Adhyaya 125
Drona Parva · 33 verses
33 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
संजय उवाच सैन्धवे निहते राजन् पुत्रस् तव सुयोधनः अश्रुक्लिन्नमुखो दीनो निरुत्साहो द्विषज्जये अमन्यतार्जुनसमो योधो भुवि न विद्यते
saṃjaya uvāca saindhave nihate rājan putras tava suyodhanaḥ aśruklinnamukho dīno nirutsāho dviṣajjaye amanyatārjunasamo yodho bhuvi na vidyate
Sanjaya said: When the Saindhava had been slain, O king, thy son Suyodhana, his face wet with tears, wretched and without spirit for the conquest of his foes, thought that there was no warrior on earth equal to Arjuna.
संजय ने कहा — हे राजन्! सैंधव के मारे जाने पर तुम्हारा पुत्र सुयोधन (दुर्योधन), अश्रुओं से भीगे मुख वाला, दीन और शत्रुओं पर विजय के लिए निरुत्साह होकर, यह मानने लगा कि पृथ्वी पर अर्जुन के समान कोई योद्धा नहीं है।
Verse 2
न द्रोणो न च राधेयो नाश्वत्थामा कृपो न च क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थातुं पर्याप्ता इति मारिष
na droṇo na ca rādheyo nāśvatthāmā kṛpo na ca kruddhasya pramukhe sthātuṃ paryāptā iti māriṣa
Neither Drona, nor the son of Radha, nor Ashvatthaman, nor Kripa, he deemed, was able to stand before the wrathful one, O revered sir.
हे आर्य! न द्रोण, न राधेय (कर्ण), न अश्वत्थामा और न कृप — वह मानता था कि कोई भी क्रुद्ध (अर्जुन) के सामने टिकने में समर्थ नहीं।
Verse 3
निर्जित्य हि रणे पार्थः सर्वान् मम महारथान् अवधीत् सैन्धवं संख्ये नैनं कश् चिद् अवारयत्
nirjitya hi raṇe pārthaḥ sarvān mama mahārathān avadhīt saindhavaṃ saṃkhye nainaṃ kaś cid avārayat
For having vanquished in battle all my mighty car-warriors, Partha slew the Saindhava in the fight, and none could ward him off.
क्योंकि रण में मेरे समस्त महारथियों को जीतकर पार्थ ने समर में सैंधव को मार डाला, और कोई उसे रोक न सका।
Verse 4
सर्वथा हतम् एवैतत् कौरवाणां महद् बलम् न ह्य् अस्य विद्यते त्राता साक्षाद् अपि पुरंदरः
sarvathā hatam evaitat kauravāṇāṃ mahad balam na hy asya vidyate trātā sākṣād api puraṃdaraḥ
In every way this great host of the Kauravas is as good as slain; for there is no protector for it, not even Purandara (Indra) in person.
सर्वथा यह कौरवों की महान सेना मारी ही गई है; क्योंकि इसका कोई रक्षक नहीं — साक्षात पुरंदर (इंद्र) भी नहीं।
Verse 5
यम् उपाश्रित्य संग्रामे कृतः शस्त्रसमुद्यमः स कर्णो निर्जितः संख्ये हतश् चैव जयद्रथः
yam upāśritya saṃgrāme kṛtaḥ śastrasamudyamaḥ sa karṇo nirjitaḥ saṃkhye hataś caiva jayadrathaḥ
He upon whose might we leaned when we undertook this raising of arms, that Karna was vanquished in the fight, and Jayadratha slain.
जिसका आश्रय लेकर संग्राम में हमने शस्त्र उठाया, वह कर्ण समर में पराजित हुआ, और जयद्रथ भी मारा गया।
Verse 6
परुषाणि सभामध्ये प्रोक्तवान् यः स्म पाण्डवान् स कर्णो निर्जितः संख्ये सैन्धवश् च निपातितः
paruṣāṇi sabhāmadhye proktavān yaḥ sma pāṇḍavān sa karṇo nirjitaḥ saṃkhye saindhavaś ca nipātitaḥ
He who in the midst of the assembly spoke harshly to the Pandavas, that Karna was vanquished in the fight, and the Saindhava struck down.
जिसने सभा के बीच पांडवों से कठोर वचन कहे थे, वह कर्ण समर में पराजित हुआ, और सैंधव गिरा दिया गया।
Verse 7
यस्य वीर्यं समाश्रित्य शमं याचन्तम् अच्युतम् तृणवत् तम् अहं मन्ये स कर्णो निर्जितो युधि
yasya vīryaṃ samāśritya śamaṃ yācantam acyutam tṛṇavat tam ahaṃ manye sa karṇo nirjito yudhi
He upon whose valour leaning I counted the unfallen one (Krishna), when he came begging peace, as no more than a straw, that Karna was vanquished in battle.
जिसके वीर्य का आश्रय लेकर शांति माँगने आए अच्युत (कृष्ण) को मैंने तृण के समान तुच्छ समझा, वह कर्ण युद्ध में पराजित हो गया।
Verse 8
एवं क्लान्तमना राजन्न् उपायाद् द्रोणम् ईक्षितुम् आगस्कृत् सर्वलोकस्य पुत्रस् ते भरतर्षभ
evaṃ klāntamanā rājann upāyād droṇam īkṣitum āgaskṛt sarvalokasya putras te bharatarṣabha
Thus with wearied mind, O king, that son of thine, the offender against all the world, O bull of the Bharatas, went to look upon Drona.
हे भरतर्षभ! इस प्रकार खिन्न मन से, समस्त लोक का अपराधी तुम्हारा वह पुत्र द्रोण को देखने गया।
Verse 9
ततस् तत् सर्वम् आचख्यौ कुरूणां वैशसं महत् परान् विजयतश् चापि धार्तराष्ट्रान् निमज्जतः
tatas tat sarvam ācakhyau kurūṇāṃ vaiśasaṃ mahat parān vijayataś cāpi dhārtarāṣṭrān nimajjataḥ
Then he told him all that great slaughter of the Kurus, how the foes were conquering and Dhritarashtra's sons sinking down.
फिर उसने कुरुओं का वह महान संहार, शत्रुओं की विजय और धृतराष्ट्रपुत्रों के डूबने — यह सब द्रोण को कह सुनाया।
Verse 10
दुर्योधन उवाच पश्य मूर्धावसिक्तानाम् आचार्य कदनं कृतम् कृत्वा प्रमुखतः शूरं भीष्मं मम पितामहम्
duryodhana uvāca paśya mūrdhāvasiktānām ācārya kadanaṃ kṛtam kṛtvā pramukhataḥ śūraṃ bhīṣmaṃ mama pitāmaham
Duryodhana said: Behold, O preceptor, the havoc wrought among the anointed kings, when the hero Bhishma, my grandsire, had been set foremost.
दुर्योधन ने कहा — हे आचार्य! देखिए, शूर भीष्म को, मेरे पितामह को आगे करके भी अभिषिक्त राजाओं का जो संहार हुआ।
Verse 11
तं निहत्य प्रलुब्धो ऽयं शिखण्डी पूर्णमानसः पाञ्चालैः सहितः सर्वैः सेनाग्रम् अभिकर्षति
taṃ nihatya pralubdho 'yaṃ śikhaṇḍī pūrṇamānasaḥ pāñcālaiḥ sahitaḥ sarvaiḥ senāgram abhikarṣati
Having slain him, this Shikhandi, greedy and his purpose fulfilled, together with all the Panchalas, drags forward against the van of our army.
उन्हें मारकर यह लोभी, मनोरथ पूर्ण किए हुए शिखंडी समस्त पांचालों के साथ मिलकर हमारी सेना के अग्रभाग की ओर खिंचा आ रहा है।
Verse 12
अपरश् चापि दुर्धर्षः शिष्यस् ते सव्यसाचिना अक्षौहिणीः सप्त हत्वा हतो राजा जयद्रथः
aparaś cāpi durdharṣaḥ śiṣyas te savyasācinā akṣauhiṇīḥ sapta hatvā hato rājā jayadrathaḥ
And another, that unassailable pupil of thine, Savyasachin (Arjuna), having slain seven Akshauhinis, has slain King Jayadratha.
और दूसरा दुर्धर्ष — आपका शिष्य सव्यसाची (अर्जुन) — सात अक्षौहिणी सेना मारकर राजा जयद्रथ को मार चुका।
Verse 13
अस्मद्विजयकामानां सुहृदाम् उपकारिणाम् गन्तास्मि कथम् आनृण्यं गतानां यमसादनम्
asmadvijayakāmānāṃ suhṛdām upakāriṇām gantāsmi katham ānṛṇyaṃ gatānāṃ yamasādanam
To my friends and benefactors, who longed for my victory and have gone to the abode of Yama, how shall I discharge my debt?
हमारी विजय चाहने वाले, उपकारी, यमलोक को सिधार गए मित्रों का मैं कैसे ऋण चुकाऊँगा?
Verse 14
ये मदर्थं परीप्सन्ति वसुधां वसुधाधिपाः ते हित्वा वसुधैश्वर्यं वसुधाम् अधिशेरते
ye madarthaṃ parīpsanti vasudhāṃ vasudhādhipāḥ te hitvā vasudhaiśvaryaṃ vasudhām adhiśerate
Those lords of the earth who, for my sake, sought to win the earth, they, forsaking sovereignty over the earth, now lie upon the earth.
जो वसुधाधिप मेरे लिए पृथ्वी जीतना चाहते थे, वे पृथ्वी का ऐश्वर्य छोड़कर अब पृथ्वी पर ही सो रहे हैं।
Verse 15
सो ऽहं कापुरुषः कृत्वा मित्राणां क्षयम् ईदृशम् नाश्वमेधसहस्रेण पातुम् आत्मानम् उत्सहे
so 'haṃ kāpuruṣaḥ kṛtvā mitrāṇāṃ kṣayam īdṛśam nāśvamedhasahasreṇa pātum ātmānam utsahe
Being such a coward, having wrought such destruction of my friends, not even by a thousand horse-sacrifices could I dare to save myself.
ऐसा कायर मैं, मित्रों का इतना विनाश करके, सहस्र अश्वमेधों से भी अपने को बचाने का साहस नहीं कर सकता।
Verse 16
मम लुब्धस्य पापस्य तथा धर्मापचायिनः व्यायच्छन्तो जिगीषन्तः प्राप्ता वैवस्वतक्षयम्
mama lubdhasya pāpasya tathā dharmāpacāyinaḥ vyāyacchanto jigīṣantaḥ prāptā vaivasvatakṣayam
For my sake, the greedy, sinful one, the destroyer of righteousness, striving and seeking victory, they have gone to the destruction ordained by Vaivasvata (Yama).
मुझ लोभी, पापी, धर्म का नाश करने वाले के लिए प्रयत्न और विजय चाहते हुए वे वैवस्वत (यम) द्वारा विहित विनाश को प्राप्त हुए।
Verse 17
कथं पतितवृत्तस्य पृथिवी सुहृदां द्रुहः विवरं नाशकद् दातुं मम पार्थिवसंसदि
kathaṃ patitavṛttasya pṛthivī suhṛdāṃ druhaḥ vivaraṃ nāśakad dātuṃ mama pārthivasaṃsadi
How is it that the earth could not give a cleft to me, whose conduct is fallen, who has wronged his friends, here in the assembly of kings?
पतित आचरण वाले, मित्रों के द्रोही मुझे इस राजसभा में पृथ्वी ने विवर (दरार) क्यों न दे दिया?
Verse 18
सो ऽहं रुधिरसिक्ताङ्गं राज्ञां मध्ये पितामहम् शयानं नाशकं त्रातुं भीष्मम् आयोधने हतम्
so 'haṃ rudhirasiktāṅgaṃ rājñāṃ madhye pitāmaham śayānaṃ nāśakaṃ trātuṃ bhīṣmam āyodhane hatam
I could not save my grandsire Bhishma, his limbs drenched with blood, lying in the midst of kings, slain on the field of battle.
रक्त से सने अंगों वाले, राजाओं के बीच पड़े, रणभूमि में मारे गए अपने पितामह भीष्म को मैं बचा न सका।
Verse 19
तं माम् अनार्यपुरुषं मित्रद्रुहम् अधार्मिकम् किं स वक्ष्यति दुर्धर्षः समेत्य परलोकजित्
taṃ mām anāryapuruṣaṃ mitradruham adhārmikam kiṃ sa vakṣyati durdharṣaḥ sametya paralokajit
To me, that ignoble man, betrayer of friends, unrighteous one, what will that unassailable one, victor over the other world, say when he meets me?
मुझ अनार्य पुरुष, मित्रद्रोही, अधार्मिक को परलोक का विजेता वह दुर्धर्ष (भीष्म) मिलने पर क्या कहेगा?
Verse 20
जलसंधं महेष्वासं पश्य सात्यकिना हतम् मदर्थम् उद्यतं शूरं प्राणांस् त्यक्त्वा महारथम्
jalasaṃdhaṃ maheṣvāsaṃ paśya sātyakinā hatam madartham udyataṃ śūraṃ prāṇāṃs tyaktvā mahāratham
Behold Jalasandha, the great bowman, slain by Satyaki, that hero, that mighty car-warrior, who for my sake rose up and laid down his life.
सात्यकि द्वारा मारे गए महाधनुर्धर जलसंध को देखिए — जो मेरे लिए उठ खड़ा हुआ, वह शूर महारथी प्राण त्याग गया।
Verse 21
काम्बोजं निहतं दृष्ट्वा तथालम्बुसम् एव च अन्यान् बहूंश् च सुहृदो जीवितार्थो ऽद्य को मम
kāmbojaṃ nihataṃ dṛṣṭvā tathālambusam eva ca anyān bahūṃś ca suhṛdo jīvitārtho 'dya ko mama
Beholding the Kamboja (Sudakshina) slain, and Alambusa likewise, and many other friends besides, what use to me now is life?
कांबोज (सुदक्षिण) को मारा गया देखकर, तथा अलंबुष को भी, और अन्य बहुत-से मित्रों को — अब मुझे जीवन से क्या प्रयोजन?
Verse 22
व्यायच्छन्तो हताः शूरा मदर्थे ये ऽपराङ्मुखाः यतमानाः परं शक्त्या विजेतुम् अहितान् मम
vyāyacchanto hatāḥ śūrā madarthe ye 'parāṅmukhāḥ yatamānāḥ paraṃ śaktyā vijetum ahitān mama
Striving, unturned from battle, the heroes have been slain for my sake, exerting to their utmost to conquer my foes.
मेरे लिए युद्ध से मुख न मोड़ने वाले शूर, मेरे शत्रुओं को परम शक्ति से जीतने का यत्न करते हुए प्रयत्नशील होकर मारे गए।
Verse 23
तेषां गत्वाहम् आनृण्यम् अद्य शक्त्या परंतप तर्पयिष्यामि तान् एव जलेन यमुनाम् अनु
teṣāṃ gatvāham ānṛṇyam adya śaktyā paraṃtapa tarpayiṣyāmi tān eva jalena yamunām anu
Discharging my debt to them this day to the best of my power, O scorcher of foes, I shall satisfy them with water along the Yamuna.
हे परंतप! आज यथाशक्ति उनका ऋण चुकाकर मैं यमुना के किनारे जल से उन्हीं को तर्पण करूँगा।
Verse 24
सत्यं ते प्रतिजानामि सर्वशस्त्रभृतां वर इष्टापूर्तेन च शपे वीर्येण च सुतैर् अपि
satyaṃ te pratijānāmi sarvaśastrabhṛtāṃ vara iṣṭāpūrtena ca śape vīryeṇa ca sutair api
Truly I vow to thee, O best of all wielders of weapons; I swear by my sacrifices and gifts, by my valour and by my sons:
हे समस्त शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ! मैं आपसे सत्य की प्रतिज्ञा करता हूँ; अपने इष्टापूर्त (यज्ञ-दान), वीर्य और पुत्रों की शपथ लेकर कहता हूँ —
Verse 25
निहत्य तान् रणे सर्वान् पाञ्चालान् पाण्डवैः सह शान्तिं लब्धास्मि तेषां वा रणे गन्ता सलोकताम्
nihatya tān raṇe sarvān pāñcālān pāṇḍavaiḥ saha śāntiṃ labdhāsmi teṣāṃ vā raṇe gantā salokatām
having slain in battle all those Panchalas together with the Pandavas, I shall win peace, or, slain in the fight, attain the same world with them.
पांडवों सहित उन समस्त पांचालों को रण में मारकर या तो मैं शांति प्राप्त करूँगा, अथवा रण में मारा जाकर उन्हीं के समान लोक को प्राप्त करूँगा।
Verse 26
न हीदानीं सहाया मे परीप्सन्त्य् अनुपस्कृताः श्रेयो हि पाण्डून् मन्यन्ते न तथास्मान् महाभुज
na hīdānīṃ sahāyā me parīpsanty anupaskṛtāḥ śreyo hi pāṇḍūn manyante na tathāsmān mahābhuja
For now my allies, unaided, do not care to preserve me; they deem the Pandus more worthy, and not us, O mighty-armed one.
हे महाभुज! क्योंकि अब मेरे सहायक बिना सहारे मेरी रक्षा नहीं चाहते; वे पांडुओं को ही श्रेष्ठ मानते हैं, हमें वैसा नहीं।
Verse 27
स्वयं हि मृत्युर् विहितः सत्यसंधेन संयुगे भवान् उपेक्षां कुरुते सुशिष्यत्वाद् धनंजये
svayaṃ hi mṛtyur vihitaḥ satyasaṃdhena saṃyuge bhavān upekṣāṃ kurute suśiṣyatvād dhanaṃjaye
For death itself has been ordained by the truth-vowed one (Arjuna) in the battle, while thou showest indifference toward Dhananjaya, because he is thy good pupil.
क्योंकि सत्यप्रतिज्ञ (अर्जुन) ने स्वयं युद्ध में (मेरी) मृत्यु विहित कर दी है, और आप धनंजय के सुशिष्य होने के कारण उसकी उपेक्षा कर रहे हैं।
Verse 28
अतो विनिहताः सर्वे ये ऽस्मज्जयचिकीर्षवः कर्णम् एव तु पश्यामि संप्रत्य् अस्मज्जयैषिणम्
ato vinihatāḥ sarve ye 'smajjayacikīrṣavaḥ karṇam eva tu paśyāmi saṃpraty asmajjayaiṣiṇam
Hence all those who wished for our victory are slain; only Karna do I now see as one who still desires our victory.
इसलिए हमारी विजय चाहने वाले सब मारे गए; अब केवल कर्ण को ही मैं हमारी विजय का इच्छुक देखता हूँ।
Verse 29
यो हि मित्रम् अविज्ञाय याथातथ्येन मन्दधीः मित्रार्थे योजयत्य् एनं तस्य सो ऽर्थो ऽवसीदति
yo hi mitram avijñāya yāthātathyena mandadhīḥ mitrārthe yojayaty enaṃ tasya so 'rtho 'vasīdati
For he who, dull of wit, not truly knowing his friend, sets him to a friend's task, that man's purpose comes to naught.
क्योंकि जो मंदबुद्धि मित्र को यथार्थ रूप से न जानकर उसे मित्र के कार्य में लगाता है, उसका वह प्रयोजन विफल हो जाता है।
Verse 30
तादृग्रूपम् इदं कार्यं कृतं मम सुहृद्ब्रुवैः मोहाल् लुब्धस्य पापस्य जिह्माचारैस् ततस् ततः
tādṛgrūpam idaṃ kāryaṃ kṛtaṃ mama suhṛdbruvaiḥ mohāl lubdhasya pāpasya jihmācārais tatas tataḥ
Such has been the deed done to me by those who call themselves my friends, the greedy, sinful one deluded, through their crooked dealings here and there.
मुझ लोभी, पापी के साथ मोह में पड़कर मित्र कहलाने वालों ने अपने कुटिल आचरण से इधर-उधर ऐसा ही कार्य किया है।
Verse 31
हतो जयद्रथश् चैव सौमदत्तिश् च वीर्यवान् अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयो ऽथ वसातयः
hato jayadrathaś caiva saumadattiś ca vīryavān abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ
Jayadratha has been slain, and the valiant son of Somadatta (Bhurisravas), and the Abhishahas, the Shurasenas, the Shibis, and the Vasatis.
जयद्रथ मारा गया, और पराक्रमी सोमदत्तपुत्र (भूरिश्रवा), तथा अभीषाह, शूरसेन, शिबि और वसाति (गण भी)।
Verse 32
सो ऽहम् अद्य गमिष्यामि यत्र ते पुरुषर्षभाः हता मदर्थं संग्रामे युध्यमानाः किरीटिना
so 'ham adya gamiṣyāmi yatra te puruṣarṣabhāḥ hatā madarthaṃ saṃgrāme yudhyamānāḥ kirīṭinā
Therefore I shall now go thither, where those bulls among men, slain for my sake, fighting in battle against the diadem-decked one (Arjuna), have gone.
इसलिए आज मैं वहीं जाऊँगा, जहाँ मेरे लिए संग्राम में किरीटी (अर्जुन) से युद्ध करते हुए मारे गए वे पुरुषर्षभ गए हैं।
Verse 33
न हि मे जीवितेनार्थस् तान् ऋते पुरुषर्षभान् आचार्यः पाण्डुपुत्राणाम् अनुजानातु नो भवान्
na hi me jīvitenārthas tān ṛte puruṣarṣabhān ācāryaḥ pāṇḍuputrāṇām anujānātu no bhavān
For I have no use for life without those bulls among men. Let thee, the preceptor of the Pandu's sons, grant us leave.
क्योंकि उन पुरुषर्षभों के बिना मुझे जीवन से कोई प्रयोजन नहीं। आप पांडुपुत्रों के आचार्य हमें अनुमति दें।"