Adhyaya 10
Drona Parva · 51 verses
51 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
धृतराष्ट्र उवाच शृणु दिव्यानि कर्माणि वासुदेवस्य संजय कृतवान् यानि गोविन्दो यथा नान्यः पुमान् क्व चित्
dhṛtarāṣṭra uvāca śṛṇu divyāni karmāṇi vāsudevasya saṃjaya kṛtavān yāni govindo yathā nānyaḥ pumān kva cit
Dhṛtarāṣṭra said: Hear the divine deeds of Vāsudeva, O Sañjaya, which Govinda has done, as no other man ever has, anywhere.
धृतराष्ट्र ने कहा — हे संजय! वासुदेव के उन दिव्य कर्मों को सुनो, जिन्हें गोविन्द ने किया है, जैसे अन्य कोई पुरुष कहीं भी नहीं कर सका।
Verse 2
संवर्धता गोपकुले बालेनैव महात्मना विख्यापितं बलं बाह्वोस् त्रिषु लोकेषु संजय
saṃvardhatā gopakule bālenaiva mahātmanā vikhyāpitaṃ balaṃ bāhvos triṣu lokeṣu saṃjaya
Even as a boy growing up in the herdsmen's fold, the great-souled one made known the strength of his arms in the three worlds, O Sañjaya.
हे संजय! गोपकुल में बालक रूप में ही बढ़ते हुए उस महात्मा ने अपनी भुजाओं का बल तीनों लोकों में प्रसिद्ध कर दिया।
Verse 3
उच्चैःश्रवस् तुल्यबलं वायुवेगसमं जवे जघान हयराजं यो यमुनावनवासिनम्
uccaiḥśravas tulyabalaṃ vāyuvegasamaṃ jave jaghāna hayarājaṃ yo yamunāvanavāsinam
He who slew the king of horses dwelling in the forest by the Yamunā — in strength equal to Uccaiḥśravas, equal to the wind in swiftness;
जिसने यमुना के वन में रहने वाले — उच्चैःश्रवा के समान बलवान्, वेग में वायु के समान — उस अश्वराज (केशी) को मार डाला;
Verse 4
दानवं घोरकर्माणं गवां मृत्युम् इवोत्थितम् वृषरूपधरं बाल्ये भुजाभ्यां निजघान ह
dānavaṃ ghorakarmāṇaṃ gavāṃ mṛtyum ivotthitam vṛṣarūpadharaṃ bālye bhujābhyāṃ nijaghāna ha
and the Dānava of dreadful deeds, risen up like death to the cattle, wearing the form of a bull — in boyhood he slew him with his two arms;
और गौओं के लिए उठी हुई मृत्यु के समान, वृष (बैल) का रूप धारण किए घोर कर्म वाले उस दानव (अरिष्ट) को बाल्यकाल में ही उसने अपनी दो भुजाओं से मार डाला;
Verse 5
प्रलम्बं नरकं जम्भं पीठं चापि महासुरम् मुरुं चाचलसंकाशम् अवधीत् पुष्करेक्षणः
pralambaṃ narakaṃ jambhaṃ pīṭhaṃ cāpi mahāsuram muruṃ cācalasaṃkāśam avadhīt puṣkarekṣaṇaḥ
Pralamba, Naraka, Jambha, and Pīṭha the great Asura, and Muru like a mountain — the lotus-eyed one slew.
प्रलम्ब, नरक, जम्भ, और महासुर पीठ, तथा पर्वत के समान मुरु को उस कमलनयन ने मार डाला।
Verse 6
तथा कंसो महातेजा जरासंधेन पालितः विक्रमेणैव कृष्णेन सगणः शातितो रणे
tathā kaṃso mahātejā jarāsaṃdhena pālitaḥ vikrameṇaiva kṛṣṇena sagaṇaḥ śātito raṇe
So too Kaṃsa of great splendour, protected by Jarāsaṃdha, was struck down in battle by Kṛṣṇa's prowess alone, together with his following.
वैसे ही जरासन्ध के द्वारा संरक्षित महातेजस्वी कंस को कृष्ण ने अपने पराक्रम मात्र से उसके अनुचरों सहित रण में मार गिराया।
Verse 7
सुनामा नाम विक्रान्तः समग्राक्षौहिणीपतिः भोजराजस्य मध्यस्थो भ्राता कंसस्य वीर्यवान्
sunāmā nāma vikrāntaḥ samagrākṣauhiṇīpatiḥ bhojarājasya madhyastho bhrātā kaṃsasya vīryavān
Sunāman by name, the valiant lord of a whole akṣauhiṇī, the middle brother of the Bhoja king, the mighty brother of Kaṃsa—
सुनामा नामक पराक्रमी, पूरी एक अक्षौहिणी का स्वामी, भोजराज का मँझला भाई, कंस का वीर्यवान् भाई—
Verse 8
बलदेवद्वितीयेन कृष्णेनामित्रघातिना तरस्वी समरे दग्धः ससैन्यः शूरसेनराट्
baladevadvitīyena kṛṣṇenāmitraghātinā tarasvī samare dagdhaḥ sasainyaḥ śūrasenarāṭ
by Kṛṣṇa, with Baladeva for his second, the slayer of foes — that impetuous king of the Śūrasenas was burned up in battle together with his army.
बलदेव को दूसरा (सहायक) बनाकर, शत्रुघाती कृष्ण के द्वारा वह वेगवान् शूरसेनराज अपनी सेना सहित समर में भस्म कर दिया गया।
Verse 9
दुर्वासा नाम विप्रर्षिस् तथा परमकोपनः आराधितः सदारेण स चास्मै प्रददौ वरान्
durvāsā nāma viprarṣis tathā paramakopanaḥ ārādhitaḥ sadāreṇa sa cāsmai pradadau varān
Durvāsas by name, the brahmin sage, exceedingly wrathful, was propitiated by Kṛṣṇa with his wife, and he granted him boons.
दुर्वासा नामक, अत्यन्त क्रोधी विप्रर्षि — कृष्ण ने अपनी पत्नी सहित उनकी आराधना की, और उन्होंने उसे वर प्रदान किए।
Verse 10
तथा गान्धारराजस्य सुतां वीरः स्वयंवरे निर्जित्य पृथिवीपालान् अवहत् पुष्करेक्षणः
tathā gāndhārarājasya sutāṃ vīraḥ svayaṃvare nirjitya pṛthivīpālān avahat puṣkarekṣaṇaḥ
And the daughter of the king of Gāndhāra — the hero, the lotus-eyed one, having conquered the kings at her svayaṃvara, bore her away.
और गान्धारराज की कन्या को उस वीर कमलनयन ने स्वयंवर में पृथ्वीपालों को परास्त करके हर लिया।
Verse 11
अमृष्यमाणा राजानो यस्य जात्या हया इव रथे वैवाहिके युक्ताः प्रतोदेन कृतव्रणाः
amṛṣyamāṇā rājāno yasya jātyā hayā iva rathe vaivāhike yuktāḥ pratodena kṛtavraṇāḥ
The indignant kings, like well-bred horses, were yoked to his marriage-chariot and wounded with the goad.
असन्तुष्ट राजा लोग अच्छी नस्ल के घोड़ों के समान उसके विवाह-रथ में जोत दिए गए और चाबुक से घायल किए गए।
Verse 12
जरासंधं महाबाहुम् उपायेन जनार्दनः परेण घातयाम् आस पृथग् अक्षौहिणीपतिम्
jarāsaṃdhaṃ mahābāhum upāyena janārdanaḥ pareṇa ghātayām āsa pṛthag akṣauhiṇīpatim
Jarāsaṃdha, the mighty-armed, Janārdana caused to be slain by stratagem, through another — each a lord of an akṣauhiṇī.
महाबाहु जरासन्ध को, जो स्वयं भी एक अक्षौहिणी का स्वामी था, जनार्दन ने उपाय से, दूसरे के (भीम के) द्वारा मरवा डाला।
Verse 13
चेदिराजं च विक्रान्तं राजसेनापतिं बली अर्घे विवदमानं च जघान पशुवत् तदा
cedirājaṃ ca vikrāntaṃ rājasenāpatiṃ balī arghe vivadamānaṃ ca jaghāna paśuvat tadā
And the valiant king of the Cedis, the commander of the kings' army, disputing over the offering of honour, the mighty one then slew like a beast.
और पराक्रमी चेदिराज (शिशुपाल) को, जो राजाओं की सेना का सेनापति था, और अर्घ्य के विषय में विवाद कर रहा था, उस बलवान् ने तब पशु के समान मार डाला।
Verse 14
सौभं दैत्यपुरं स्वस्थं शाल्वगुप्तं दुरासदम् समुद्रकुक्षौ विक्रम्य पातयाम् आस माधवः
saubhaṃ daityapuraṃ svasthaṃ śālvaguptaṃ durāsadam samudrakukṣau vikramya pātayām āsa mādhavaḥ
Saubha, the city of the Daityas, secure, guarded by Śālva, hard to assail, Mādhava, storming it in the ocean's hollow, cast down.
शाल्व के द्वारा सुरक्षित, दुरासद, दैत्यपुर सौभ को, जो समुद्र के गर्भ में स्थित था, माधव ने पराक्रम से आक्रमण करके गिरा दिया।
Verse 15
अङ्गान् वङ्गान् कलिङ्गांश् च मागधान् काशिकोसलान् वत्सगर्गकरूषांश् च पुण्ड्रांश् चाप्य् अजयद् रणे
aṅgān vaṅgān kaliṅgāṃś ca māgadhān kāśikosalān vatsagargakarūṣāṃś ca puṇḍrāṃś cāpy ajayad raṇe
The Aṅgas, Vaṅgas, Kaliṅgas, Magadhas, Kāśis, Kosalas, the Vatsas, Gargas, Karūṣas, and the Puṇḍras too he conquered in battle;
अंग, वंग, कलिंग, मगध, काशी, कोसल, वत्स, गर्ग, करूष और पुण्ड्रों को भी उसने रण में जीता;
Verse 16
आवन्त्यान् दाक्षिणात्यांश् च पार्वतीयान् दशेरकान् काश्मीरकान् औरसकान् पिशाचांश् च समन्दरान्
āvantyān dākṣiṇātyāṃś ca pārvatīyān daśerakān kāśmīrakān aurasakān piśācāṃś ca samandarān
the Āvantyas and southerners, the mountain-folk, the Daśerakas, the Kāśmīrakas, the Aurasakas, the Piśācas with the Mandaras;
आवन्त्य और दाक्षिणात्य, पार्वतीय, दशेरक, काश्मीरक, औरसक, तथा मन्दर सहित पिशाचों को;
Verse 17
काम्बोजान् वाटधानांश् च चोलान् पाण्ड्यांश् च संजय त्रिगर्तान् मालवांश् चैव दरदांश् च सुदुर्जयान्
kāmbojān vāṭadhānāṃś ca colān pāṇḍyāṃś ca saṃjaya trigartān mālavāṃś caiva daradāṃś ca sudurjayān
the Kāmbojas and Vāṭadhānas, the Colas and Pāṇḍyas, O Sañjaya, the Trigartas and the Mālavas, and the Daradas hard to conquer;
हे संजय! काम्बोज और वाटधान, चोल और पाण्ड्य, त्रिगर्त और मालव, तथा अत्यन्त दुर्जेय दरदों को;
Verse 18
नानादिग्भ्यश् च संप्राप्तान् व्रातान् अश्वशकान् प्रति जितवान् पुण्डरीकाक्षो यवनांश् च सहानुगान्
nānādigbhyaś ca saṃprāptān vrātān aśvaśakān prati jitavān puṇḍarīkākṣo yavanāṃś ca sahānugān
and the bands come from various quarters — the Aśvas and Śakas — the lotus-eyed one conquered, and the Yavanas with their followers.
और नाना दिशाओं से आई हुई अश्व और शक जातियों की टोलियों को उस पुण्डरीकाक्ष ने जीता, और अनुचरों सहित यवनों को भी।
Verse 19
प्रविश्य मकरावासं यादोभिर् अभिसंवृतम् जिगाय वरुणं युद्धे सलिलान्तर्गतं पुरा
praviśya makarāvāsaṃ yādobhir abhisaṃvṛtam jigāya varuṇaṃ yuddhe salilāntargataṃ purā
Entering the abode of the sea-monster, thronged with sea-creatures, he conquered Varuṇa of old in battle, hidden within the waters.
मकरों के आवास में, जो जलजन्तुओं से भरा था, प्रवेश करके उसने प्राचीन काल में जल के भीतर स्थित वरुण को युद्ध में जीत लिया।
Verse 20
युधि पञ्चजनं हत्वा पातालतलवासिनम् पाञ्चजन्यं हृषीकेशो दिव्यं शङ्खम् अवाप्तवान्
yudhi pañcajanaṃ hatvā pātālatalavāsinam pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo divyaṃ śaṅkham avāptavān
Slaying Pañcajana in battle, the dweller in the depths of Pātāla, Hṛṣīkeśa obtained the divine conch Pāñcajanya.
पाताल-तल में रहने वाले पञ्चजन को युद्ध में मारकर हृषीकेश ने पांचजन्य नामक दिव्य शंख प्राप्त किया।
Verse 21
खाण्डवे पार्थसहितस् तोषयित्वा हुताशनम् आग्नेयम् अस्त्रं दुर्धर्षं चक्रं लेभे महाबलः
khāṇḍave pārthasahitas toṣayitvā hutāśanam āgneyam astraṃ durdharṣaṃ cakraṃ lebhe mahābalaḥ
At Khāṇḍava, together with Pārtha, having gratified the fire-eater, the mighty one obtained the irresistible fiery weapon, the discus.
खाण्डव-वन में पार्थ (अर्जुन) के साथ अग्निदेव को तृप्त करके उस महाबली ने आग्नेय, दुर्धर्ष चक्र (सुदर्शन) प्राप्त किया।
Verse 22
वैनतेयं समारुह्य त्रासयित्वामरावतीम् महेन्द्रभवनाद् वीरः पारिजातम् उपानयत्
vainateyaṃ samāruhya trāsayitvāmarāvatīm mahendrabhavanād vīraḥ pārijātam upānayat
Mounting the son of Vinatā, and terrifying Amarāvatī, the hero brought the Pārijāta from the abode of great Indra.
वैनतेय (गरुड़) पर आरूढ़ होकर, अमरावती को भयभीत करके, उस वीर ने महेन्द्र के भवन से पारिजात ले आया।
Verse 23
तच् च मर्षितवाञ् शक्रो जानंस् तस्य पराक्रमम् राज्ञां चाप्य् अजितं कं चित् कृष्णेनेह न शुश्रुम
tac ca marṣitavāñ śakro jānaṃs tasya parākramam rājñāṃ cāpy ajitaṃ kaṃ cit kṛṣṇeneha na śuśruma
And Śakra endured it, knowing his prowess; nor have we heard of any king here unconquered by Kṛṣṇa.
और शक्र (इन्द्र) ने उसके पराक्रम को जानकर उसे सह लिया; और राजाओं में से भी कृष्ण के द्वारा अजेय किसी को हमने यहाँ नहीं सुना।
Verse 24
यच् च तन् महद् आश्चर्यं सभायां मम संजय कृतवान् पुण्डरीकाक्षः कस् तदन्य इहार्हति
yac ca tan mahad āścaryaṃ sabhāyāṃ mama saṃjaya kṛtavān puṇḍarīkākṣaḥ kas tadanya ihārhati
And that great wonder which the lotus-eyed one wrought in my hall, O Sañjaya — who else here is capable of that?
और हे संजय! जो वह महान् आश्चर्य उस कमलनयन ने मेरी सभा में किया — वैसा यहाँ दूसरा कौन कर सकता है?
Verse 25
यच् च भक्त्या प्रपन्नो ऽहम् अद्राक्षं कृष्णम् ईश्वरम् तन् मे सुविदितं सर्वं प्रत्यक्षम् इव चागमत्
yac ca bhaktyā prapanno 'ham adrākṣaṃ kṛṣṇam īśvaram tan me suviditaṃ sarvaṃ pratyakṣam iva cāgamat
And that I, approaching with devotion, beheld Kṛṣṇa the lord — all that is well known to me, and came to me as if before my very eyes.
और जो मैंने भक्तिपूर्वक शरण में जाकर ईश्वर कृष्ण को देखा — वह सब मुझे भलीभाँति विदित है, और प्रत्यक्ष के समान मेरे सामने आ गया।
Verse 26
नान्तो विक्रमयुक्तस्य बुद्ध्या युक्तस्य वा पुनः कर्मणः शक्यते गन्तुं हृषीकेशस्य संजय
nānto vikramayuktasya buddhyā yuktasya vā punaḥ karmaṇaḥ śakyate gantuṃ hṛṣīkeśasya saṃjaya
No end can be reached, O Sañjaya, of the deeds of Hṛṣīkeśa, endowed with prowess, or, again, endowed with wisdom.
हे संजय! पराक्रम से युक्त, अथवा बुद्धि से युक्त हृषीकेश के कर्म का अन्त पाना सम्भव नहीं है।
Verse 27
तथा गदश् च साम्बश् च प्रद्युम्नो ऽथ विदूरथः आगावहो ऽनिरुद्धश् च चारुदेष्णश् च सारणः
tathā gadaś ca sāmbaś ca pradyumno 'tha vidūrathaḥ āgāvaho 'niruddhaś ca cārudeṣṇaś ca sāraṇaḥ
So too Gada and Sāmba, Pradyumna and Vidūratha, Āgāvaha and Aniruddha, Cārudeṣṇa and Sāraṇa,
वैसे ही गद और साम्ब, प्रद्युम्न और विदूरथ, आगावह और अनिरुद्ध, चारुदेष्ण और सारण,
Verse 28
उल्मुको निशठश् चैव झल्ली बभ्रुश् च वीर्यवान् पृथुश् च विपृथुश् चैव समीको ऽथारिमेजयः
ulmuko niśaṭhaś caiva jhallī babhruś ca vīryavān pṛthuś ca vipṛthuś caiva samīko 'thārimejayaḥ
Ulmuka and Niśaṭha, Jhallī and the valiant Babhru, Pṛthu and Vipṛthu, Samīka and Arimejaya—
उल्मुक और निशठ, झल्ली और वीर्यवान् बभ्रु, पृथु और विपृथु, समीक और अरिमेजय—
Verse 29
एते वै बलवन्तश् च वृष्णिवीराः प्रहारिणः कथं चित् पाण्डवानीकं श्रयेयुः समरे स्थिताः
ete vai balavantaś ca vṛṣṇivīrāḥ prahāriṇaḥ kathaṃ cit pāṇḍavānīkaṃ śrayeyuḥ samare sthitāḥ
these strong Vṛṣṇi heroes, the smiters, might somehow come to join the Pāṇḍava army, taking their stand in battle.
ये बलवान् प्रहारकर्ता वृष्णिवीर यदि किसी प्रकार समर में स्थित होकर पाण्डव-सेना का आश्रय ले लें—
Verse 30
आहूता वृष्णिवीरेण केशवेन महात्मना ततः संशयितं सर्वं भवेद् इति मतिर् मम
āhūtā vṛṣṇivīreṇa keśavena mahātmanā tataḥ saṃśayitaṃ sarvaṃ bhaved iti matir mama
Summoned by the Vṛṣṇi hero, the great-souled Keśava — then all would become doubtful; such is my thought.
महात्मा वृष्णिवीर केशव के द्वारा बुलाए जाने पर — तब सब कुछ संशयग्रस्त हो जाएगा; ऐसा मेरा विचार है।
Verse 31
नागायुतबलो वीरः कैलासशिखरोपमः वनमाली हली रामस् तत्र यत्र जनार्दनः
nāgāyutabalo vīraḥ kailāsaśikharopamaḥ vanamālī halī rāmas tatra yatra janārdanaḥ
The hero of the strength of ten thousand elephants, like the peak of Kailāsa, garlanded with wild flowers, the plough-bearer Rāma — is there where Janārdana is.
दस हजार हाथियों के बल वाला, कैलास-शिखर के समान, वनमाला धारण करने वाला, हलधारी वीर राम (बलराम) वहीं है जहाँ जनार्दन हैं।
Verse 32
यम् आहुः सर्वपितरं वासुदेवं द्विजातयः अपि वा ह्य् एष पाण्डूनां योत्स्यते ऽर्थाय संजय
yam āhuḥ sarvapitaraṃ vāsudevaṃ dvijātayaḥ api vā hy eṣa pāṇḍūnāṃ yotsyate 'rthāya saṃjaya
He whom the twice-born call the father of all, Vāsudeva — will he too, perhaps, fight for the Pāṇḍavas' sake, O Sañjaya?
जिसे द्विजगण सबके पिता वासुदेव कहते हैं — हे संजय! क्या वह भी पाण्डवों के हित के लिए युद्ध करेगा?
Verse 33
स यदा तात संनह्येत् पाण्डवार्थाय केशवः न तदा प्रत्यनीकेषु भविता तस्य कश् चन
sa yadā tāta saṃnahyet pāṇḍavārthāya keśavaḥ na tadā pratyanīkeṣu bhavitā tasya kaś cana
When Keśava, dear son, arrays himself for the Pāṇḍavas' sake, then among the opposing ranks there will be none to stand against him.
हे तात! जब केशव पाण्डवों के हित के लिए कमर कसेंगे, तब शत्रु-पक्षों में उनके सम्मुख खड़ा होने वाला कोई न होगा।
Verse 34
यदि स्म कुरवः सर्वे जयेयुः सर्वपाण्डवान् वार्ष्णेयो ऽर्थाय तेषां वै गृह्णीयाच् छस्त्रम् उत्तमम्
yadi sma kuravaḥ sarve jayeyuḥ sarvapāṇḍavān vārṣṇeyo 'rthāya teṣāṃ vai gṛhṇīyāc chastram uttamam
If all the Kurus should conquer all the Pāṇḍavas, the Vārṣṇeya would take up his supreme weapon for their sake.
यदि समस्त कौरव सारे पाण्डवों को जीत लें, तो वार्ष्णेय (कृष्ण) उनके (पाण्डवों के) लिए अपना उत्तम शस्त्र उठा लेंगे।
Verse 35
ततः सर्वान् नरव्याघ्रो हत्वा नरपतीन् रणे कौरवांश् च महाबाहुः कुन्त्यै दद्यात् स मेदिनीम्
tataḥ sarvān naravyāghro hatvā narapatīn raṇe kauravāṃś ca mahābāhuḥ kuntyai dadyāt sa medinīm
Then that tiger among men, the mighty-armed, having slain all the kings in battle, and the Kauravas, would give the earth to Kuntī.
तब वह महाबाहु नरव्याघ्र रण में समस्त राजाओं और कौरवों को मारकर यह पृथ्वी कुन्ती को दे देगा।
Verse 36
यस्य यन्ता हृषीकेशो योद्धा यस्य धनंजयः रथस्य तस्य कः संख्ये प्रत्यनीको भवेद् रथः
yasya yantā hṛṣīkeśo yoddhā yasya dhanaṃjayaḥ rathasya tasya kaḥ saṃkhye pratyanīko bhaved rathaḥ
That chariot whose driver is Hṛṣīkeśa and whose warrior is Dhanaṃjaya — what chariot could be its match in battle?
जिसका सारथि हृषीकेश हो और योद्धा धनंजय हो — उस रथ का युद्ध में कौन-सा रथ सामना कर सकता है?
Verse 37
न केन चिद् उपायेन कुरूणां दृश्यते जयः तस्मान् मे सर्वम् आचक्ष्व यथा युद्धम् अवर्तत
na kena cid upāyena kurūṇāṃ dṛśyate jayaḥ tasmān me sarvam ācakṣva yathā yuddham avartata
By no means whatever is the victory of the Kurus to be seen; therefore tell me all, how the battle went on.
किसी भी उपाय से कौरवों की विजय दिखाई नहीं देती; अतः जैसे युद्ध हुआ, वह सब मुझे बताओ।
Verse 38
अर्जुनः केशवस्यात्मा कृष्णो ऽप्य् आत्मा किरीटिनः अर्जुने विजयो नित्यं कृष्णे कीर्तिश् च शाश्वती
arjunaḥ keśavasyātmā kṛṣṇo 'py ātmā kirīṭinaḥ arjune vijayo nityaṃ kṛṣṇe kīrtiś ca śāśvatī
Arjuna is the soul of Keśava, and Kṛṣṇa too the soul of the Diademed one; in Arjuna is victory always, in Kṛṣṇa eternal fame.
अर्जुन केशव की आत्मा है, और कृष्ण भी किरीटी (अर्जुन) की आत्मा हैं; अर्जुन में सदा विजय है और कृष्ण में शाश्वत कीर्ति है।
Verse 39
प्राधान्येन हि भूयिष्ठम् अमेयाः केशवे गुणाः मोहाद् दुर्योधनः कृष्णं यन् न वेत्तीह माधवम्
prādhānyena hi bhūyiṣṭham ameyāḥ keśave guṇāḥ mohād duryodhanaḥ kṛṣṇaṃ yan na vettīha mādhavam
In Keśava, by pre-eminence, are qualities in the greatest measure, immeasurable; yet from delusion Duryodhana knows not Kṛṣṇa the Mādhava here.
प्रधानता की दृष्टि से केशव में सर्वाधिक, अमेय गुण हैं; किन्तु मोह के कारण दुर्योधन यहाँ कृष्ण माधव को नहीं जानता।
Verse 40
मोहितो दैवयोगेन मृत्युपाशपुरस्कृतः न वेद कृष्णं दाशार्हम् अर्जुनं चैव पाण्डवम्
mohito daivayogena mṛtyupāśapuraskṛtaḥ na veda kṛṣṇaṃ dāśārham arjunaṃ caiva pāṇḍavam
Deluded by the working of fate, set foremost by the noose of death, he knows not Kṛṣṇa of the Dāśārhas, nor Arjuna the Pāṇḍava.
दैवयोग से मोहित, मृत्यु के पाश से ग्रस्त वह दाशार्ह कृष्ण को और पाण्डव अर्जुन को नहीं जानता।
Verse 41
पूर्वदेवौ महात्मानौ नरनारायणाव् उभौ एकात्मानौ द्विधाभूतौ दृश्येते मानवैर् भुवि
pūrvadevau mahātmānau naranārāyaṇāv ubhau ekātmānau dvidhābhūtau dṛśyete mānavair bhuvi
The two primeval gods, the two great souls, both Nara and Nārāyaṇa — one soul become twofold — are seen by men upon the earth.
दोनों पूर्वदेव, महात्मा नर और नारायण — एक ही आत्मा जो दो रूपों में हो गई — पृथ्वी पर मनुष्यों के द्वारा देखे जाते हैं।
Verse 42
मनसापि हि दुर्धर्षौ सेनाम् एतां यशस्विनौ नाशयेताम् इहेच्छन्तौ मानुषत्वात् तु नेच्छतः
manasāpi hi durdharṣau senām etāṃ yaśasvinau nāśayetām ihecchantau mānuṣatvāt tu necchataḥ
Unassailable even in thought, those two glorious ones could destroy this army here if they wished; but from their humanity they wish it not.
मन से भी दुर्धर्ष वे दोनों यशस्वी, यदि चाहें तो इस सेना का यहीं नाश कर दें; किन्तु अपने मनुष्यत्व के कारण ऐसा नहीं चाहते।
Verse 43
युगस्येव विपर्यासो लोकानाम् इव मोहनम् भीष्मस्य च वधस् तात द्रोणस्य च महात्मनः
yugasyeva viparyāso lokānām iva mohanam bhīṣmasya ca vadhas tāta droṇasya ca mahātmanaḥ
Like the reversal of a world-age, like the bewildering of the worlds, is the slaying of Bhīṣma, dear son, and of the great-souled Droṇa.
हे तात! भीष्म का और महात्मा द्रोण का वध युग के विपर्यय के समान, लोकों के मोहन के समान है।
Verse 44
न ह्य् एव ब्रह्मचर्येण न वेदाध्ययनेन च न क्रियाभिर् न शस्त्रेण मृत्योः कश् चिद् विमुच्यते
na hy eva brahmacaryeṇa na vedādhyayanena ca na kriyābhir na śastreṇa mṛtyoḥ kaś cid vimucyate
For not by chastity, nor by study of the Veda, nor by rites, nor by weapon, is anyone freed from death.
क्योंकि न ब्रह्मचर्य से, न वेदाध्ययन से, न कर्मों से, और न शस्त्र से ही कोई मृत्यु से मुक्त होता है।
Verse 45
लोकसंभावितौ वीरौ कृतास्त्रौ युद्धदुर्मदौ भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा किं नु जीवामि संजय
lokasaṃbhāvitau vīrau kṛtāstrau yuddhadurmadau bhīṣmadroṇau hatau śrutvā kiṃ nu jīvāmi saṃjaya
Hearing that Bhīṣma and Droṇa are slain — the two heroes honoured of the world, accomplished in arms, ungovernable in battle — why, then, do I live, O Sañjaya?
हे संजय! लोक में सम्मानित, कृतास्त्र, युद्ध में दुर्मद दोनों वीर भीष्म और द्रोण को मारा गया सुनकर मैं भला किसलिए जीवित रहूँ?
Verse 46
यां तां श्रियम् असूयामः पुरा यातां युधिष्ठिरे अद्य ताम् अनुजानीमो भीष्मद्रोणवधेन च
yāṃ tāṃ śriyam asūyāmaḥ purā yātāṃ yudhiṣṭhire adya tām anujānīmo bhīṣmadroṇavadhena ca
That fortune which we formerly envied, gone to Yudhiṣṭhira — that we now concede, with the slaying of Bhīṣma and Droṇa.
जिस श्री (सम्पत्ति) को पहले युधिष्ठिर के पास गई देखकर हम ईर्ष्या करते थे, उसे अब भीष्म और द्रोण के वध के साथ हम स्वीकार कर लेते हैं।
Verse 47
तथा च मत्कृते प्राप्तः कुरूणाम् एष संक्षयः पक्वानां हि वधे सूत वज्रायन्ते तृणान्य् अपि
tathā ca matkṛte prāptaḥ kurūṇām eṣa saṃkṣayaḥ pakvānāṃ hi vadhe sūta vajrāyante tṛṇāny api
And thus for my sake has this destruction of the Kurus come; for in the slaying of the ripe, O sūta, even blades of grass become thunderbolts.
और इस प्रकार मेरे ही कारण कुरुओं का यह संहार आया है; क्योंकि हे सूत! पके हुओं के वध में तिनके भी वज्र के समान हो जाते हैं।
Verse 48
अनन्यम् इदम् ऐश्वर्यं लोके प्राप्तो युधिष्ठिरः यस्य कोपान् महेष्वासौ भीष्मद्रोणौ निपातितौ
ananyam idam aiśvaryaṃ loke prāpto yudhiṣṭhiraḥ yasya kopān maheṣvāsau bhīṣmadroṇau nipātitau
Yudhiṣṭhira has attained in the world a sovereignty without rival, by whose wrath the two great archers, Bhīṣma and Droṇa, have been struck down.
युधिष्ठिर ने लोक में यह अनन्य (अद्वितीय) ऐश्वर्य प्राप्त कर लिया है, जिसके कोप से दोनों महाधनुर्धर भीष्म और द्रोण गिराए गए।
Verse 49
प्राप्तः प्रकृतितो धर्मो नाधर्मो मानवान् प्रति क्रूरः सर्वविनाशाय कालः समतिवर्तते
prāptaḥ prakṛtito dharmo nādharmo mānavān prati krūraḥ sarvavināśāya kālaḥ samativartate
Dharma has come by its own nature, not unrighteousness, toward men; but cruel Time, for the destruction of all, passes on beyond all resistance.
मनुष्यों के प्रति स्वभाव से धर्म ही प्राप्त हुआ है, अधर्म नहीं; किन्तु सबके विनाश के लिए क्रूर काल सबका अतिक्रमण कर जाता है।
Verse 50
अन्यथा चिन्तिता ह्य् अर्था नरैस् तात मनस्विभिः अन्यथैव हि गच्छन्ति दैवाद् इति मतिर् मम
anyathā cintitā hy arthā narais tāta manasvibhiḥ anyathaiva hi gacchanti daivād iti matir mama
For the aims thought out otherwise by wise men, dear son, go quite otherwise through fate — such is my thought.
हे तात! मनस्वी मनुष्यों के द्वारा अन्यथा सोचे गए प्रयोजन दैववश अन्यथा ही घटित होते हैं — ऐसा मेरा विचार है।
Verse 51
तस्माद् अपरिहार्ये ऽर्थे संप्राप्ते कृच्छ्र उत्तमे अपारणीये दुश्चिन्त्ये यथाभूतं प्रचक्ष्व मे
tasmād aparihārye 'rthe saṃprāpte kṛcchra uttame apāraṇīye duścintye yathābhūtaṃ pracakṣva me
Therefore, in this matter unavoidable, come to its utmost extremity, not to be crossed over, hard to conceive — tell me as it truly was.
इसलिए इस अनिवार्य, परम संकटपूर्ण, अलंघ्य, दुश्चिन्त्य प्रसंग के आ पड़ने पर, जो जैसा हुआ वह मुझे बताओ।