Adhyaya 5

Verse 1

संजयेन धृतराष्ट्रंप्रति भूतपञ्चकगुणवर्णनपूर्वकं संक्षेपेण जम्बूद्वीपवर्णनम् ।। 1 । धृतराष्ट्र उवाच। नदीनां पर्वतानां च नामधेयानि संजय । तथा जनपदानां च ये चान्ये भूमिमाश्रिताः ।।

saṃjayena dhṛtarāṣṭraṃprati bhūtapañcakaguṇavarṇanapūrvakaṃ saṃkṣepeṇa jambūdvīpavarṇanam || 1 | dhṛtarāṣṭra uvāca| nadīnāṃ parvatānāṃ ca nāmadheyāni saṃjaya | tathā janapadānāṃ ca ye cānye bhūmimāśritāḥ ||

Verse 2

प्रमाणं च प्रमाणज्ञ पृथिव्या मम सर्वतः । निखिलेन समाचक्ष्व काननानि च संजय ।।

pramāṇaṃ ca pramāṇajña pṛthivyā mama sarvataḥ | nikhilena samācakṣva kānanāni ca saṃjaya ||

Verse 3

संजय उवाच। पञ्चेमानि महाराज महाभूतानि संग्रहात्। जगतीस्थानि सर्वाणि समान्याहुर्मनीषिणः ।।

saṃjaya uvāca| pañcemāni mahārāja mahābhūtāni saṃgrahāt| jagatīsthāni sarvāṇi samānyāhurmanīṣiṇaḥ ||

Verse 4

भूमिरापस्तथा वायुरग्निराकाशमेव च। गुणोत्तराणि सर्वाणि तेषां भूमिः प्रधानतः ।।

bhūmirāpastathā vāyuragnirākāśameva ca| guṇottarāṇi sarvāṇi teṣāṃ bhūmiḥ pradhānataḥ ||

Verse 5

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः। भूमेरेते गुणाः प्रोक्ता ऋषिभिस्तत्त्ववेदिभिःक ।।

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca pañcamaḥ| bhūmerete guṇāḥ proktā ṛṣibhistattvavedibhiḥka ||

Verse 6

चत्वारोऽप्सु गुणा राजन्गन्धस्तत्र न विद्यते। शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोऽथ गुणास्त्रयः । शब्दः स्पर्शश्च वायौ द्वौ अकाशे शब्द एव तु ।।

catvāro'psu guṇā rājangandhastatra na vidyate| śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca tejaso'tha guṇāstrayaḥ | śabdaḥ sparśaśca vāyau dvau akāśe śabda eva tu ||

Verse 7

एते पञ्च गुणा राजन्महाभूतेषु पञ्चसु। वर्तन्ते सर्वलोकेषु येषु भूताः प्रतिष्ठिताः ।।

ete pañca guṇā rājanmahābhūteṣu pañcasu| vartante sarvalokeṣu yeṣu bhūtāḥ pratiṣṭhitāḥ ||

Verse 8

अन्योन्यं नाभिवर्तन्ते साम्यं भवति वै यदा ।।

anyonyaṃ nābhivartante sāmyaṃ bhavati vai yadā ||

Verse 9

यदा तु विषमीभावमाविशन्ति परस्परम् । तदा देहैर्देहवन्तो व्यतिरोहन्ति नान्यथा ।।

yadā tu viṣamībhāvamāviśanti parasparam | tadā dehairdehavanto vyatirohanti nānyathā ||

Verse 10

आनुपूर्व्या विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः । सर्वाम्यपरिमेयाणि तदेषां रूपमैश्वरम् ।।

ānupūrvyā vinaśyanti jāyante cānupūrvaśaḥ | sarvāmyaparimeyāṇi tadeṣāṃ rūpamaiśvaram ||

Verse 11

तत्रतत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः । तेषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते ।।

tatratatra hi dṛśyante dhātavaḥ pāñcabhautikāḥ | teṣāṃ manuṣyāstarkeṇa pramāṇāni pracakṣate ||

Verse 12

अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण साधयेत्। प्रकृतिभ्यः परं यत्तु तदचिन्त्यस्य लक्षणम् ।।

acintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṃstarkeṇa sādhayet| prakṛtibhyaḥ paraṃ yattu tadacintyasya lakṣaṇam ||

Verse 13

सुदर्शनं प्रवक्ष्यामि द्वीपं तु कुरुनन्दन। परिमण्डलो महाराज द्वीपोऽसौ चक्रसंस्थितः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि जम्बूखण्डविनिर्माणपर्वणि पञ्चमोऽध्यायः ।।

sudarśanaṃ pravakṣyāmi dvīpaṃ tu kurunandana| parimaṇḍalo mahārāja dvīpo'sau cakrasaṃsthitaḥ || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi jambūkhaṇḍavinirmāṇaparvaṇi pañcamo'dhyāyaḥ ||

Verse 14

नदीजालप्रतिच्छन्नः पर्वतैश्चाभ्रसन्निभैः । पुरैश्च विविधाकारै रम्यैर्जनपदैस्तथा ।।

nadījālapraticchannaḥ parvataiścābhrasannibhaiḥ | puraiśca vividhākārai ramyairjanapadaistathā ||

Verse 15

वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः संपन्नधनधान्यवान् । लवणेन समुद्रेण समन्तात्परिवारितः ।।

vṛkṣaiḥ puṣpaphalopetaiḥ saṃpannadhanadhānyavān | lavaṇena samudreṇa samantātparivāritaḥ ||

Verse 16

यथा हि पुरुषः पश्येदादर्शे मुखमात्मनः । एवं सुदर्शनद्वीपो दृश्यते चन्द्रमण्डले ।। किमस्य प्रमाणं का वा आकृतिस्तवाभिमतेत्याशङ्क्याह सुदर्शनमिति। सुदर्शनो नाम जम्बूवृक्षविशेषस्तन्नामाङ्कितोऽयं द्वीपः सुदर्शनद्वीपः तं प्रमाणत आकृतितश्च प्रकर्षेण वक्ष्यामि। तुशब्दः पक्षान्तरव्यावृत्त्यर्थः । चक्रसंस्थितः चक्रवत् संस्थितं उस्थंनमाकारो यस्य सः ।।

yathā hi puruṣaḥ paśyedādarśe mukhamātmanaḥ | evaṃ sudarśanadvīpo dṛśyate candramaṇḍale || kimasya pramāṇaṃ kā vā ākṛtistavābhimatetyāśaṅkyāha sudarśanamiti| sudarśano nāma jambūvṛkṣaviśeṣastannāmāṅkito'yaṃ dvīpaḥ sudarśanadvīpaḥ taṃ pramāṇata ākṛtitaśca prakarṣeṇa vakṣyāmi| tuśabdaḥ pakṣāntaravyāvṛttyarthaḥ | cakrasaṃsthitaḥ cakravat saṃsthitaṃ usthaṃnamākāro yasya saḥ ||

Verse 17

द्विरशस्तु ततः प्लक्षो द्विरंशः शाल्मलिर्महान् । द्विरंशः पिप्पलस्तस्य द्विरंशश्च कुशो महान्। सर्वौषधिसमापन्नः पर्वतैः परिवारितः ।।

dviraśastu tataḥ plakṣo dviraṃśaḥ śālmalirmahān | dviraṃśaḥ pippalastasya dviraṃśaśca kuśo mahān| sarvauṣadhisamāpannaḥ parvataiḥ parivāritaḥ ||

Verse 18

आपस्ततोऽन्या विज्ञेयाः शेषः संक्षेप उच्यते। ततोऽन्य उच्यते चायमेनं संक्षेपतः श्रृणु ।।

āpastato'nyā vijñeyāḥ śeṣaḥ saṃkṣepa ucyate| tato'nya ucyate cāyamenaṃ saṃkṣepataḥ śrṛṇu ||