हुए हमारे आगे खड़े हों — आपको देखकर अर्जुन हम पर प्रभाव नहीं जमा सकेगा।'

  31. Verse 31

    ध्रुवं युधिष्ठिरं संख्ये सानुबन्धं सबान्धवम् जेष्यामि पुरुषव्याघ्र भवान् सेनापतिर् यदि

    dhruvaṃ yudhiṣṭhiraṃ saṃkhye sānubandhaṃ sabāndhavam jeṣyāmi puruṣavyāghra bhavān senāpatir yadi

    'Surely, O tiger among men, I shall conquer Yudhiṣṭhira in battle, with his followers and his kinsmen, if you be commander of the army.'

    'हे पुरुषव्याघ्र! यदि आप सेनापति हों, तो मैं निश्चय ही युद्ध में अनुचरों और बन्धुओं सहित युधिष्ठिर को जीतूँगा।'

  32. Verse 32

    एवम् उक्ते ततो द्रोणे जयेत्य् ऊचुर् नराधिपाः सिंहनादेन महता हर्षयन्तस् तवात्मजम्

    evam ukte tato droṇe jayety ūcur narādhipāḥ siṃhanādena mahatā harṣayantas tavātmajam

    Sañjaya said: This being spoken to Droṇa, the kings cried 'Victory!' and, with a great lion-roar, gladdened your son.

    संजय ने कहा — द्रोण से ऐसा कहे जाने पर राजा लोग 'जय हो!' पुकार उठे और महान् सिंहनाद से आपके पुत्र को हर्षित करने लगे।

  33. Verse 33

    सैनिकाश् च मुदा युक्ता वर्धयन्ति द्विजोत्तमम् दुर्योधनं पुरस्कृत्य प्रार्थयन्तो महद् यशः

    sainikāś ca mudā yuktā vardhayanti dvijottamam duryodhanaṃ puraskṛtya prārthayanto mahad yaśaḥ

    And the soldiers, filled with joy, exalted the best of the twice-born, setting Duryodhana before them, seeking great glory.

    और हर्ष से युक्त सैनिक, दुर्योधन को आगे करके महान् यश की कामना करते हुए, उस द्विजश्रेष्ठ का अभिनन्दन करने लगे।

  34. Verse 34

    द्रोण उवाच वेदं षडङ्गं वेदाहम् अर्थविद्यां च मानवीम् त्रैयम्बकम् अथेष्वस्त्रम् अस्त्राणि विविधानि च

    droṇa uvāca vedaṃ ṣaḍaṅgaṃ vedāham arthavidyāṃ ca mānavīm traiyambakam atheṣvastram astrāṇi vividhāni ca

    Droṇa said: 'I know the Veda with its six limbs, and the science of human polity, and the weapon of Tryambaka, and weapons of many kinds.'

    द्रोण ने कहा — 'मैं छह अंगों सहित वेद को जानता हूँ, मानवी अर्थविद्या (राजनीति) को, त्र्यम्बक (शिव) के इष्वस्त्र को, और नाना प्रकार के अस्त्रों को जानता हूँ।'

  35. Verse 35

    ये चाप्य् उक्ता मयि गुणा भवद्भिर् जयकाङ्क्षिभिः चिकीर्षुस् तान् अहं सत्यान् योधयिष्यामि पाण्डवान्

    ye cāpy uktā mayi guṇā bhavadbhir jayakāṅkṣibhiḥ cikīrṣus tān ahaṃ satyān yodhayiṣyāmi pāṇḍavān

    'And those qualities which you, longing for victory, have ascribed to me — seeking to make them true, I shall fight the Pāṇḍavas.'

    'और विजय के इच्छुक आप लोगों ने जो गुण मुझमें बताए हैं, उन्हें सत्य करने की इच्छा से मैं पाण्डवों से युद्ध करूँगा।'

  36. Verse 36

    संजय उवाच स एवम् अभ्यनुज्ञातश् चक्रे सेनापतिं ततः द्रोणं तव सुतो राजन् विधिदृष्टेन कर्मणा

    saṃjaya uvāca sa evam abhyanujñātaś cakre senāpatiṃ tataḥ droṇaṃ tava suto rājan vidhidṛṣṭena karmaṇā

    Sañjaya said: Thus authorized, your son then made Droṇa commander of the army, O king, by the rite prescribed.

    संजय ने कहा — हे राजन्! इस प्रकार अनुमति पाकर आपके पुत्र ने तब विधि-दृष्ट कर्म (शास्त्रोक्त विधान) से द्रोण को सेनापति बनाया।

  37. Verse 37

    अथाभिषिषिचुर् द्रोणं दुर्योधनमुखा नृपाः सेनापत्ये यथा स्कन्दं पुरा शक्रमुखाः सुराः

    athābhiṣiṣicur droṇaṃ duryodhanamukhā nṛpāḥ senāpatye yathā skandaṃ purā śakramukhāḥ surāḥ

    Then the kings, led by Duryodhana, consecrated Droṇa to the command, as of old the gods, led by Śakra, consecrated Skanda.

    तब दुर्योधन आदि राजाओं ने द्रोण का सेनापति-पद पर वैसे ही अभिषेक किया, जैसे प्राचीन काल में शक्र (इन्द्र) आदि देवताओं ने स्कन्द का।

  38. Verse 38

    ततो वादित्रघोषेण सह पुंसां महास्वनैः प्रादुरासीत् कृते द्रोणे हर्षः सेनापतौ तदा

    tato vāditraghoṣeṇa saha puṃsāṃ mahāsvanaiḥ prādurāsīt kṛte droṇe harṣaḥ senāpatau tadā

    Then, with the sound of instruments together with the loud cries of men, joy arose when Droṇa had been made commander of the army.

    तब द्रोण के सेनापति बनाए जाने पर वाद्यों की ध्वनि के साथ पुरुषों के महानाद से उस समय हर्ष प्रकट हुआ।

  39. Verse 39

    ततः पुण्याहघोषेण स्वस्तिवादस्वनेन च संस्तवैर् गीतशब्दैश् च सूतमागधबन्दिनाम्

    tataḥ puṇyāhaghoṣeṇa svastivādasvanena ca saṃstavair gītaśabdaiś ca sūtamāgadhabandinām

    Then, with the proclaiming of an auspicious day and the sound of benedictions, with the praises and songs of the sūtas, māgadhas, and bards,

    तब पुण्याहवाचन की घोषणा और स्वस्तिवाचन की ध्वनि से, सूतों, मागधों और बन्दीजनों की स्तुतियों और गीत-ध्वनियों से,

  40. Verse 40

    जयशब्दैर् द्विजाग्र्याणां सुभगानर्तितैस् तथा सत्कृत्य विधिवद् द्रोणं जितान् मन्यन्त पाण्डवान्

    jayaśabdair dvijāgryāṇāṃ subhagānartitais tathā satkṛtya vidhivad droṇaṃ jitān manyanta pāṇḍavān

    with the victory-cries of the foremost twice-born and the graceful dances of fair women — having honoured Droṇa in due form, they deemed the Pāṇḍavas already conquered.

    श्रेष्ठ ब्राह्मणों की जयध्वनियों तथा सुन्दरियों के नृत्यों से — विधिपूर्वक द्रोण का सत्कार करके उन्होंने पाण्डवों को जीता हुआ मान लिया।